अध्याय 179: घटोत्कच द्वारा बक के बन्धु अलायुध का वध

संदृश्य समरे भीमं रक्षसा ग्रस्तमन्तिकात् ।
वासुदेवोऽव्रवीद्राजन्घटोत्कचमिदं वचः

saṃdṛśya samare bhīmaṃ rakṣasā grastamantikāt |
vāsudevo'vravīdrājanghaṭotkacamidaṃ vacaḥ

पश्य भीमं महाबाहो रक्षसा ग्रस्तमाहवे ।
पश्यतां सर्वसैन्यानां तव चैव महाद्युते

paśya bhīmaṃ mahābāho rakṣasā grastamāhave |
paśyatāṃ sarvasainyānāṃ tava caiva mahādyute

स कर्णं त्वं समुत्सृज्य राक्षसेन्द्रमलायुधम् ।
जहि क्षिप्रं महाबाहो पश्चात्कर्णं बधिष्यसि

sa karṇaṃ tvaṃ samutsṛjya rākṣasendramalāyudham |
jahi kṣipraṃ mahābāho paścātkarṇaṃ badhiṣyasi

स वार्ष्णेयवचः श्रुत्वा कर्णमुत्सृज्य वीर्यवान् ।
युयुधे राक्षसेन्द्रेण बकभ्रात्रा घटोत्कचः

sa vārṣṇeyavacaḥ śrutvā karṇamutsṛjya vīryavān |
yuyudhe rākṣasendreṇa bakabhrātrā ghaṭotkacaḥ

तयोः सुतुमुलं युद्धं बभूव निशि रक्षसोः ।
अलायुधस्य चैवोग्रं हेडिम्बेश्चापि भारत

tayoḥ sutumulaṃ yuddhaṃ babhūva niśi rakṣasoḥ |
alāyudhasya caivograṃ heḍimbeścāpi bhārata

अलायुधस्य योधांश्च राक्षसान्भीमदर्शनान् ।
वेगेनापततः शूरान्प्रगृहीतशरासनान्

alāyudhasya yodhāṃśca rākṣasānbhīmadarśanān |
vegenāpatataḥ śūrānpragṛhītaśarāsanān

आत्तायुधः सुसङ्क्रुद्धो युयुधानो महारथः ।
नकुलः सहदेवश्च चिच्छिदुर्निशितैः शरैः

āttāyudhaḥ susaṅkruddho yuyudhāno mahārathaḥ |
nakulaḥ sahadevaśca cicchidurniśitaiḥ śaraiḥ

सर्वांश्च समरे राजन्किरीटी क्षत्रियर्षभान् ।
परिचिक्षेप बीभत्सुः सर्वतः प्रकिरञ्छरान्

sarvāṃśca samare rājankirīṭī kṣatriyarṣabhān |
paricikṣepa bībhatsuḥ sarvataḥ prakirañcharān

कर्णश्च समरे राजन्व्यद्रावयत पार्थिवान् ।
धृष्टद्युम्नशिखण्ड्यादीन्पाञ्चालानां पहारथान्

karṇaśca samare rājanvyadrāvayata pārthivān |
dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍyādīnpāñcālānāṃ pahārathān

तान्वध्यमानान्दृष्ट्वाऽथ भीमो भीमपराक्रमः ।
अभ्ययात्त्वरितः कर्णं विशिखान्प्रकिरन्रणे

tānvadhyamānāndṛṣṭvā'tha bhīmo bhīmaparākramaḥ |
abhyayāttvaritaḥ karṇaṃ viśikhānprakiranraṇe

ततस्तेऽप्याययुर्हत्वा राक्षसान्यत्र सूतजः ।
नकुलः सहदेवश्च सात्यकिश्च महारथः ।
ते कर्णे योधयामासुः पाञ्चाला द्रोणमेव तु

tataste'pyāyayurhatvā rākṣasānyatra sūtajaḥ |
nakulaḥ sahadevaśca sātyakiśca mahārathaḥ |
te karṇe yodhayāmāsuḥ pāñcālā droṇameva tu

अलायुधस्तु सङ्क्रुद्धो घटोत्कचमरिन्दमम् ।
परिघेणातिकायेन ताडयामास मूर्धनि

alāyudhastu saṅkruddho ghaṭotkacamarindamam |
parigheṇātikāyena tāḍayāmāsa mūrdhani

स तु तेन प्रहारेण भैमसेनिर्महाबलः ।
ईषन्मूर्छितमात्मानमस्तम्भयत वीर्यवान्

sa tu tena prahāreṇa bhaimasenirmahābalaḥ |
īṣanmūrchitamātmānamastambhayata vīryavān

ततो दीप्ताग्निसङ्काशां शतघण्टामलङ्कृताम् ।
चिक्षेप तस्मै समरे गदां काञ्चनभूषिताम्

tato dīptāgnisaṅkāśāṃ śataghaṇṭāmalaṅkṛtām |
cikṣepa tasmai samare gadāṃ kāñcanabhūṣitām

सा हयांश्च रथं चास्य सारथिं च महास्वना ।
चूर्णयामास वेगेन विसृष्टा भीमकर्मणा

sā hayāṃśca rathaṃ cāsya sārathiṃ ca mahāsvanā |
cūrṇayāmāsa vegena visṛṣṭā bhīmakarmaṇā

स भग्नहयचक्राक्षाद्विशीर्णध्वजकूबरात् ।
उत्पपात रथात्तूर्णं मायामास्थाय राक्षसीम्

sa bhagnahayacakrākṣādviśīrṇadhvajakūbarāt |
utpapāta rathāttūrṇaṃ māyāmāsthāya rākṣasīm

स समास्थाय मायां तु ववर्ष रुधिरं बहु ।
विद्युद्विभ्राजितं चासीत्तुमुलाभ्राकुलं नभः

sa samāsthāya māyāṃ tu vavarṣa rudhiraṃ bahu |
vidyudvibhrājitaṃ cāsīttumulābhrākulaṃ nabhaḥ

ततो वज्रनिपाताश्च साशनिस्तनयित्नवः ।
महांश्चटचटाशब्दस्तत्रासीच्च महाहवे

tato vajranipātāśca sāśanistanayitnavaḥ |
mahāṃścaṭacaṭāśabdastatrāsīcca mahāhave

तां प्रेक्ष्य महतीं मायां राक्षसो राक्षसस्य च ।
ऊर्ध्वमुत्पत्य हैडिम्बिस्तां मायां माययाऽवधीत्

tāṃ prekṣya mahatīṃ māyāṃ rākṣaso rākṣasasya ca |
ūrdhvamutpatya haiḍimbistāṃ māyāṃ māyayā'vadhīt

सोऽभिवीक्ष्य हतां मायां मायावी माययैव हि ।
अश्मवर्षं सुतुमुलं विससर्ज घटोत्कचे

so'bhivīkṣya hatāṃ māyāṃ māyāvī māyayaiva hi |
aśmavarṣaṃ sutumulaṃ visasarja ghaṭotkace

अश्मवर्षं स तं घोरं शरवर्षेण वीर्यवान् ।
दिक्षु विध्वंसयामास तदद्भुतमिवाभवत्

aśmavarṣaṃ sa taṃ ghoraṃ śaravarṣeṇa vīryavān |
dikṣu vidhvaṃsayāmāsa tadadbhutamivābhavat

ततो नानाप्रहरणैरन्योन्यमभिवर्षताम् ।
आयसैः परिघैः शूलैर्गदामुसलमुद्गरैः

tato nānāpraharaṇairanyonyamabhivarṣatām |
āyasaiḥ parighaiḥ śūlairgadāmusalamudgaraiḥ

पिनाकैः करवालैश्च तोमरप्रासकम्पनैः ।
नाराचैर्निशितैर्भल्लैः शरैश्चक्रैः परश्वथैः

pinākaiḥ karavālaiśca tomaraprāsakampanaiḥ |
nārācairniśitairbhallaiḥ śaraiścakraiḥ paraśvathaiḥ

अयोगुडैर्भिण्डिपालैर्गोशीर्षोलूखलैरपि ।
उत्पाटितैर्महाशाखैर्विविधैर्जगतीरुहैः

ayoguḍairbhiṇḍipālairgośīrṣolūkhalairapi |
utpāṭitairmahāśākhairvividhairjagatīruhaiḥ

शमीपीलूकदम्बैश्च चम्पकैश्चैव भारत ।
इङ्गुदैर्बदरीभिश्च कोविदारैश्च पुष्पितैः

śamīpīlūkadambaiśca campakaiścaiva bhārata |
iṅgudairbadarībhiśca kovidāraiśca puṣpitaiḥ

पलाशैश्चारिमेदैश्च प्लुक्षन्यग्रोधपिप्पलैः ।
महद्भिः समरे तस्मिन्न्योन्यमभिजघ्नतुः

palāśaiścārimedaiśca plukṣanyagrodhapippalaiḥ |
mahadbhiḥ samare tasminnyonyamabhijaghnatuḥ

विपुलैः पर्वताग्रैश्च नानाधातुभिराचितैः ।
तेषां शब्दो महानासीद्वज्राणां भिद्यतामिव

vipulaiḥ parvatāgraiśca nānādhātubhirācitaiḥ |
teṣāṃ śabdo mahānāsīdvajrāṇāṃ bhidyatāmiva

युद्धं समभवद्धोरं भैम्यलायुधयोर्नृप ।
हरीन्द्रयोर्यथा राजन्वालिसुग्रीवयोः पुरा

yuddhaṃ samabhavaddhoraṃ bhaimyalāyudhayornṛpa |
harīndrayoryathā rājanvālisugrīvayoḥ purā

तौ युद्ध्वा विविधैर्घोरैरायुधैर्विशिखैस्तथा ।
उत्सृज्य च शितौ खङ्खागवन्योमभिपेततुः

tau yuddhvā vividhairghorairāyudhairviśikhaistathā |
utsṛjya ca śitau khaṅkhāgavanyomabhipetatuḥ

तावन्योन्यमभिद्रुत्य केशेषु सुमहाबलौ ।
भुजाभ्यां पर्यगृह्णीतां महाकायौ महाबलौ

tāvanyonyamabhidrutya keśeṣu sumahābalau |
bhujābhyāṃ paryagṛhṇītāṃ mahākāyau mahābalau

तौ स्विन्नगात्रौ प्रस्वेदं सुस्रुवाते जनाधिप ।
रुधिरं च महाकायावतिवृष्टाविवाम्बुदौ

tau svinnagātrau prasvedaṃ susruvāte janādhipa |
rudhiraṃ ca mahākāyāvativṛṣṭāvivāmbudau

अथाभिपत्य वेगेन समुद्धाम्य च राक्षसम् ।
बलेनाक्षिप्य हैडिम्बिश्चकर्तास्य शिरो महत्

athābhipatya vegena samuddhāmya ca rākṣasam |
balenākṣipya haiḍimbiścakartāsya śiro mahat

सोऽपहृत्य शिरस्तस्य कुण्डलाभ्यां विभूपितम् ।
तदा सुतुमुलं नादं ननाद सुमहाबलः

so'pahṛtya śirastasya kuṇḍalābhyāṃ vibhūpitam |
tadā sutumulaṃ nādaṃ nanāda sumahābalaḥ

हतं दृष्ट्वा महाकायं बकज्ञातिमरिन्दमम् ।
पाञ्चालाः पाण्डवाश्चैव सिंहनादान्विनेदिरे

hataṃ dṛṣṭvā mahākāyaṃ bakajñātimarindamam |
pāñcālāḥ pāṇḍavāścaiva siṃhanādānvinedire

ततो भेरीसहस्राणि शङ्खानामयुतानि च ।
अवादयन्पाण्डवेया राक्षसे निहते युधि

tato bherīsahasrāṇi śaṅkhānāmayutāni ca |
avādayanpāṇḍaveyā rākṣase nihate yudhi

अतीव सा निशा तेषां बभूव विजयावहा ।
विद्योतमाना विबभौ समन्ताद्दीपमालिनी

atīva sā niśā teṣāṃ babhūva vijayāvahā |
vidyotamānā vibabhau samantāddīpamālinī

अलायुधस्य तु शिरो भैमसेनिर्महाबलः ।
दुर्योधनस्य प्रमुखे चिक्षेप गतचेतसः

alāyudhasya tu śiro bhaimasenirmahābalaḥ |
duryodhanasya pramukhe cikṣepa gatacetasaḥ

अथ दुर्योधनो राजा दृष्ट्वा हतमलायुधम् ।
बभूव परमोद्विग्नः सह सैन्येन भारत

atha duryodhano rājā dṛṣṭvā hatamalāyudham |
babhūva paramodvignaḥ saha sainyena bhārata

तेन ह्यस्य प्रतिज्ञातं भीमसेनमहं युधि ।
हन्तेति स्वयमागम्य स्मरता वैरमुत्तमम्

tena hyasya pratijñātaṃ bhīmasenamahaṃ yudhi |
hanteti svayamāgamya smaratā vairamuttamam

ध्रुवं स तेन हन्तव्य इत्यमन्यत पार्थिवः ।
जीवितं चिरकालं भ्रातॄणां चाप्यमन्यत

dhruvaṃ sa tena hantavya ityamanyata pārthivaḥ |
jīvitaṃ cirakālaṃ bhrātṝṇāṃ cāpyamanyata

स तं दृष्ट्वा विनिहतं भीमसेनात्मजेन वै ।
प्रतिज्ञां भीमसेनस्य पूर्णामेवाभ्यमन्यत

sa taṃ dṛṣṭvā vinihataṃ bhīmasenātmajena vai |
pratijñāṃ bhīmasenasya pūrṇāmevābhyamanyata