अध्याय 18: अर्जुन के शंखनाद से संशप्तक सेना स्तब्ध

ततः संशप्तका राजन्समे देशे व्यवस्थिताः ।
व्यूढानीकै रथैरेव चन्द्रार्धाख्यैर्मुदा युताः

tataḥ saṃśaptakā rājansame deśe vyavasthitāḥ |
vyūḍhānīkai rathaireva candrārdhākhyairmudā yutāḥ

ते किरीटिनमायान्तं दृष्ट्वा हर्षेण मारिष ।
अतीव सम्प्रहृष्टास्ते ह्युपलक्ष्य धनञ्जयम् ।
उदक्रोशन्नरव्याघ्राः शब्देन महता तदा

te kirīṭinamāyāntaṃ dṛṣṭvā harṣeṇa māriṣa |
atīva samprahṛṣṭāste hyupalakṣya dhanañjayam |
udakrośannaravyāghrāḥ śabdena mahatā tadā

स दिशः प्रदिशः सर्वा नभश्चैव समावृणोत् ।
आवृतत्वाच लोकस्य नासीत्तत्र प्रतिस्वनः

sa diśaḥ pradiśaḥ sarvā nabhaścaiva samāvṛṇot |
āvṛtatvāca lokasya nāsīttatra pratisvanaḥ

सोऽतीव संप्रहृष्टांस्तानुपलभ्य धनञ्जयः ।
किञ्चिदभ्युत्स्मयन्कृष्णमिदं वचनमब्रवीत्

so'tīva saṃprahṛṣṭāṃstānupalabhya dhanañjayaḥ |
kiñcidabhyutsmayankṛṣṇamidaṃ vacanamabravīt

देवकीपुत्र पश्येमान्मुमूर्षूनद्य संयुगे ।
भ्रातॄंस्त्रैगर्तकानेतान्रोदितव्ये प्रहर्षितान्

devakīputra paśyemānmumūrṣūnadya saṃyuge |
bhrātṝṃstraigartakānetānroditavye praharṣitān

आससाद रणे व्यूढां त्रिगर्तानामनीकिनीम्

āsasāda raṇe vyūḍhāṃ trigartānāmanīkinīm

स देवदत्तमादाय शङ्खं हेमपरिष्कृतम् ।
दध्मौ वेगेन महता घोषेणापूरयन्दिशः

sa devadattamādāya śaṅkhaṃ hemapariṣkṛtam |
dadhmau vegena mahatā ghoṣeṇāpūrayandiśaḥ

तेन शब्देन वित्रस्ता संशप्तकवरूथिनी ।
विचेष्टाऽवस्थिता सङ्ख्ये ह्यश्मसारमयी यथा

tena śabdena vitrastā saṃśaptakavarūthinī |
viceṣṭā'vasthitā saṅkhye hyaśmasāramayī yathā

सा सेना भरतश्रेष्ठ निश्चेष्टा शुशुभे तदा ।
चित्रे पटे यथा न्यस्ता कुशलैः शिल्पिभिर्नरैः

sā senā bharataśreṣṭha niśceṣṭā śuśubhe tadā |
citre paṭe yathā nyastā kuśalaiḥ śilpibhirnaraiḥ

स्वनेन तेन सैन्यानां दिवमावृण्वता तदा ।
सस्वना पृथिवी सर्वा तथैव च महोदधिः ।
स्वनेन तेन सैन्यानां कर्णास्तु बधिरीकृताः

svanena tena sainyānāṃ divamāvṛṇvatā tadā |
sasvanā pṛthivī sarvā tathaiva ca mahodadhiḥ |
svanena tena sainyānāṃ karṇāstu badhirīkṛtāḥ

वाहास्तेषां विवृत्ताक्षाः स्तब्धकर्णशिरोधराः ।
विष्टब्धचरणा मूत्रं रुधिरं च प्रसुस्रुवुः ।
ततो व्युपारमच्छब्दः प्रहृष्टास्ते ततोऽभवन्

vāhāsteṣāṃ vivṛttākṣāḥ stabdhakarṇaśirodharāḥ |
viṣṭabdhacaraṇā mūtraṃ rudhiraṃ ca prasusruvuḥ |
tato vyupāramacchabdaḥ prahṛṣṭāste tato'bhavan

उपलभ्य ततः संज्ञामवस्थाप्य च वाहिनीम् ।
युगपत्पाण्डुपुत्राय चिक्षिपुः कङ्कपत्रिणः

upalabhya tataḥ saṃjñāmavasthāpya ca vāhinīm |
yugapatpāṇḍuputrāya cikṣipuḥ kaṅkapatriṇaḥ

तानर्जुनः सहस्राणि दशपञ्चभिराशुगैः ।
अनागतानेव शरैश्चिच्छेदाशु पराक्रमी

tānarjunaḥ sahasrāṇi daśapañcabhirāśugaiḥ |
anāgatāneva śaraiścicchedāśu parākramī

ततो?ऽर्जुनं शितैर्बाणैर्दशभिर्दशभिः पुनः ।
प्राविध्यन्त ततः पार्थस्तानविध्यत्त्रिभिस्त्रिभिः

tato?'rjunaṃ śitairbāṇairdaśabhirdaśabhiḥ punaḥ |
prāvidhyanta tataḥ pārthastānavidhyattribhistribhiḥ

एकैकस्तु ततः पार्थं राजन्विव्याध पञ्चभिः ।
स च तान्प्रतिविव्याध द्वाभ्यां द्वाभ्यां पराक्रमी

ekaikastu tataḥ pārthaṃ rājanvivyādha pañcabhiḥ |
sa ca tānprativivyādha dvābhyāṃ dvābhyāṃ parākramī

भूय एव तु सङ्क्रुद्धास्त्वर्जुनं सहकेशवम् ।
आपूरयञ्शरैस्तीक्ष्णैस्तटाकमिव वृष्टिभिः

bhūya eva tu saṅkruddhāstvarjunaṃ sahakeśavam |
āpūrayañśaraistīkṣṇaistaṭākamiva vṛṣṭibhiḥ

ततः शरसहस्राणि प्रापतन्नर्जुनं प्रति ।
भ्रमराणामिव व्राताः फुल्लं द्रुमगणं वने

tataḥ śarasahasrāṇi prāpatannarjunaṃ prati |
bhramarāṇāmiva vrātāḥ phullaṃ drumagaṇaṃ vane

ततः सुबाहुस्त्रिंशद्भिरद्रिसारमयैः शरैः ।
अविध्यदिषुभिर्गाढं किरीटे सव्यसाचिनम्

tataḥ subāhustriṃśadbhiradrisāramayaiḥ śaraiḥ |
avidhyadiṣubhirgāḍhaṃ kirīṭe savyasācinam

तैः किरीटि किरीटस्थैर्हेमपुङ्खैरजिह्मगैः ।
शातकुम्भमयापीडो बभौ यूप इवोच्छ्रितः

taiḥ kirīṭi kirīṭasthairhemapuṅkhairajihmagaiḥ |
śātakumbhamayāpīḍo babhau yūpa ivocchritaḥ

हस्तावापं सुबाहोस्तु भल्लेन युधि पाण्डवः ।
चिच्छेद तं चैव पुनः शरवर्षैरवाकिरत्

hastāvāpaṃ subāhostu bhallena yudhi pāṇḍavaḥ |
ciccheda taṃ caiva punaḥ śaravarṣairavākirat

ततः सुशर्मा दशभिः सुरथस्तु किरीटिनम् ।
सुधर्मा सुधनुश्चैव सुबाहुश्च समार्पयत्

tataḥ suśarmā daśabhiḥ surathastu kirīṭinam |
sudharmā sudhanuścaiva subāhuśca samārpayat

तांस्तु सर्वान्पृथग्बाणैर्वानरप्रवरध्वजः ।
प्रत्यविध्यद्ध्वजांश्चैषां भल्लैश्चिच्छेद सायकान्

tāṃstu sarvānpṛthagbāṇairvānarapravaradhvajaḥ |
pratyavidhyaddhvajāṃścaiṣāṃ bhallaiściccheda sāyakān

सुधन्वनो धनुश्छित्त्वा हयांश्चास्यावधीच्छरैः ।
अथास्य सशिरस्त्राणं शिरः कायादपातयत्

sudhanvano dhanuśchittvā hayāṃścāsyāvadhīccharaiḥ |
athāsya saśirastrāṇaṃ śiraḥ kāyādapātayat

जहार पार्थः सैन्येषु सहस्रे द्वे च योधिनाम् ।
तस्मिन्निपतिते वीरे त्रस्तास्तस्य पदानुगाः

jahāra pārthaḥ sainyeṣu sahasre dve ca yodhinām |
tasminnipatite vīre trastāstasya padānugāḥ

भूयिष्ठं प्रतिरुद्धा ये हतैर्योधैर्यशस्विनः ।
व्यद्रवन्त भयाद्भीता यत्र दौर्योधनं बलम्

bhūyiṣṭhaṃ pratiruddhā ye hatairyodhairyaśasvinaḥ |
vyadravanta bhayādbhītā yatra dauryodhanaṃ balam

ततो जघानं सङ्क्रुद्धो वासविस्तां महाचमूम् ।
शरजालैरविच्छिन्नैस्तमः सूर्य इवांशुभिः

tato jaghānaṃ saṅkruddho vāsavistāṃ mahācamūm |
śarajālairavicchinnaistamaḥ sūrya ivāṃśubhiḥ

ततो भग्ने बले तस्मिन्विप्रलीने समन्ततः ।
सव्यसाचिनि सङ्क्रुद्वे त्रैगर्तान्भयमाविशत्

tato bhagne bale tasminvipralīne samantataḥ |
savyasācini saṅkrudve traigartānbhayamāviśat

ते वध्यमानाः पार्थेन शरैः सन्नतपर्वभिः ।
अमुह्यंस्तत्रतत्रैव त्रस्ता मृगगणा इव

te vadhyamānāḥ pārthena śaraiḥ sannataparvabhiḥ |
amuhyaṃstatratatraiva trastā mṛgagaṇā iva

ततस्त्रिगर्तराट् क्रुद्धस्तानुवाच महारथान् ।
अलं द्रुतेन वः शूरा न भयं कर्तुमर्हथ

tatastrigartarāṭ kruddhastānuvāca mahārathān |
alaṃ drutena vaḥ śūrā na bhayaṃ kartumarhatha

शप्त्वाऽथ शपथान्घोरान्सर्वसैन्यस्य पश्यतः ।
गत्वा दौर्योधनं सैन्यं किं वै वक्ष्यथ मुख्यशः ।

śaptvā'tha śapathānghorānsarvasainyasya paśyataḥ |
gatvā dauryodhanaṃ sainyaṃ kiṃ vai vakṣyatha mukhyaśaḥ |

नावहास्याः कथं लोके कर्मणाऽनेन संयुगे ।
भवेम सहिताः सर्वे निवर्तध्वं यथाबलम्

nāvahāsyāḥ kathaṃ loke karmaṇā'nena saṃyuge |
bhavema sahitāḥ sarve nivartadhvaṃ yathābalam

एवमुक्तास्तु ते राजन्नुदक्रोशन्मुहुर्मुहुः ।
शङ्खांश्च दध्मिरे वीरा हर्षयन्तः परस्परम्

evamuktāstu te rājannudakrośanmuhurmuhuḥ |
śaṅkhāṃśca dadhmire vīrā harṣayantaḥ parasparam

ततस्ते सन्न्यवर्तन्तं संशप्तकगणाः पुनः ।
नारायणाश्च गोपाला मृत्युं कृत्वाऽनिवर्तनम्

tataste sannyavartantaṃ saṃśaptakagaṇāḥ punaḥ |
nārāyaṇāśca gopālā mṛtyuṃ kṛtvā'nivartanam