अध्याय 15: भीम और शल्य का गदायुद्ध

बहूनि सुवुचित्राणि द्वन्द्वयुध्दानि सञ्जय् ।
त्वयोक्तानि निशम्याहं स्पृहयामि सचक्षुताम्

bahūni suvucitrāṇi dvandvayudhdāni sañjay |
tvayoktāni niśamyāhaṃ spṛhayāmi sacakṣutām

न हि देवासुरं युध्दमीदृग्भूतं भवेदिति ।
चिन्तयामि च युध्दानि श्रुत्वा घोराणि सञ्जय ।

na hi devāsuraṃ yudhdamīdṛgbhūtaṃ bhavediti |
cintayāmi ca yudhdāni śrutvā ghorāṇi sañjaya |

आश्चर्यभूतं लोकेषु कथयिप्यन्ति मानवाः ।
कुरुणां पाण्डवानां च युध्दं देवासुरोपमम्

āścaryabhūtaṃ lokeṣu kathayipyanti mānavāḥ |
kuruṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca yudhdaṃ devāsuropamam

न हि मे तृप्तिरस्तीह शृण्वतो युध्दमुत्तमम् ।
तस्मादार्तायनेर्युध्दं सौभद्रस्य च शंस मे

na hi me tṛptirastīha śṛṇvato yudhdamuttamam |
tasmādārtāyaneryudhdaṃ saubhadrasya ca śaṃsa me

सादितं प्रेक्ष्य यन्तारं शल्यः सर्वायसीं गदाम् ।
समुत्क्षिप्य नदन्कुध्दः प्रचस्कन्द रथोत्तमात्

sāditaṃ prekṣya yantāraṃ śalyaḥ sarvāyasīṃ gadām |
samutkṣipya nadankudhdaḥ pracaskanda rathottamāt

तं दीप्तमिव कालाग्निं दण्डहस्तमिवान्तकम् ।
जवेनाभ्यपतद्भीमः प्र्गृह्य महतीं गदाम्

taṃ dīptamiva kālāgniṃ daṇḍahastamivāntakam |
javenābhyapatadbhīmaḥ prgṛhya mahatīṃ gadām

सौभद्रोऽप्यशनिप्रख्यां प्रगृह्य महतीं गदाम् ।
एह्येहीत्यव्रवीच्छल्यं यत्राद्भीमेन वारितः

saubhadro'pyaśaniprakhyāṃ pragṛhya mahatīṃ gadām |
ehyehītyavravīcchalyaṃ yatrādbhīmena vāritaḥ

वारयित्वा तु सौभद्रं भीमसेनः प्रतापवान् ।
शल्यमासाद्य समरे तस्यौ गिरिरिवाचलः

vārayitvā tu saubhadraṃ bhīmasenaḥ pratāpavān |
śalyamāsādya samare tasyau giririvācalaḥ

तथैव मद्रराजोऽपि भीमं दृष्ट्वा महाबलम् |
ससाराभिमुखस्तूर्ण शार्दूल इव कुञ्जरम्

tathaiva madrarājo'pi bhīmaṃ dṛṣṭvā mahābalam |
sasārābhimukhastūrṇa śārdūla iva kuñjaram

‘तं दीप्तमिव कालाग्निं पाशहस्तमिवान्तकम् ।
जवेनाभ्यपतद्भीमः प्रगृह्य महतीं गदाम्

‘taṃ dīptamiva kālāgniṃ pāśahastamivāntakam |
javenābhyapatadbhīmaḥ pragṛhya mahatīṃ gadām

ततस्तूर्यनिनादाश्च शङ्खानां च सहस्रशः ।
सिंहनादाश्च संजज्ञुर्भेरीणां च महास्वनाः

tatastūryaninādāśca śaṅkhānāṃ ca sahasraśaḥ |
siṃhanādāśca saṃjajñurbherīṇāṃ ca mahāsvanāḥ

पश्यतां शतशो ह्यासीदन्योन्यमभिधावताम् ।
पाण्डवानां कुरुणां च साधुसाध्विति निः स्वनः

paśyatāṃ śataśo hyāsīdanyonyamabhidhāvatām |
pāṇḍavānāṃ kuruṇāṃ ca sādhusādhviti niḥ svanaḥ

नहि मद्राधिपादन्यः सर्वराजसु भारत् |
सोदृमुत्सहते वेगं भीमसेनस्य संयुगे

nahi madrādhipādanyaḥ sarvarājasu bhārat |
sodṛmutsahate vegaṃ bhīmasenasya saṃyuge

तथा मद्राधिपस्यापि गदावेगं महात्मनः ।
सोहुमुत्सहते लोके युधि कोऽन्यो वृकोदरात्

tathā madrādhipasyāpi gadāvegaṃ mahātmanaḥ |
sohumutsahate loke yudhi ko'nyo vṛkodarāt

पट्टैर्जाम्बूनदैर्वद्धा बभूव जनहर्षणी ।
प्रजज्वाल तदा विध्दा भीमेन महती गदा

paṭṭairjāmbūnadairvaddhā babhūva janaharṣaṇī |
prajajvāla tadā vidhdā bhīmena mahatī gadā

साग्निदीप्ता महारौद्रा गदा सा शुशुभे तदा

sāgnidīptā mahāraudrā gadā sā śuśubhe tadā

तथैव चरतो मार्गान्मण्डलानि च सर्वशः ।
महाविद्युत्प्रतीकाशा शल्यस्य शुशुभे गदा

tathaiva carato mārgānmaṇḍalāni ca sarvaśaḥ |
mahāvidyutpratīkāśā śalyasya śuśubhe gadā

तौ वृपाविव नर्दन्तौ मण्डलानि विचेरतुः ।
आवर्तितगदश्रुङ्गावुभौ शल्यवृकोदरौ

tau vṛpāviva nardantau maṇḍalāni viceratuḥ |
āvartitagadaśruṅgāvubhau śalyavṛkodarau

क्रोधताम्रेक्षणौ वीरौ शत्रुसङ्घविमर्दनौ ।
महामात्रौ महोत्साहौ गदायुध्दविशारदौ

krodhatāmrekṣaṇau vīrau śatrusaṅghavimardanau |
mahāmātrau mahotsāhau gadāyudhdaviśāradau

मण्डलावर्तमार्गेषु गदाविहरणेषु च ।
निर्विशेपमभूद्युध्दं तयोः पुरुषसिंहयोः

maṇḍalāvartamārgeṣu gadāviharaṇeṣu ca |
nirviśepamabhūdyudhdaṃ tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ

ताडिता भीमसेनेन शल्यस्य महती गदा ।
साग्रिज्वाला महारौद्रा तदा तूर्णमशीर्यत

tāḍitā bhīmasenena śalyasya mahatī gadā |
sāgrijvālā mahāraudrā tadā tūrṇamaśīryata

तथैव भीमसेनस्य द्विषताऽभिहता गदा ।
वर्षाप्रदोषे खद्योतैर्वृतो वृक्ष इवावभौ

tathaiva bhīmasenasya dviṣatā'bhihatā gadā |
varṣāpradoṣe khadyotairvṛto vṛkṣa ivāvabhau

गदा क्षिप्ता तु समरे मद्रराजेन भारत ।
व्योम दीपयमाना सा ससृजे पावकं मुहुः

gadā kṣiptā tu samare madrarājena bhārata |
vyoma dīpayamānā sā sasṛje pāvakaṃ muhuḥ

तथैव भीमसेनेन द्विषते ग्रेषिता गदा ।
तापयामास तत्सैन्यं महोल्का पतती यथा

tathaiva bhīmasenena dviṣate greṣitā gadā |
tāpayāmāsa tatsainyaṃ maholkā patatī yathā

ते गदे गदिनां श्रेष्ठे समासाद्य परस्परम् ।
श्वसन्त्यौ नागकन्ये व ससृजाते विभावसुम्

te gade gadināṃ śreṣṭhe samāsādya parasparam |
śvasantyau nāgakanye va sasṛjāte vibhāvasum

नखैरिव् महाव्याघ्रौ दनैरिव महागजौ ।
तौ विचेरतुरासाद्य गदाग्र्याभ्यां परस्परम्

nakhairiv mahāvyāghrau danairiva mahāgajau |
tau viceraturāsādya gadāgryābhyāṃ parasparam

ततो गदाग्राभिहतौ क्षणेन रुधिरोक्षितौ ।
ददृशाते महात्मानौ किंशुकाविव पुष्पितौ

tato gadāgrābhihatau kṣaṇena rudhirokṣitau |
dadṛśāte mahātmānau kiṃśukāviva puṣpitau

शुश्रुवे दिक्षु सर्वासु तयोः पुरुषसिंहयोः ।
गदाभिघातसंहादः शक्राशनिरवोपमः

śuśruve dikṣu sarvāsu tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ |
gadābhighātasaṃhādaḥ śakrāśaniravopamaḥ

गदया मद्रराजेन सव्यदक्षिणमाहतः ।
नाकम्पत तदा भीमो भिद्यमान् इवाचलः

gadayā madrarājena savyadakṣiṇamāhataḥ |
nākampata tadā bhīmo bhidyamān ivācalaḥ

तथा भीमगदावेगैस्ताड्यमानो महाबलः ।
धैर्यान्मद्राधिपस्तस्थौ वज्रैर्गिरिरिवाहतः

tathā bhīmagadāvegaistāḍyamāno mahābalaḥ |
dhairyānmadrādhipastasthau vajrairgiririvāhataḥ

आपेततुर्महावेगौ समुच्छ्रितगदावुभौ ।
पुनरन्तरमार्गस्थौ मण्डलानि विचेरतुः

āpetaturmahāvegau samucchritagadāvubhau |
punarantaramārgasthau maṇḍalāni viceratuḥ

अथाप्लुत्य पदान्यष्टौ सन्निपत्य गजाविव ।
सहसा लोहदण्डाभ्यामन्योन्यमभिजघ्नतुः

athāplutya padānyaṣṭau sannipatya gajāviva |
sahasā lohadaṇḍābhyāmanyonyamabhijaghnatuḥ

तौ परस्परवेगाच्च गदाभ्यां च भ्रुशाहतौ ।
युगपत्पेततुर्वीरौ क्षिताविन्द्रध्वजाविव

tau parasparavegācca gadābhyāṃ ca bhruśāhatau |
yugapatpetaturvīrau kṣitāvindradhvajāviva

ततो विह्वलमानं तं निः श्वसन्तं पुनः पुनः ।
शल्यमभ्यपतत्तूर्ण कृतवर्मा महारथः

tato vihvalamānaṃ taṃ niḥ śvasantaṃ punaḥ punaḥ |
śalyamabhyapatattūrṇa kṛtavarmā mahārathaḥ

दृष्ट्वा चैनं महाराज गदयाऽभिनिपीडितम् ।
विचेष्टन्तं यथा नागं मूर्च्छयाऽभिपरिप्लुतम्

dṛṣṭvā cainaṃ mahārāja gadayā'bhinipīḍitam |
viceṣṭantaṃ yathā nāgaṃ mūrcchayā'bhipariplutam

ततः स्वरथमारोप्य मद्राणामधिपं रणे ।
अपोवाह रणात्तूर्ण कृतवर्मा महारथः

tataḥ svarathamāropya madrāṇāmadhipaṃ raṇe |
apovāha raṇāttūrṇa kṛtavarmā mahārathaḥ

क्षीववद्वीह्वलो वीरो निमेषात्पुनरुत्थितः ।
भीमोऽपि सुमहाबाहुर्गदापाणिरदृश्यत

kṣīvavadvīhvalo vīro nimeṣātpunarutthitaḥ |
bhīmo'pi sumahābāhurgadāpāṇiradṛśyata

ततो मद्राधिपं दृष्ट्वा तव पुत्राः पराङ्मुखम् ।
सनागपत्त्यश्चरथाः समकम्पन्त मारिष

tato madrādhipaṃ dṛṣṭvā tava putrāḥ parāṅmukham |
sanāgapattyaścarathāḥ samakampanta māriṣa

ते पाण्डवैरर्धमानास्तावका जितकाशिभिः ।
भीता दिशोऽन्वपद्यन्त वातनुन्ना घना इव

te pāṇḍavairardhamānāstāvakā jitakāśibhiḥ |
bhītā diśo'nvapadyanta vātanunnā ghanā iva

निर्जित्य धार्तराष्ट्रांस्तु पाण्डवेया महारथाः ।
व्यरोचन्त रणे राजन्दीप्यमाना इवाग्रयः

nirjitya dhārtarāṣṭrāṃstu pāṇḍaveyā mahārathāḥ |
vyarocanta raṇe rājandīpyamānā ivāgrayaḥ

‘अथ मङुकभेरिमहामुरजाः पणवानकदुन्दुभिनिर्झरिभिः ।
विनदन्ति भृशं सहशङ्खरवैर्विविधैश्च नरोत्तम सिंहरवैः

‘atha maṅukabherimahāmurajāḥ paṇavānakadundubhinirjharibhiḥ |
vinadanti bhṛśaṃ sahaśaṅkharavairvividhaiśca narottama siṃharavaiḥ