अध्याय 107: द्रोण के चारों ओर द्वन्द्व युद्ध

बृहत्क्षत्रमथायान्तं केकयं दृढविक्रमम् ।
क्षेमधूर्तिर्महाराज विव्याधोरसि मार्गणैः

bṛhatkṣatramathāyāntaṃ kekayaṃ dṛḍhavikramam |
kṣemadhūrtirmahārāja vivyādhorasi mārgaṇaiḥ

बृहत्क्षत्रस्तु तं राजा नवत्या नतपर्वणाम् ।
आजघ्ने त्वरितो राजन्द्रोणानीकबिभित्सया

bṛhatkṣatrastu taṃ rājā navatyā nataparvaṇām |
ājaghne tvarito rājandroṇānīkabibhitsayā

क्षेमधूर्तिस्तु सङ्‌क्रुद्धः केकयस्य महात्मनः ।
धनुश्चिच्छेद भल्लेन पीतेन निशितेन ह

kṣemadhūrtistu saṅ‌kruddhaḥ kekayasya mahātmanaḥ |
dhanuściccheda bhallena pītena niśitena ha

अथैनं छिन्नधन्वानं शरेणानतपर्वणा ।
विव्याध समरे तूर्णं प्रवरं सर्वधन्विनाम्

athainaṃ chinnadhanvānaṃ śareṇānataparvaṇā |
vivyādha samare tūrṇaṃ pravaraṃ sarvadhanvinām

अथान्यद्धनुरादाय बृहत्क्षत्रो हसन्निव ।
व्यश्वसूतरथं चक्रे क्षमदूर्तिं महारथम्

athānyaddhanurādāya bṛhatkṣatro hasanniva |
vyaśvasūtarathaṃ cakre kṣamadūrtiṃ mahāratham

ततोऽपरेण भल्लेन पीतेन निशितेन च ।
जहार नृपतेः कायाच्छिरोऽज्वलितकुण्‍डलम्

tato'pareṇa bhallena pītena niśitena ca |
jahāra nṛpateḥ kāyācchiro'jvalitakuṇ‍ḍalam

तच्छिन्नं सहसा तस्य शिरः कुञ्चितमूर्धजम् ।
सकिरीटं महीं प्राप्य बभौ ज्योतिरिवाम्बरात्

tacchinnaṃ sahasā tasya śiraḥ kuñcitamūrdhajam |
sakirīṭaṃ mahīṃ prāpya babhau jyotirivāmbarāt

तं निहत्य रणे हृष्टो बृहत्क्षत्रो महारथः ।
सहसाऽभ्यपतत्सैन्यं तावकं पार्थकारणात्

taṃ nihatya raṇe hṛṣṭo bṛhatkṣatro mahārathaḥ |
sahasā'bhyapatatsainyaṃ tāvakaṃ pārthakāraṇāt

धृष्टकेतुं तथाऽऽयान्तं द्रोणहेतोः पराक्रमी ।
वीरधन्वा महेष्वासो वारयामास भारत

dhṛṣṭaketuṃ tathā''yāntaṃ droṇahetoḥ parākramī |
vīradhanvā maheṣvāso vārayāmāsa bhārata

तौ परस्परमासाद्य शरदंष्ट्रौ तरस्विनौ ।
शरैरनेकसाहस्रेरन्योन्यमभिजघ्नतुः

tau parasparamāsādya śaradaṃṣṭrau tarasvinau |
śarairanekasāhasreranyonyamabhijaghnatuḥ

तावुभौ नरशार्दूलौ युयुधाते परस्परम् ।
महावने तीव्रमदौ वारणाविव यूथपौ

tāvubhau naraśārdūlau yuyudhāte parasparam |
mahāvane tīvramadau vāraṇāviva yūthapau

गिरिगह्वरमासाद्य शार्दूलाविव रोषितौ ।
युयुधाते महावीर्यौ परस्परजिघांसया

girigahvaramāsādya śārdūlāviva roṣitau |
yuyudhāte mahāvīryau parasparajighāṃsayā

तद्युद्धमासीत्तुमुलं प्रेक्षणीयं विशाम्पते ।
सिद्धचारणसङ्घानां विस्मयाद्भुतदर्शनम्

tadyuddhamāsīttumulaṃ prekṣaṇīyaṃ viśāmpate |
siddhacāraṇasaṅghānāṃ vismayādbhutadarśanam

वीरधन्वा ततः क्रुद्धो धृष्टकेतोः शरासनम् ।
द्विधा चिच्छेद भल्लेन प्रहसन्निव भारत

vīradhanvā tataḥ kruddho dhṛṣṭaketoḥ śarāsanam |
dvidhā ciccheda bhallena prahasanniva bhārata

तदुत्सृज्य धनुच्छिन्नं चेदिराजो महारथः ।
शक्तिं जग्राह विपुलां हेमदण्डामयस्मयीम्

tadutsṛjya dhanucchinnaṃ cedirājo mahārathaḥ |
śaktiṃ jagrāha vipulāṃ hemadaṇḍāmayasmayīm

तां तु शक्तिं महावीर्यां दोर्भ्यामायस्य भारत ।
चिक्षेप सहसा यत्तो वीरधन्वरथं प्रति

tāṃ tu śaktiṃ mahāvīryāṃ dorbhyāmāyasya bhārata |
cikṣepa sahasā yatto vīradhanvarathaṃ prati

तया तु वीरघातिन्या शक्त्या त्वभिहतो भृशम् ।
निर्भिन्नहृदयस्तूर्णं निपपात रथान्महीम्

tayā tu vīraghātinyā śaktyā tvabhihato bhṛśam |
nirbhinnahṛdayastūrṇaṃ nipapāta rathānmahīm

तस्मिन्विनिहते वीरे त्रैगर्तानां महारथे ।
बलं तेऽभज्यत विभो पाण्डवेयैः समन्ततः

tasminvinihate vīre traigartānāṃ mahārathe |
balaṃ te'bhajyata vibho pāṇḍaveyaiḥ samantataḥ

सहदेवे ततः षष्टिं सायकान्दुर्मुखोऽक्षिपत् ।
ननाद च महानादं तर्जयन्पाण्डवं रणे

sahadeve tataḥ ṣaṣṭiṃ sāyakāndurmukho'kṣipat |
nanāda ca mahānādaṃ tarjayanpāṇḍavaṃ raṇe

माद्रेयस्तु ततः क्रुद्धो दुर्मुखं च शितैः शरैः ।
भ्राता भ्रातरमायत्तो विव्याध प्रहसन्निव

mādreyastu tataḥ kruddho durmukhaṃ ca śitaiḥ śaraiḥ |
bhrātā bhrātaramāyatto vivyādha prahasanniva

तं रणे रभसं दृष्ट्वा सहदेवं महाबलम् ।
दुर्मुखो नवभिर्बाणैस्ताडयामास भारत

taṃ raṇe rabhasaṃ dṛṣṭvā sahadevaṃ mahābalam |
durmukho navabhirbāṇaistāḍayāmāsa bhārata

दुर्मुखस्य तु भल्लेन च्छित्त्वा केतुं महाबलः ।
जघान चतुरो वाहांश्चतुर्भिर्निशितैः शरैः

durmukhasya tu bhallena cchittvā ketuṃ mahābalaḥ |
jaghāna caturo vāhāṃścaturbhirniśitaiḥ śaraiḥ

अथापरेण भल्लेन पीतेन निशितेन ह ।
चिच्छेद सारथेः कायाच्छिरो ज्वलितकुण्डलम्

athāpareṇa bhallena pītena niśitena ha |
ciccheda sāratheḥ kāyācchiro jvalitakuṇḍalam

क्षुरप्रेण च तीक्ष्णेन कौरव्यस्य महद्धनुः ।
सहदेवो रणे छित्त्वा तं च विव्याध पञ्चभिः

kṣurapreṇa ca tīkṣṇena kauravyasya mahaddhanuḥ |
sahadevo raṇe chittvā taṃ ca vivyādha pañcabhiḥ

हताश्वं तु रथं त्यक्त्वा दुर्मुखो विमनास्तदा ।
आरुरोह रथं राजन्निरमित्रस्य भारत

hatāśvaṃ tu rathaṃ tyaktvā durmukho vimanāstadā |
āruroha rathaṃ rājanniramitrasya bhārata

सहदेवस्ततः क्रुद्धो निरमित्रं महाहवे ।
जघान पृथुधारेण भल्लेन परवीरहा

sahadevastataḥ kruddho niramitraṃ mahāhave |
jaghāna pṛthudhāreṇa bhallena paravīrahā

स पपात रथोपस्थान्निरमित्रो जनेश्वरः ।
त्रिगर्तराजस्य सुतो व्यथयंस्तव वाहिनीम्

sa papāta rathopasthānniramitro janeśvaraḥ |
trigartarājasya suto vyathayaṃstava vāhinīm

तं तु हत्वा महाबाहुः सहदेवो व्यरोचत ।
यथा दाशरथी रामः खरं हत्वा महाबलम्

taṃ tu hatvā mahābāhuḥ sahadevo vyarocata |
yathā dāśarathī rāmaḥ kharaṃ hatvā mahābalam

हाहाकारो महानासीत्त्रिगर्तानां जनेश्वर ।
राजपुत्रं हतं दृष्ट्वा निरमित्रं महारथम्

hāhākāro mahānāsīttrigartānāṃ janeśvara |
rājaputraṃ hataṃ dṛṣṭvā niramitraṃ mahāratham

नकुलस्ते सुतं राजन्विकर्णं पृथुलोचनम् ।
मुहूर्ताज्जितवाँल्लोके तदद्भुतमिवाभवत्

nakulaste sutaṃ rājanvikarṇaṃ pṛthulocanam |
muhūrtājjitavām̐lloke tadadbhutamivābhavat

सात्यकिं व्याघ्रदत्तस्तु शरैः सन्नतपर्वभिः ।
चक्रेऽदृश्यं साश्वसूतं सध्वजं पृतनान्तरे

sātyakiṃ vyāghradattastu śaraiḥ sannataparvabhiḥ |
cakre'dṛśyaṃ sāśvasūtaṃ sadhvajaṃ pṛtanāntare

तान्निवार्य शराञ्शूरः शैनेयः कृतहस्तवत् ।
साश्वसूतध्वजं बाणैर्व्याघ्रदत्तमपातयत्

tānnivārya śarāñśūraḥ śaineyaḥ kṛtahastavat |
sāśvasūtadhvajaṃ bāṇairvyāghradattamapātayat

कुमारे निहते तस्मिन्मागधस्य सुते प्रभो ।
मागधाः सर्वतो यत्ता युयुधानमुपाद्रवन्

kumāre nihate tasminmāgadhasya sute prabho |
māgadhāḥ sarvato yattā yuyudhānamupādravan

विसृजन्तः शरांश्चैव तोमरांश्च सहस्रशः ।
मिण्डिपालांस्तथा प्रासान्मुद्रान्मुसलानपि ॥
अयोधयन्रणे शूराः सात्वतं युद्धदुर्मदम्

visṛjantaḥ śarāṃścaiva tomarāṃśca sahasraśaḥ |
miṇḍipālāṃstathā prāsānmudrānmusalānapi ||
ayodhayanraṇe śūrāḥ sātvataṃ yuddhadurmadam

तांस्तु सर्वान्स बलवान्सात्यकिर्युद्धदुर्मदः ।
नातिकृच्छ्राद्धसन्नेव विजिग्ये पुरुषर्षभः

tāṃstu sarvānsa balavānsātyakiryuddhadurmadaḥ |
nātikṛcchrāddhasanneva vijigye puruṣarṣabhaḥ

मागधान्द्रवतो दृष्ट्वा हतशेषान्समन्ततः ।
बलं तेऽभज्यत विभो युयुधानशरार्दितम्

māgadhāndravato dṛṣṭvā hataśeṣānsamantataḥ |
balaṃ te'bhajyata vibho yuyudhānaśarārditam

नाशयित्वा रणे सैन्यं त्वदीयं तु समन्ततः ।
विधुन्वानो धनुःश्रेष्ठं व्यभ्राजत महायशाः

nāśayitvā raṇe sainyaṃ tvadīyaṃ tu samantataḥ |
vidhunvāno dhanuḥśreṣṭhaṃ vyabhrājata mahāyaśāḥ

भज्यमानं बलं राजन्सात्वतेन महात्मना ।
नाभ्यवर्तत युद्धाय त्रासितं दीर्घबाहुना

bhajyamānaṃ balaṃ rājansātvatena mahātmanā |
nābhyavartata yuddhāya trāsitaṃ dīrghabāhunā

ततो द्रोणो भृशं क्रुद्धः सहसोद्वृत्य चक्षुषी ।
सात्यकिं सत्यकर्माणं स्वयमेवाभिदुद्रुवे

tato droṇo bhṛśaṃ kruddhaḥ sahasodvṛtya cakṣuṣī |
sātyakiṃ satyakarmāṇaṃ svayamevābhidudruve