अध्याय 13: अर्जुन युधिष्ठिर की रक्षा का प्रण करता है

सान्तरे तु प्रतिज्ञाने राज्ञो द्रोणेन निग्रहे ।
ततस्ते सैनिकाः श्रुत्वा तं युधिष्ठिरनिग्रहम् ।
सिंहनादरवांश्चक्रुर्बाहुशब्दांश्च कृत्स्नशः

sāntare tu pratijñāne rājño droṇena nigrahe |
tataste sainikāḥ śrutvā taṃ yudhiṣṭhiranigraham |
siṃhanādaravāṃścakrurbāhuśabdāṃśca kṛtsnaśaḥ

तच्च सर्वं यथान्यायं धर्मराजेन भारत ।
आप्तैश्चारैः परिज्ञातं भारद्वाजचिकीर्षितम्

tacca sarvaṃ yathānyāyaṃ dharmarājena bhārata |
āptaiścāraiḥ parijñātaṃ bhāradvājacikīrṣitam

ततः सर्वान्समानाय्य भ्रातृनन्यांश्च सर्वशः ।
अव्रवीद्धर्मराजस्तु धनञ्जयमिदं वचः

tataḥ sarvānsamānāyya bhrātṛnanyāṃśca sarvaśaḥ |
avravīddharmarājastu dhanañjayamidaṃ vacaḥ

श्रुतं ते पुरुषव्याघ्र द्रोणस्याद्य चिकीर्षितम् ।
यथा तन्न भवेत्सत्यं तथा नीतिर्विधीयताम्

śrutaṃ te puruṣavyāghra droṇasyādya cikīrṣitam |
yathā tanna bhavetsatyaṃ tathā nītirvidhīyatām

सान्तरं हि प्रतिज्ञातं द्रोणेनामित्रघातिना ।
तच्चान्तरममोघेषौ त्वयि तेन समाहितम्

sāntaraṃ hi pratijñātaṃ droṇenāmitraghātinā |
taccāntaramamogheṣau tvayi tena samāhitam

तत्त्वमद्य महाबाहो युध्यस्व मदनन्तरम् ।
यथा दुर्योधनः कामं नेमं द्रोणादवाप्नुयात्

tattvamadya mahābāho yudhyasva madanantaram |
yathā duryodhanaḥ kāmaṃ nemaṃ droṇādavāpnuyāt

यथा मे न वधः कार्य आचार्यस्य कथञ्चन ।
तथा तव परित्यागो न मे राजंश्चिकीर्षितः

yathā me na vadhaḥ kārya ācāryasya kathañcana |
tathā tava parityāgo na me rājaṃścikīrṣitaḥ

अप्येवं पाण्डव प्राणानुत्सृजेयमहं युधि ।
प्रतियाताऽहमाचार्यं त्वां न जह्यां कथञ्चन

apyevaṃ pāṇḍava prāṇānutsṛjeyamahaṃ yudhi |
pratiyātā'hamācāryaṃ tvāṃ na jahyāṃ kathañcana

त्वां निगृह्याहवे राजन्धार्तराष्ट्रो यमिच्छति ।
न स तं जीवलोकेऽस्मिन्कामं प्राप्ता कथञ्चन

tvāṃ nigṛhyāhave rājandhārtarāṣṭro yamicchati |
na sa taṃ jīvaloke'sminkāmaṃ prāptā kathañcana

प्रपतेद्द्यौः सनक्षत्रा पृथिवी शकली भवेत् ।
न त्वां द्रोणो निगृह्णीयाज्जीवमाने मयि ध्रुवम्

prapateddyauḥ sanakṣatrā pṛthivī śakalī bhavet |
na tvāṃ droṇo nigṛhṇīyājjīvamāne mayi dhruvam

यदि तस्य रणे साह्यं कुरुते वज्रभृत्स्वयम् ।
विष्णुर्वा सहितो देवैर्न त्वां प्राप्स्यत्यसौ मृधे

yadi tasya raṇe sāhyaṃ kurute vajrabhṛtsvayam |
viṣṇurvā sahito devairna tvāṃ prāpsyatyasau mṛdhe

मयि जीवति राजेन्द्र न भयं कर्तुमर्हसि ।
द्रोणादस्त्रभृतां श्रेष्ठात्सर्वशस्त्रभृतामपि

mayi jīvati rājendra na bhayaṃ kartumarhasi |
droṇādastrabhṛtāṃ śreṣṭhātsarvaśastrabhṛtāmapi

अन्यच्च ब्रूयां राजेन्द्र प्रतिज्ञां मम निश्चलाम्

anyacca brūyāṃ rājendra pratijñāṃ mama niścalām

न स्मराम्यनृतं तावन्न स्मरामि पराजयम् ।
न स्मरामि प्रतिश्रुत्य विस्मृत्य मनस्वऽकृतम्

na smarāmyanṛtaṃ tāvanna smarāmi parājayam |
na smarāmi pratiśrutya vismṛtya manasva'kṛtam

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च मृदङ्गाश्चानकैः सह ।
प्रावाद्यन्त महाराज पाण्डवानां निवेशने

tataḥ śaṅkhāśca bheryaśca mṛdaṅgāścānakaiḥ saha |
prāvādyanta mahārāja pāṇḍavānāṃ niveśane

सिंहनादश्च संजज्ञे पाण्डवानां महात्मनाम् ॥
धनुर्ज्यातलशब्दश्च गगनस्पृक्सुभैरवः

siṃhanādaśca saṃjajñe pāṇḍavānāṃ mahātmanām ||
dhanurjyātalaśabdaśca gaganaspṛksubhairavaḥ

श्रुत्वा शङ्खस्य निर्घोषं पाण्डवस्य महौजसः ।
त्वदीयेष्वप्यनीकेषु वादित्राण्यभिजघ्निरे

śrutvā śaṅkhasya nirghoṣaṃ pāṇḍavasya mahaujasaḥ |
tvadīyeṣvapyanīkeṣu vāditrāṇyabhijaghnire

ततो व्यूढान्यनीकानि तव तेषां च भारत ।
शनैरुपेयुरन्योन्यं योत्स्यमानानि संयुगे

tato vyūḍhānyanīkāni tava teṣāṃ ca bhārata |
śanairupeyuranyonyaṃ yotsyamānāni saṃyuge

ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
पाण्डवानां कुरूणां च द्रोणपाञ्चाल्ययोरपि

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam |
pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca droṇapāñcālyayorapi

यतमानाः प्रयतेन द्रोणानीकविशातने ।
न शेकुः सृञ्जया युद्धे तद्धि द्रोणेन पालितम्

yatamānāḥ prayatena droṇānīkaviśātane |
na śekuḥ sṛñjayā yuddhe taddhi droṇena pālitam

तथैव तव पुत्रस्य रथोदाराः प्रहारिणः ।
न शेकुः पाण्डवीं सेनां पाल्यमानां किरीटीना

tathaiva tava putrasya rathodārāḥ prahāriṇaḥ |
na śekuḥ pāṇḍavīṃ senāṃ pālyamānāṃ kirīṭīnā

आस्तां ते स्तिमिते सेने रक्ष्यमाणे परस्परम् ।
सम्प्रसुप्ते यथा नक्तं वनराज्यौ सुपुष्पिते

āstāṃ te stimite sene rakṣyamāṇe parasparam |
samprasupte yathā naktaṃ vanarājyau supuṣpite

ततो रुक्मरथो राजन्नर्केणेव विराजता ।
वरूथिना विनिष्पत्य व्यचरत्पृतनामुखे

tato rukmaratho rājannarkeṇeva virājatā |
varūthinā viniṣpatya vyacaratpṛtanāmukhe

तमुद्यन्तं रथेनैकमाशुकारिणमाहवे ।
अनेकमिव सन्त्रसान्मेनिरे पाण्डुसृञ्जयाः

tamudyantaṃ rathenaikamāśukāriṇamāhave |
anekamiva santrasānmenire pāṇḍusṛñjayāḥ

तेन मुक्ताः शरा घोरा विचेरुः सर्वतोदिशम् ।
त्रासयन्तो महाराज पाण्डवेयस्य वाहिनीम्

tena muktāḥ śarā ghorā viceruḥ sarvatodiśam |
trāsayanto mahārāja pāṇḍaveyasya vāhinīm

मध्यन्दिनमनुप्राप्तो गभस्तिशतसंवृतः ।
यथा दृश्येत घर्मोशुस्तथा द्रोणोऽप्यदृश्यत

madhyandinamanuprāpto gabhastiśatasaṃvṛtaḥ |
yathā dṛśyeta gharmośustathā droṇo'pyadṛśyata

न चैनं पाण्डवेयानां कश्चिच्छक्नोति भारत ।
वीक्षितुं समरे क्रुद्धं महेन्द्रमिव दानवाः

na cainaṃ pāṇḍaveyānāṃ kaścicchaknoti bhārata |
vīkṣituṃ samare kruddhaṃ mahendramiva dānavāḥ

मोहयित्वा ततः सैन्यं भारद्वाजः प्रतापवान् ।
धृष्टद्युम्नबलं तूर्णं व्यधमन्निशितैः शरैः

mohayitvā tataḥ sainyaṃ bhāradvājaḥ pratāpavān |
dhṛṣṭadyumnabalaṃ tūrṇaṃ vyadhamanniśitaiḥ śaraiḥ

स दिशः सर्वतो रुद्ध्वा संवृत्य खमजिह्मगैः ।
पार्षतो यत्र तत्रैनामभिनत्पाण्डुवाहिनीम्

sa diśaḥ sarvato ruddhvā saṃvṛtya khamajihmagaiḥ |
pārṣato yatra tatraināmabhinatpāṇḍuvāhinīm

0
अपनीते ततः पार्थे धर्मराजो जितस्त्वया

0
apanīte tataḥ pārthe dharmarājo jitastvayā

ग्रहणे हि जयस्तस्य न वधे पुरुषर्षभ ।
ग्रहणं हि वधात्तस्य धर्मराजस्य मन्यसे ।
अनेनैवाभ्युपायेन ग्रहणं समुपैष्यसि

grahaṇe hi jayastasya na vadhe puruṣarṣabha |
grahaṇaṃ hi vadhāttasya dharmarājasya manyase |
anenaivābhyupāyena grahaṇaṃ samupaiṣyasi

अहं गृहीत्वा राजानं सत्यधर्मपरायणम् ।
आनयिष्यामि ते राजन्वशमद्य न संशयः

ahaṃ gṛhītvā rājānaṃ satyadharmaparāyaṇam |
ānayiṣyāmi te rājanvaśamadya na saṃśayaḥ

यदि स्यास्यति सङ्ग्रामे मुहूर्तमपि मेऽग्रतः ।
अपनीते नरव्याघ्रे कुन्तीपुत्रे धनञ्जये

yadi syāsyati saṅgrāme muhūrtamapi me'grataḥ |
apanīte naravyāghre kuntīputre dhanañjaye

फल्गुनस्य समीपे तु न हि शक्यो युधिष्ठिरः ।
ग्रहीतुं समरे राजन्सेन्द्रैरपि सुरासुरैः

phalgunasya samīpe tu na hi śakyo yudhiṣṭhiraḥ |
grahītuṃ samare rājansendrairapi surāsuraiḥ

एवमुक्ते तदा तस्मिन्युद्धे देवासुरोपमे ।
सान्तरं तु प्रतिज्ञाते राज्ञो द्रोणेन निग्रहे ।
गृहीतं तममन्यन्त तव पुत्राः सुबालिशाः

evamukte tadā tasminyuddhe devāsuropame |
sāntaraṃ tu pratijñāte rājño droṇena nigrahe |
gṛhītaṃ tamamanyanta tava putrāḥ subāliśāḥ

ततो दुर्योधनेनापि ग्रहणं पाण्डवस्य तत् ।
स्कन्धावारेषु सर्वेषु यथास्थानेषु मारिष ।
सैन्यस्थानेषु सर्वेषु सुघोषितमरिन्दम

tato duryodhanenāpi grahaṇaṃ pāṇḍavasya tat |
skandhāvāreṣu sarveṣu yathāsthāneṣu māriṣa |
sainyasthāneṣu sarveṣu sughoṣitamarindama

पाण्डवेयेषु सापेक्षं द्रोणं जानाति ते सुतः ।
ततः प्रतिज्ञास्थैर्यार्थं स मन्त्रो बहुलीकृतः

pāṇḍaveyeṣu sāpekṣaṃ droṇaṃ jānāti te sutaḥ |
tataḥ pratijñāsthairyārthaṃ sa mantro bahulīkṛtaḥ