अध्याय 108: शल का वध और भीम से अलम्बुष की हार

द्रौपदेयान्महेष्वासान्सौमदत्तिर्महायशाः ।
एकैकं पञ्चभिर्विद्व्वा पुनर्विव्याध सप्तभिः

draupadeyānmaheṣvāsānsaumadattirmahāyaśāḥ |
ekaikaṃ pañcabhirvidvvā punarvivyādha saptabhiḥ

ते पीडिता भृशं तेन रौद्रेण सहसा विभो ।
प्रमूढा नैव विविदुर्मृधे कृत्यं स्म किंचन

te pīḍitā bhṛśaṃ tena raudreṇa sahasā vibho |
pramūḍhā naiva vividurmṛdhe kṛtyaṃ sma kiṃcana

नाकुलिश्च शतानीकः सौमदत्तिं नरर्षभम् ।
द्वाभ्यां विद्व्वाऽनदद्वृष्टः शराभ्यां शत्रुकर्शनः

nākuliśca śatānīkaḥ saumadattiṃ nararṣabham |
dvābhyāṃ vidvvā'nadadvṛṣṭaḥ śarābhyāṃ śatrukarśanaḥ

तथेतरे रणे यत्तास्त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः ।
विव्यधुः समरे तूर्णं सौमदत्तिममर्षणम्

tathetare raṇe yattāstribhistribhirajihmagaiḥ |
vivyadhuḥ samare tūrṇaṃ saumadattimamarṣaṇam

स तान्प्रति महाराज पञ्च चिक्षेप सायकान् ।
एकैकं हृदि चाजघ्ने एकैकेन महायशाः

sa tānprati mahārāja pañca cikṣepa sāyakān |
ekaikaṃ hṛdi cājaghne ekaikena mahāyaśāḥ

ततस्ते भ्रातरः पञ्च शरैर्विद्धा महात्मना ।
परिवार्य रणे वीरं विव्यधुः सायकैर्भृशम्

tataste bhrātaraḥ pañca śarairviddhā mahātmanā |
parivārya raṇe vīraṃ vivyadhuḥ sāyakairbhṛśam

अर्जुनिस्तु हयांस्तस्य चतुर्भिर्निशितैः शरैः ।
प्रेषयामास सङ्क्रुद्धो यमस्य सदनं प्रति

arjunistu hayāṃstasya caturbhirniśitaiḥ śaraiḥ |
preṣayāmāsa saṅkruddho yamasya sadanaṃ prati

भैमसेनिर्धनुश्छित्त्वा सौमदत्तेर्महात्मनः ।
ननाद बलवन्नादं विव्याध च शितैः शरैः

bhaimasenirdhanuśchittvā saumadattermahātmanaḥ |
nanāda balavannādaṃ vivyādha ca śitaiḥ śaraiḥ

यौधिष्ठिरिर्ध्वजं तस्य च्छित्त्वा भूमावपातयत् ।
नाकुलिश्चाथ यन्तारं रथनीडादपाहरत्

yaudhiṣṭhirirdhvajaṃ tasya cchittvā bhūmāvapātayat |
nākuliścātha yantāraṃ rathanīḍādapāharat

साहदेविस्तु तं ज्ञात्वा भ्रातृभिर्विमुखीकृतम् ।
क्षुरप्रेण शिरो राजन्निचकर्त महात्मनः

sāhadevistu taṃ jñātvā bhrātṛbhirvimukhīkṛtam |
kṣurapreṇa śiro rājannicakarta mahātmanaḥ

तच्छिरो न्यपतद्भूतौ तपनीयविभूषितम् ।
अभासयद्रुणोद्देशं बालसूर्यसमप्रभम्

tacchiro nyapatadbhūtau tapanīyavibhūṣitam |
abhāsayadruṇoddeśaṃ bālasūryasamaprabham

सौमदत्तेः शिरो दृष्ट्वा निपतत्तन्महात्मनः ।
वित्रस्तास्तावका राजन्प्रदुद्रुवुरनेकधा

saumadatteḥ śiro dṛṣṭvā nipatattanmahātmanaḥ |
vitrastāstāvakā rājanpradudruvuranekadhā

अलम्बुसस्तु समरे भीमसेनं महाबलम् ।
योधयामस सङ्क्रुद्धो लक्ष्मणं रावणिर्यथा

alambusastu samare bhīmasenaṃ mahābalam |
yodhayāmasa saṅkruddho lakṣmaṇaṃ rāvaṇiryathā

सम्प्रयुद्धौ रमे दृष्ट्वा तावुभौ नरराक्षसौ ।
विस्मयः सर्वभूतानां भयं चासीत्सुदारुणम्

samprayuddhau rame dṛṣṭvā tāvubhau nararākṣasau |
vismayaḥ sarvabhūtānāṃ bhayaṃ cāsītsudāruṇam

आर्श्यशृङ्गिं ततो भीमो नवभिर्निशितैः शरैः ।
विव्याध प्रहसन्राजन्राक्षसेन्द्रममर्षणम्

ārśyaśṛṅgiṃ tato bhīmo navabhirniśitaiḥ śaraiḥ |
vivyādha prahasanrājanrākṣasendramamarṣaṇam

तद्रक्षः समरे विद्धं कृत्वा नादं भयावहम् ।
अभ्यद्रवत्ततो भीमं ये च तस्य पदानुगाः

tadrakṣaḥ samare viddhaṃ kṛtvā nādaṃ bhayāvaham |
abhyadravattato bhīmaṃ ye ca tasya padānugāḥ

स भीमं पञ्छभिर्विद्व्वा शरैः सन्नतपर्वभिः ।
भैमान्परिजघानाशु रथांस्त्रिशतमाहवे ।
पुनश्चतुःशतान्हत्वा भीमं विव्याध पत्रिणा

sa bhīmaṃ pañchabhirvidvvā śaraiḥ sannataparvabhiḥ |
bhaimānparijaghānāśu rathāṃstriśatamāhave |
punaścatuḥśatānhatvā bhīmaṃ vivyādha patriṇā

सोऽतिविद्धस्तथा भीमो राक्षसेन महाबलः ।
निषसाद रथोपस्थे मूर्च्छयाऽभिपरिप्लुतः

so'tividdhastathā bhīmo rākṣasena mahābalaḥ |
niṣasāda rathopasthe mūrcchayā'bhipariplutaḥ

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां मारुतिः क्रोधमूर्च्छितः ।
विकृष्य कार्मुकं घोरं भारसाधनमुत्तमम् ।
अलम्बुसं शरैस्तीक्ष्णैरर्दयामास सर्वतः

pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ mārutiḥ krodhamūrcchitaḥ |
vikṛṣya kārmukaṃ ghoraṃ bhārasādhanamuttamam |
alambusaṃ śaraistīkṣṇairardayāmāsa sarvataḥ

स विद्धो बहुभिर्बाणैर्नीलाञ्जनचयोपमः ।
शुशुभे सर्वतो राजन्प्रफुल्ल इव किंशुकः

sa viddho bahubhirbāṇairnīlāñjanacayopamaḥ |
śuśubhe sarvato rājanpraphulla iva kiṃśukaḥ

स वध्यमानः समरे भीमचापच्युतैः शरैः ।
स्मरन्भ्रातृवधं चैव पाण्डवेन महात्मना ।
घोरं रूपमथो कृत्वा भीमसेनमभाषत

sa vadhyamānaḥ samare bhīmacāpacyutaiḥ śaraiḥ |
smaranbhrātṛvadhaṃ caiva pāṇḍavena mahātmanā |
ghoraṃ rūpamatho kṛtvā bhīmasenamabhāṣata

तिष्ठेदानीं रणे पार्थ पश्य मेऽद्य पराक्रमम् ॥
बाको नाम सुदुर्बुद्धे राक्षसप्रवरो बली ।

tiṣṭhedānīṃ raṇe pārtha paśya me'dya parākramam ||
bāko nāma sudurbuddhe rākṣasapravaro balī |

परोक्षं मम तद्वृत्तं यद्धाता मे हतस्त्वया

parokṣaṃ mama tadvṛttaṃ yaddhātā me hatastvayā

एवमुक्त्वा ततो भीममन्तर्धानं गतस्तदा ।
महता शरवर्षेण भृशं तं समवाकिरत्

evamuktvā tato bhīmamantardhānaṃ gatastadā |
mahatā śaravarṣeṇa bhṛśaṃ taṃ samavākirat

भीमस्तु समरे राजन्नदृश्ये राक्षसे तदा ।
आकाशं पूरयामास शरैः सन्नतपर्वभिः

bhīmastu samare rājannadṛśye rākṣase tadā |
ākāśaṃ pūrayāmāsa śaraiḥ sannataparvabhiḥ

स वध्यमानो भीमेन निमेषाद्रथमास्थितः ।
जगाम धरणीं चैव क्षुद्रः खं सहसाऽगमत्

sa vadhyamāno bhīmena nimeṣādrathamāsthitaḥ |
jagāma dharaṇīṃ caiva kṣudraḥ khaṃ sahasā'gamat

उच्चावचानि रूपाणि चकार सुबहूनि च ।
अणुर्बृहत्पुनः स्थूलो नादान्मुञ्चन्निवाम्बुदः

uccāvacāni rūpāṇi cakāra subahūni ca |
aṇurbṛhatpunaḥ sthūlo nādānmuñcannivāmbudaḥ

[निपेतुर्गगनाचत्चैव शरधाराः सहस्रशः ।
शक्तयः कणपाः प्रासाः शूलपट्टसतोमराः

[nipeturgaganācatcaiva śaradhārāḥ sahasraśaḥ |
śaktayaḥ kaṇapāḥ prāsāḥ śūlapaṭṭasatomarāḥ

शतघ्न्यः परिघाश्चैव भिण्‍डिपालाः परश्वथाः ।
शिलाः खङ्घा गुडाश्चैव ऋष्टीर्वज्राणि चैव ह

śataghnyaḥ parighāścaiva bhiṇ‍ḍipālāḥ paraśvathāḥ |
śilāḥ khaṅghā guḍāścaiva ṛṣṭīrvajrāṇi caiva ha

सा राक्षसविसृष्टा तु शस्त्रवृष्टिः सुदारुणा ।
जघान पाण्डुपुत्रस्य सैनिकान्रणमूर्धनि ॥]

sā rākṣasavisṛṣṭā tu śastravṛṣṭiḥ sudāruṇā |
jaghāna pāṇḍuputrasya sainikānraṇamūrdhani ||]

उच्चावचास्तथा वाचो व्याजहार समन्ततः ।
तेन पाण्डवसैन्यानां सूदिता युधि वारणाः

uccāvacāstathā vāco vyājahāra samantataḥ |
tena pāṇḍavasainyānāṃ sūditā yudhi vāraṇāḥ

हयाश्च बहवो राजन्पत्तयश्च तथा पुनः ।
रथेभ्यो रथिनः पेतुस्तस्य नुन्नाः स्म सायकैः

hayāśca bahavo rājanpattayaśca tathā punaḥ |
rathebhyo rathinaḥ petustasya nunnāḥ sma sāyakaiḥ

शोणितोदां रथावर्तां हस्तिग्राहसमाकुलाम् ।
छत्रहंसां कर्दमिनीं बाहुपन्नगसङ्कुलाम्

śoṇitodāṃ rathāvartāṃ hastigrāhasamākulām |
chatrahaṃsāṃ kardaminīṃ bāhupannagasaṅkulām

नदीं प्रवर्तयामास रक्षोगणसमाकुलाम् ।
वहन्तीं बहुधा राजंश्चेदिपाञ्चालसृञ्जयान्

nadīṃ pravartayāmāsa rakṣogaṇasamākulām |
vahantīṃ bahudhā rājaṃścedipāñcālasṛñjayān

तं तथा समरे राजन्विचरन्तमभीतवत् ।
पाण्डवा भृशसंविग्नाः प्रापश्यंस्तस्य विक्रमम्

taṃ tathā samare rājanvicarantamabhītavat |
pāṇḍavā bhṛśasaṃvignāḥ prāpaśyaṃstasya vikramam

तावकानां तु सैन्यानां प्रहर्षः समजायत ।
वादित्रनिनदश्चोग्रः सुमहान्रोमहर्षणः

tāvakānāṃ tu sainyānāṃ praharṣaḥ samajāyata |
vāditraninadaścograḥ sumahānromaharṣaṇaḥ

तं श्रुत्वा निनदं घोरं तव सैन्यस्य पाण्डवः ।
नामृष्यत यथा नागस्तलशब्दं समीरितम्

taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ tava sainyasya pāṇḍavaḥ |
nāmṛṣyata yathā nāgastalaśabdaṃ samīritam

ततः क्रोधाभिताम्राक्षो निर्दहन्निव पावकः ।
सन्दधे त्वाष्ट्रमस्त्रं स स्वयं त्वष्टेव मारुतिः

tataḥ krodhābhitāmrākṣo nirdahanniva pāvakaḥ |
sandadhe tvāṣṭramastraṃ sa svayaṃ tvaṣṭeva mārutiḥ

ततः शरसहस्राणि प्रादुरासन्समन्ततः ।
तैः शरैस्तव सैन्यस्य विद्रवः सुमहानभूत्

tataḥ śarasahasrāṇi prādurāsansamantataḥ |
taiḥ śaraistava sainyasya vidravaḥ sumahānabhūt

तदस्त्रं प्रेरितं तेन भीमसेनेन संयुगे ।
राक्षसस्य महामायां हत्वा राक्षसमार्दयत्

tadastraṃ preritaṃ tena bhīmasenena saṃyuge |
rākṣasasya mahāmāyāṃ hatvā rākṣasamārdayat

स वध्यमानो बहुधा भीमसेनेन राक्षसः ।
सन्त्यज्य समरे भीमं द्रोणानीकमुपाद्रवत्

sa vadhyamāno bahudhā bhīmasenena rākṣasaḥ |
santyajya samare bhīmaṃ droṇānīkamupādravat

तस्मिंस्तु निर्जिते राजन्राक्षसेन्द्रे महात्मना ।
अनादयन्सिंहनादैः पाण्डवाः सर्वतो दिशम्

tasmiṃstu nirjite rājanrākṣasendre mahātmanā |
anādayansiṃhanādaiḥ pāṇḍavāḥ sarvato diśam

अपूजयन्मारुतिं च संहृष्टास्ते महाबलम् ।
प्रहादमिव दैतेया यथा शक्रं मरुद्गणाः

apūjayanmārutiṃ ca saṃhṛṣṭāste mahābalam |
prahādamiva daiteyā yathā śakraṃ marudgaṇāḥ