अध्याय 178: भीम और अलायुध का गदा और मुष्टि-युद्ध

तमागतमभिप्रेक्ष्य भीमकर्माणमाहवे ।
हर्षमाहारयाञ्चक्रुः कुरवः सर्व एव ते

tamāgatamabhiprekṣya bhīmakarmāṇamāhave |
harṣamāhārayāñcakruḥ kuravaḥ sarva eva te

तथैव तव पुत्रास्ते दुर्योधनपुरोगमाः ।
अप्लुवाः प्लवमासाद्य तर्तुकामा इवार्णवम्

tathaiva tava putrāste duryodhanapurogamāḥ |
apluvāḥ plavamāsādya tartukāmā ivārṇavam

पुनर्जातमिवात्मानं मन्वानाः पुरुषर्षभाः ।
अलायुधं राक्षसेन्द्रं स्वागतेनाभ्यपूजयन्

punarjātamivātmānaṃ manvānāḥ puruṣarṣabhāḥ |
alāyudhaṃ rākṣasendraṃ svāgatenābhyapūjayan

तस्मिंस्त्वमानुषे युद्धे वर्तमाने महाभये ।
कर्णराक्षसयोर्नक्तं दारुणप्रतिदर्शने

tasmiṃstvamānuṣe yuddhe vartamāne mahābhaye |
karṇarākṣasayornaktaṃ dāruṇapratidarśane

न द्रौणिर्न कृपद्रोणौ न शल्यो न च माधवः ।
एक एव तु तेनासीद्योद्धा कर्णो रणे वृषा

na drauṇirna kṛpadroṇau na śalyo na ca mādhavaḥ |
eka eva tu tenāsīdyoddhā karṇo raṇe vṛṣā

उपप्रैक्षन्त पाञ्चालाः स्मयमानाः सराजकाः ।
व्यभ्रमंस्तावकाश्चापि घूर्णमानास्ततस्ततः

upapraikṣanta pāñcālāḥ smayamānāḥ sarājakāḥ |
vyabhramaṃstāvakāścāpi ghūrṇamānāstatastataḥ

चुक्रुशुर्नेदमस्तीति द्रोणद्रौणिकृपादयः ।
तत्कर्म दृष्ट्वा सम्भ्रान्ता हैडिम्बस्य रणाजिरे

cukruśurnedamastīti droṇadrauṇikṛpādayaḥ |
tatkarma dṛṣṭvā sambhrāntā haiḍimbasya raṇājire

सर्वमाविग्नमभवद्धाहाभूतमचेतनम् ।
तव सैन्यं महाराज निराशं कर्णजीविते

sarvamāvignamabhavaddhāhābhūtamacetanam |
tava sainyaṃ mahārāja nirāśaṃ karṇajīvite

दुर्योधनस्तु सम्प्रेक्ष्य कर्णमार्तिं परां गतम् ।
अलायुधं राक्षसेन्द्रं समाहूयेदमब्रवीत्

duryodhanastu samprekṣya karṇamārtiṃ parāṃ gatam |
alāyudhaṃ rākṣasendraṃ samāhūyedamabravīt

एष वैकर्तनः कर्णो हैडिम्बेन समागतः ।
कुरुते कर्म सुमहद्यदस्योपयिकं मृधे

eṣa vaikartanaḥ karṇo haiḍimbena samāgataḥ |
kurute karma sumahadyadasyopayikaṃ mṛdhe

पश्यैतान्पार्थिवाञ्शूरान्निहतान्भैमसेनिना ।
नानाशस्त्रैरभिहतान्पादपानिव दन्तिना

paśyaitānpārthivāñśūrānnihatānbhaimaseninā |
nānāśastrairabhihatānpādapāniva dantinā

तवैष भारः समरे ज्ञातिमध्ये मया कृतः ।
तवैवानुमते वीर तं विक्रम्य निबर्हय

tavaiṣa bhāraḥ samare jñātimadhye mayā kṛtaḥ |
tavaivānumate vīra taṃ vikramya nibarhaya

पुरा वैकर्तनं कर्णमेष पापो घटोत्कचः ।
मायाबलं समाश्रित्य कर्षयत्यरिकर्शन

purā vaikartanaṃ karṇameṣa pāpo ghaṭotkacaḥ |
māyābalaṃ samāśritya karṣayatyarikarśana

एवमुक्तः स राज्ञा तु राक्षसो भीमविक्रमः ।
तथेत्युक्त्वा महाबाहुर्घटोत्कचमुपाद्रवत्

evamuktaḥ sa rājñā tu rākṣaso bhīmavikramaḥ |
tathetyuktvā mahābāhurghaṭotkacamupādravat

ततः कर्णं समुत्सृज्य भैमसेनिरपि प्रभो ।
प्रत्यमित्रमुपायान्तमर्दयामास मार्गणैः

tataḥ karṇaṃ samutsṛjya bhaimasenirapi prabho |
pratyamitramupāyāntamardayāmāsa mārgaṇaiḥ

तयोः समभवद्युद्धं क्रुद्धयो राक्षसेन्द्रयोः ।
मत्तयोर्वासिताहेतोर्दीपयोरिव कानने

tayoḥ samabhavadyuddhaṃ kruddhayo rākṣasendrayoḥ |
mattayorvāsitāhetordīpayoriva kānane

रक्षसा विप्रमुक्तस्तु कर्णोऽपि रथिनां वरः ।
अभ्यद्रवद्भीमसेनं रथेनादित्यवर्चसा

rakṣasā vipramuktastu karṇo'pi rathināṃ varaḥ |
abhyadravadbhīmasenaṃ rathenādityavarcasā

तमायान्तमनादृत्य दृष्ट्वा ग्रस्तं घटोत्कचम् ।
अलायुधेन समरे सिंहेनेव गवां पतिम्

tamāyāntamanādṛtya dṛṣṭvā grastaṃ ghaṭotkacam |
alāyudhena samare siṃheneva gavāṃ patim

रथेनादित्यवपुषा भीमः प्रहरतां वरः ।
किरञ्छरौघान्प्रययावलायुधरथं प्रति

rathenādityavapuṣā bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ |
kirañcharaughānprayayāvalāyudharathaṃ prati

तमायान्तमभिप्रेक्ष्य स तदाऽलायुधः प्रभो ।
घटोत्कचं समुत्सृज्य भीमसेनं समाह्वयत्

tamāyāntamabhiprekṣya sa tadā'lāyudhaḥ prabho |
ghaṭotkacaṃ samutsṛjya bhīmasenaṃ samāhvayat

तं भीमः सहसाऽभ्येत्य राक्षसान्तकरः प्रभो ।
सगणं राक्षसेन्द्रं तं शरवर्षैरवाकिरत्

taṃ bhīmaḥ sahasā'bhyetya rākṣasāntakaraḥ prabho |
sagaṇaṃ rākṣasendraṃ taṃ śaravarṣairavākirat

तथैवालायुधो राजञ्शिलाधौतैरजिह्मगैः ।
अभ्यवर्षत कौन्तेयं पुनःपुनररिन्दम

tathaivālāyudho rājañśilādhautairajihmagaiḥ |
abhyavarṣata kaunteyaṃ punaḥpunararindama

तथा ते राक्षसाः सर्वे भीमसेनमुपाद्रवन् ।
नानाप्रहरणा भीमास्त्वत्सुतानां जयैषिणः

tathā te rākṣasāḥ sarve bhīmasenamupādravan |
nānāpraharaṇā bhīmāstvatsutānāṃ jayaiṣiṇaḥ

स ताड्यमानो बहुभिर्भीमसेनो महाबलः ।
पञ्चभिः पञ्चभिः सर्वांस्तानविध्यच्छितैः शरैः

sa tāḍyamāno bahubhirbhīmaseno mahābalaḥ |
pañcabhiḥ pañcabhiḥ sarvāṃstānavidhyacchitaiḥ śaraiḥ

ते वध्यमाना भीमेन राक्षसाः क्रूरबुद्धयः ।
विनेदुस्तुमुलान्नादान्दुद्रुवुस्ते दिशो दश

te vadhyamānā bhīmena rākṣasāḥ krūrabuddhayaḥ |
vinedustumulānnādāndudruvuste diśo daśa

तांस्त्रास्यमानान्भीमेन दृष्ट्वा रक्षो मबहालम् ।
अभिदुद्राव वेगेन शरैश्चैनमवाकिरत्

tāṃstrāsyamānānbhīmena dṛṣṭvā rakṣo mabahālam |
abhidudrāva vegena śaraiścainamavākirat

तं भीमसेनः समरे तीक्ष्णाग्रैरक्षिणोच्छरैः

taṃ bhīmasenaḥ samare tīkṣṇāgrairakṣiṇoccharaiḥ

अलायुधस्तु तानस्तान्भीमेन विशिखान्रणे ।
चिच्छेद कांश्चित्समरे त्वरया कांश्चिदग्रहीत्

alāyudhastu tānastānbhīmena viśikhānraṇe |
ciccheda kāṃścitsamare tvarayā kāṃścidagrahīt

स तं दृष्ट्वा राक्षसेन्द्रं भीमो भीमपराक्रमः ।
गदां चिक्षेप वेगेन वज्रपातोपमां तदा

sa taṃ dṛṣṭvā rākṣasendraṃ bhīmo bhīmaparākramaḥ |
gadāṃ cikṣepa vegena vajrapātopamāṃ tadā

तामापतन्तीं वेगेन गदां ज्वालाकुलां ततः ।
गदया ताडयामास सा गदा भीममाव्रजत्

tāmāpatantīṃ vegena gadāṃ jvālākulāṃ tataḥ |
gadayā tāḍayāmāsa sā gadā bhīmamāvrajat

स राक्षसेन्द्रं कौन्तेयः शरवर्षैरवाकिरत् ।
तानप्यस्याकरोन्मोघान्राक्षसो निशितैः शरैः

sa rākṣasendraṃ kaunteyaḥ śaravarṣairavākirat |
tānapyasyākaronmoghānrākṣaso niśitaiḥ śaraiḥ

ते चापि राक्षसाः सर्वे रजन्यां भीमरूपिणः ।
शासनाद्राक्षसेन्द्रस्य निजघ्नू रथकुञ्जरान्

te cāpi rākṣasāḥ sarve rajanyāṃ bhīmarūpiṇaḥ |
śāsanādrākṣasendrasya nijaghnū rathakuñjarān

पाञ्चालाः सृञ्जयाश्चैव वाजिनः परमद्विपाः ।
न शान्तिं लेभिरे तत्र राक्षसैर्भृशपीडिताः

pāñcālāḥ sṛñjayāścaiva vājinaḥ paramadvipāḥ |
na śāntiṃ lebhire tatra rākṣasairbhṛśapīḍitāḥ

तं तु दृष्ट्वा महाघोरं वर्तमानं महाहवम् ।
अब्रवीत्पुण्डरीकाक्षो धनञ्जयमिदं वचः

taṃ tu dṛṣṭvā mahāghoraṃ vartamānaṃ mahāhavam |
abravītpuṇḍarīkākṣo dhanañjayamidaṃ vacaḥ

पश्य भीमं महाबाहुं राक्षसेन्द्रवशं गतम् ।
पदमस्यानुगच्छ त्वं मा विचारय पाण्डव

paśya bhīmaṃ mahābāhuṃ rākṣasendravaśaṃ gatam |
padamasyānugaccha tvaṃ mā vicāraya pāṇḍava

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च युधामन्यूत्तमौजसौ ।
सहितौ द्रौपदेयाश्च कर्णं यान्तु महारथाः

dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca yudhāmanyūttamaujasau |
sahitau draupadeyāśca karṇaṃ yāntu mahārathāḥ

नकुलः सहदेवश्च युयुधानश्च वीर्यवान् ।
इतरान्राक्षसान्घ्नन्तु शासनात्तव पाण्डव

nakulaḥ sahadevaśca yuyudhānaśca vīryavān |
itarānrākṣasānghnantu śāsanāttava pāṇḍava

त्वमपीमां महाबाहो चमूं द्रोणपुरस्कृताम् ।
मारयस्व नरव्याघ्र महद्धि भयमागतम्

tvamapīmāṃ mahābāho camūṃ droṇapuraskṛtām |
mārayasva naravyāghra mahaddhi bhayamāgatam

एवमुक्ते तु कृष्णेन यथोद्दिष्टा महारथाः ।
जग्मुर्वैकर्तनं कर्णं राक्षसांश्चैव तान्रणे

evamukte tu kṛṣṇena yathoddiṣṭā mahārathāḥ |
jagmurvaikartanaṃ karṇaṃ rākṣasāṃścaiva tānraṇe

अथ पूर्णायतोत्सृष्टैः शरैराशीविषोपमैः ।
धनुश्चिच्छेद भीमस्य राक्षसेन्द्रः प्रतापवान्

atha pūrṇāyatotsṛṣṭaiḥ śarairāśīviṣopamaiḥ |
dhanuściccheda bhīmasya rākṣasendraḥ pratāpavān

हयांश्चास्य शितैर्बाणैः सारथिं च महाबलः ।
जघान मिषतः सङ्ख्ये भीमसेनस्य राक्षसः

hayāṃścāsya śitairbāṇaiḥ sārathiṃ ca mahābalaḥ |
jaghāna miṣataḥ saṅkhye bhīmasenasya rākṣasaḥ

सोऽवतीर्य रथोपस्थाद्धताश्वो हतसारथिः ।
तस्मै गुर्वीं गदां घोरां विनदन्नुत्ससर्ज ह

so'vatīrya rathopasthāddhatāśvo hatasārathiḥ |
tasmai gurvīṃ gadāṃ ghorāṃ vinadannutsasarja ha

ततस्तां भीमनिर्घोषामापतन्तीं महागदाम् ।
गदया राक्षसो घोरो निजघान ननाद च

tatastāṃ bhīmanirghoṣāmāpatantīṃ mahāgadām |
gadayā rākṣaso ghoro nijaghāna nanāda ca

तद्दृष्ट्वा राक्षसेन्द्रस्य घोरं कर्म भयावहम् ।
भीमसेनः प्रहृष्टात्मा गदामाशु परामृशत्

taddṛṣṭvā rākṣasendrasya ghoraṃ karma bhayāvaham |
bhīmasenaḥ prahṛṣṭātmā gadāmāśu parāmṛśat

तयोः समभवद्युद्धं तुमुलं नररक्षसोः ।
गदानिपातसंहादैर्भुवं कम्पयतोर्भृशम्

tayoḥ samabhavadyuddhaṃ tumulaṃ nararakṣasoḥ |
gadānipātasaṃhādairbhuvaṃ kampayatorbhṛśam

गदाविमुक्तौ तौ भूयः समासाद्येतरेतरम् ।
मुष्टिभिर्वज्रसंहादैरन्योन्यमभिजघ्नतुः

gadāvimuktau tau bhūyaḥ samāsādyetaretaram |
muṣṭibhirvajrasaṃhādairanyonyamabhijaghnatuḥ

रथचक्रैर्युगैरक्षैरधिष्ठानैरुपस्करैः ।
यथासन्नमुपादाय निजघ्नतुरमर्षणौ

rathacakrairyugairakṣairadhiṣṭhānairupaskaraiḥ |
yathāsannamupādāya nijaghnaturamarṣaṇau

तौ विक्षरन्तौ रुधिरं समासाद्येतरेतरम् ।
मत्ताविव महानागौ चकृपाते पुनः पुनः

tau vikṣarantau rudhiraṃ samāsādyetaretaram |
mattāviva mahānāgau cakṛpāte punaḥ punaḥ

तावपश्यद्वृषीकेशः पाण्डवानां हिते रतः ।
स भीमसेनरक्षार्थं हैडिम्बिं पर्यचोदयत्

tāvapaśyadvṛṣīkeśaḥ pāṇḍavānāṃ hite rataḥ |
sa bhīmasenarakṣārthaṃ haiḍimbiṃ paryacodayat