अध्याय 12: दुर्योधन युधिष्ठिर को जीवित पकड़ने का वर माँगता है

शुश्रूषस्व स्थिरो भूत्वां शंसतो मम भारत ।
हन्त ते कथयिष्यामि सर्वं प्रत्यक्षदर्शिवान् ।
यथा सत्यपरो द्रोणः सादिताः पाण्डुसृञ्जयैः

śuśrūṣasva sthiro bhūtvāṃ śaṃsato mama bhārata |
hanta te kathayiṣyāmi sarvaṃ pratyakṣadarśivān |
yathā satyaparo droṇaḥ sāditāḥ pāṇḍusṛñjayaiḥ

सेनापतित्वं सम्प्राप्य भारद्वाजो महारथः ।
मध्ये सर्वस्य सैन्यस्य पुत्रं ते वाक्यमब्रवीत्

senāpatitvaṃ samprāpya bhāradvājo mahārathaḥ |
madhye sarvasya sainyasya putraṃ te vākyamabravīt

यत्कौरवाणामृषभादापगेयादनन्तरम् ।
सैनापत्ये त्वया राजन्नद्य सत्कृतवानहम्

yatkauravāṇāmṛṣabhādāpageyādanantaram |
saināpatye tvayā rājannadya satkṛtavānaham

सदृशं कर्मणस्तस्य फलं प्राप्नुहि भारत ।
करोमि कामं कं तेऽद्य प्रवृणीष्व यमिच्छसि

sadṛśaṃ karmaṇastasya phalaṃ prāpnuhi bhārata |
karomi kāmaṃ kaṃ te'dya pravṛṇīṣva yamicchasi

ततो दुर्योधनो राजा कर्णदुःशासनादिभिः ।
सम्मन्त्र्योवाच दुर्धर्षमाचार्यं जयतां वरम्

tato duryodhano rājā karṇaduḥśāsanādibhiḥ |
sammantryovāca durdharṣamācāryaṃ jayatāṃ varam

ददासि चेद्वरं मह्यं जीवग्राहं युधिष्ठिरम् ।
गृहीत्वा रयिनां श्रेष्ठं मत्समीपमिहानय

dadāsi cedvaraṃ mahyaṃ jīvagrāhaṃ yudhiṣṭhiram |
gṛhītvā rayināṃ śreṣṭhaṃ matsamīpamihānaya

इच्छेयं वै महात्मानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ।
भ्रातृणां पश्यतामेव जीवग्राहेण मे द्विज

iccheyaṃ vai mahātmānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram |
bhrātṛṇāṃ paśyatāmeva jīvagrāheṇa me dvija

गृहीत्वा रथिनां श्रेष्ठं मत्सकाशमिहानय ।
प्रीणाम्यनेन कार्येण ससुहृज्जनबान्धवः

gṛhītvā rathināṃ śreṣṭhaṃ matsakāśamihānaya |
prīṇāmyanena kāryeṇa sasuhṛjjanabāndhavaḥ

ततः कुरूणामाचार्यः श्रुत्वा पुत्रस्य ते वचः ।
सेनां प्रहर्षयन्सर्वामिदं वचनमब्रवीत्

tataḥ kurūṇāmācāryaḥ śrutvā putrasya te vacaḥ |
senāṃ praharṣayansarvāmidaṃ vacanamabravīt

धन्यः कुन्तीसुतो राजन्यस्य ग्रहणमिच्छसि ।
न वधं तस्य दुर्धर्ष वरमद्य प्रयाचसे

dhanyaḥ kuntīsuto rājanyasya grahaṇamicchasi |
na vadhaṃ tasya durdharṣa varamadya prayācase

किमर्थं च नरव्याघ्र न वधं तस्य काङ्क्षसे ।
नाशंससि क्रियामेतां मत्तो दुर्योधन ध्रुवम्

kimarthaṃ ca naravyāghra na vadhaṃ tasya kāṅkṣase |
nāśaṃsasi kriyāmetāṃ matto duryodhana dhruvam

आहोस्विद्धर्मराजस्य द्वेष्टा कश्चिन्न विद्यते ।
यदीच्छसि त्वं जीवन्तं कुलं रक्षसि चात्मनः

āhosviddharmarājasya dveṣṭā kaścinna vidyate |
yadīcchasi tvaṃ jīvantaṃ kulaṃ rakṣasi cātmanaḥ

अथवा भरतश्रेष्ठ निर्जित्य युधि पाण्डवान् ।
राज्यांशं प्रति दत्त्वा च सौभ्रात्रं कर्तुमिच्छसि

athavā bharataśreṣṭha nirjitya yudhi pāṇḍavān |
rājyāṃśaṃ prati dattvā ca saubhrātraṃ kartumicchasi

धन्यः कुन्तीसुतो राजा सुजातं चास्य धीमतः ।
अजातशत्रुता सत्या तस्य यत्स्निह्यते भवान्

dhanyaḥ kuntīsuto rājā sujātaṃ cāsya dhīmataḥ |
ajātaśatrutā satyā tasya yatsnihyate bhavān

द्रोणेन चैवमुक्तस्य तव पुत्रस्य भारत ।
सहसा निःसृतो भावो योस्य नित्यं हृदि स्थितः

droṇena caivamuktasya tava putrasya bhārata |
sahasā niḥsṛto bhāvo yosya nityaṃ hṛdi sthitaḥ

नाकारो गूहितुं शक्यो बृहस्पतिसमैरपि ।
तस्मात्तव सुतो राजन्प्रहृष्टो वाक्यमब्रवीत्

nākāro gūhituṃ śakyo bṛhaspatisamairapi |
tasmāttava suto rājanprahṛṣṭo vākyamabravīt

वधे कुन्तीसुतस्याजौ नाचार्य विजयो मम ।
हते युधिष्ठिरे पार्था हन्युःसर्वान्हि नो ध्रुवम्

vadhe kuntīsutasyājau nācārya vijayo mama |
hate yudhiṣṭhire pārthā hanyuḥsarvānhi no dhruvam

नैव शक्या रणे सर्वे निहन्तुममरैरपि ।
यदि सर्वे हनिष्यन्ते पाण्डवाः ससुता मृधे

naiva śakyā raṇe sarve nihantumamarairapi |
yadi sarve haniṣyante pāṇḍavāḥ sasutā mṛdhe

ततः कृत्स्नं वशे कृत्वा निःशेषं नृपमण्डलम् ।
ससागरवनां स्फीतां विजित्य वसुधामिमाम्

tataḥ kṛtsnaṃ vaśe kṛtvā niḥśeṣaṃ nṛpamaṇḍalam |
sasāgaravanāṃ sphītāṃ vijitya vasudhāmimām

विष्णुर्दास्यति कृष्णायै कुन्त्यै वा पुरुषोत्तमः ।
यद्येष चैषां शेषःस्यात्स एवास्मान्न शेषयेत्

viṣṇurdāsyati kṛṣṇāyai kuntyai vā puruṣottamaḥ |
yadyeṣa caiṣāṃ śeṣaḥsyātsa evāsmānna śeṣayet

सत्यप्रतिज्ञे त्वानीते पुनर्द्यूतेन निर्जिते ।
तस्मिञ्जीवति चायाते ह्युपायैर्बहुभिः कृतैः ।
पुनर्यास्यन्त्यरण्याय पाण्डवास्तमनुव्रताः

satyapratijñe tvānīte punardyūtena nirjite |
tasmiñjīvati cāyāte hyupāyairbahubhiḥ kṛtaiḥ |
punaryāsyantyaraṇyāya pāṇḍavāstamanuvratāḥ

सोऽयं मम जयो व्यक्तं दीर्घकालं भविष्यति ।
अतो न वधमिच्छामि धर्मराजस्य कर्हिचित्

so'yaṃ mama jayo vyaktaṃ dīrghakālaṃ bhaviṣyati |
ato na vadhamicchāmi dharmarājasya karhicit

तस्य जिह्ममभिप्रायं ज्ञात्वा द्रोणोऽर्थतत्त्ववित् ।
तं वरं सान्तरं तस्मै ददौ संचिन्त्य बुद्धिमान्

tasya jihmamabhiprāyaṃ jñātvā droṇo'rthatattvavit |
taṃ varaṃ sāntaraṃ tasmai dadau saṃcintya buddhimān

न चेद्युधिष्ठिरं वीरः पालयेदर्जुनो युधि ।
मन्यस्व पाण्डवश्रेष्ठमानीतं वशमात्मनः

na cedyudhiṣṭhiraṃ vīraḥ pālayedarjuno yudhi |
manyasva pāṇḍavaśreṣṭhamānītaṃ vaśamātmanaḥ

न हि शक्यो रणे पार्थः सेन्द्रैर्देवासुरैरपि ।
प्रत्युद्यातुमतस्तात न तस्माद्धर्षयाम्यहम्

na hi śakyo raṇe pārthaḥ sendrairdevāsurairapi |
pratyudyātumatastāta na tasmāddharṣayāmyaham

असंशयं स मे शिष्यो मत्पूर्वश्चास्त्रकर्मणि ।
तरुणः सुकृती युक्त एकायनगतश्च सः

asaṃśayaṃ sa me śiṣyo matpūrvaścāstrakarmaṇi |
taruṇaḥ sukṛtī yukta ekāyanagataśca saḥ

अस्त्राणीन्द्राच्च रुद्राच्च भूयांसि समवाप्तवान् ।
अमर्षितश्च ते राजंस्ततो नामर्षयाम्यहम्

astrāṇīndrācca rudrācca bhūyāṃsi samavāptavān |
amarṣitaśca te rājaṃstato nāmarṣayāmyaham

स चापक्रम्यतां युद्धाद्येनोपायेन शक्यते ।
अपनीते ततः पार्थे धर्मराजो जितस्त्वया

sa cāpakramyatāṃ yuddhādyenopāyena śakyate |
apanīte tataḥ pārthe dharmarājo jitastvayā

ग्रहणे हि जयस्तस्य न वधे पुरुषर्षभ ।
ग्रहणं हि वधात्तस्य धर्मराजस्य मन्यसे ।
अनेनैवाभ्युपायेन ग्रहणं समुपैष्यसि

grahaṇe hi jayastasya na vadhe puruṣarṣabha |
grahaṇaṃ hi vadhāttasya dharmarājasya manyase |
anenaivābhyupāyena grahaṇaṃ samupaiṣyasi

अहं गृहीत्वा राजानं सत्यधर्मपरायणम् ।
आनयिष्यामि ते राजन्वशमद्य न संशयः

ahaṃ gṛhītvā rājānaṃ satyadharmaparāyaṇam |
ānayiṣyāmi te rājanvaśamadya na saṃśayaḥ

यदि स्यास्यति सङ्ग्रामे मुहूर्तमपि मेऽग्रतः ।
अपनीते नरव्याघ्रे कुन्तीपुत्रे धनञ्जये

yadi syāsyati saṅgrāme muhūrtamapi me'grataḥ |
apanīte naravyāghre kuntīputre dhanañjaye

फल्गुनस्य समीपे तु न हि शक्यो युधिष्ठिरः ।
ग्रहीतुं समरे राजन्सेन्द्रैरपि सुरासुरैः

phalgunasya samīpe tu na hi śakyo yudhiṣṭhiraḥ |
grahītuṃ samare rājansendrairapi surāsuraiḥ

एवमुक्ते तदा तस्मिन्युद्धे देवासुरोपमे ।
सान्तरं तु प्रतिज्ञाते राज्ञो द्रोणेन निग्रहे ।
गृहीतं तममन्यन्त तव पुत्राः सुबालिशाः

evamukte tadā tasminyuddhe devāsuropame |
sāntaraṃ tu pratijñāte rājño droṇena nigrahe |
gṛhītaṃ tamamanyanta tava putrāḥ subāliśāḥ

ततो दुर्योधनेनापि ग्रहणं पाण्डवस्य तत् ।
स्कन्धावारेषु सर्वेषु यथास्थानेषु मारिष ।
सैन्यस्थानेषु सर्वेषु सुघोषितमरिन्दम

tato duryodhanenāpi grahaṇaṃ pāṇḍavasya tat |
skandhāvāreṣu sarveṣu yathāsthāneṣu māriṣa |
sainyasthāneṣu sarveṣu sughoṣitamarindama

पाण्डवेयेषु सापेक्षं द्रोणं जानाति ते सुतः ।
ततः प्रतिज्ञास्थैर्यार्थं स मन्त्रो बहुलीकृतः

pāṇḍaveyeṣu sāpekṣaṃ droṇaṃ jānāti te sutaḥ |
tataḥ pratijñāsthairyārthaṃ sa mantro bahulīkṛtaḥ