अध्याय 106: द्रोण युधिष्ठिर को रथहीन और निहत्था करते हैं

अर्जुने सैन्धवं प्राप्ते भारद्वाजेन संवृताः ।
पाञ्चालाः कुरुभिः सार्धं किमकुर्वत स़ञ्जय

arjune saindhavaṃ prāpte bhāradvājena saṃvṛtāḥ |
pāñcālāḥ kurubhiḥ sārdhaṃ kimakurvata sa़ñjaya

अपराह्णे महाराज सङ्ग्रमे रोमहर्षणे ।
पाञ्चालानां कुरूणां च द्रोणद्यूतमवर्तत

aparāhṇe mahārāja saṅgrame romaharṣaṇe |
pāñcālānāṃ kurūṇāṃ ca droṇadyūtamavartata

पाञ्चाला हि जिघांसन्तो द्रोणं संहृष्टचेतसः ।
अभ्यमुञ्चन्त गर्जन्तः शरवर्षाणि मारिष

pāñcālā hi jighāṃsanto droṇaṃ saṃhṛṣṭacetasaḥ |
abhyamuñcanta garjantaḥ śaravarṣāṇi māriṣa

ततस्तुल तुमुलस्तेषां सङ्ग्रामोऽवर्तताद्भुतः ।
पाञ्चालानां कुरूणां च घोरो देवासुरोपमः

tatastula tumulasteṣāṃ saṅgrāmo'vartatādbhutaḥ |
pāñcālānāṃ kurūṇāṃ ca ghoro devāsuropamaḥ

सर्वे द्रोणरथं प्राप्य पाञ्चालाः पाण्डवैः सह ।
तदनीकं बिभित्सन्तो महास्त्राणि व्यदर्शयन्

sarve droṇarathaṃ prāpya pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha |
tadanīkaṃ bibhitsanto mahāstrāṇi vyadarśayan

द्रोणस्य रथपर्यन्तं रथिनो रथमास्थिताः ।
कम्पयन्तोऽभ्यवर्तन्त वेगमास्थाय मध्यमम्

droṇasya rathaparyantaṃ rathino rathamāsthitāḥ |
kampayanto'bhyavartanta vegamāsthāya madhyamam

तमभ्ययाद्बृहत्क्षत्रः केकयानां महारथः ।
विमुञ्चन्निशितान्बाणान्महेन्द्राशनिसन्निभान्

tamabhyayādbṛhatkṣatraḥ kekayānāṃ mahārathaḥ |
vimuñcanniśitānbāṇānmahendrāśanisannibhān

तं तु प्रत्युद्ययौ शीघ्रं क्षेमधूर्तिर्महायशाः ।
विमुञ्चन्निशितान्बाणाञ्शतशोऽथ सहस्रशः

taṃ tu pratyudyayau śīghraṃ kṣemadhūrtirmahāyaśāḥ |
vimuñcanniśitānbāṇāñśataśo'tha sahasraśaḥ

धृष्टकेतुश्च चेदीनामृषभोऽतिबलोदितः ।
त्वरितोऽभ्यद्रवद्द्रोणं महेन्द्रमिव शम्बरः

dhṛṣṭaketuśca cedīnāmṛṣabho'tibaloditaḥ |
tvarito'bhyadravaddroṇaṃ mahendramiva śambaraḥ

तमापतन्तं सहसा व्यादितास्यमिवान्तकम् ।
वीरधन्वा महेष्वासस्त्वरमाणः समभ्ययात्

tamāpatantaṃ sahasā vyāditāsyamivāntakam |
vīradhanvā maheṣvāsastvaramāṇaḥ samabhyayāt

युधिष्ठिरं महाराजं जिगीषुं समवस्थितम् ।
सहानीकं ततो द्रोणो न्यवारयत वीर्यवान्

yudhiṣṭhiraṃ mahārājaṃ jigīṣuṃ samavasthitam |
sahānīkaṃ tato droṇo nyavārayata vīryavān

नकुलं कुशलं युद्धे पराक्रन्तं पराक्रमी ।
अभ्यगच्छत्समायान्तं विकर्णस्ते सुतः प्रभो

nakulaṃ kuśalaṃ yuddhe parākrantaṃ parākramī |
abhyagacchatsamāyāntaṃ vikarṇaste sutaḥ prabho

सहदेवं तथाऽऽयान्तं दुर्मुखः शत्रुकर्शनः ।
शैररनेकसाहस्रैः समवाकिरदाशुगैः

sahadevaṃ tathā''yāntaṃ durmukhaḥ śatrukarśanaḥ |
śairaranekasāhasraiḥ samavākiradāśugaiḥ

सात्यकिं तु नरव्याघ्रं व्याघ्रदत्तस्त्ववारयत् ।
शरैः सुनिशितैस्तीक्ष्णैः कम्पयन्वै मुहुर्मुहुः

sātyakiṃ tu naravyāghraṃ vyāghradattastvavārayat |
śaraiḥ suniśitaistīkṣṇaiḥ kampayanvai muhurmuhuḥ

द्रौपदेयान्नरव्याघ्रान्मुञ्चतः सायकोत्तमान् ।
संरब्धान्रथिनः श्रेष्ठान्सौमदत्तिरवारयत्

draupadeyānnaravyāghrānmuñcataḥ sāyakottamān |
saṃrabdhānrathinaḥ śreṣṭhānsaumadattiravārayat

भीमसेनं तदा क्रुद्धं भीमरूपो भयानकः ।
प्रत्यवारयदायान्तमार्श्यशृङ्गिर्महाबलः

bhīmasenaṃ tadā kruddhaṃ bhīmarūpo bhayānakaḥ |
pratyavārayadāyāntamārśyaśṛṅgirmahābalaḥ

तयोः समभवद्युद्धं नरराक्षसयोर्मृधे ।
यादृगेव पुरावृत्तं रामरावणयोर्नृप

tayoḥ samabhavadyuddhaṃ nararākṣasayormṛdhe |
yādṛgeva purāvṛttaṃ rāmarāvaṇayornṛpa

ततो युधिष्ठिरो द्रोणं नवत्या नतपर्वणाम् ।
आजघ्ने भरतश्रेष्ठः सर्वमर्मसु भारत

tato yudhiṣṭhiro droṇaṃ navatyā nataparvaṇām |
ājaghne bharataśreṣṭhaḥ sarvamarmasu bhārata

तं द्रोणः पञ्चविंशत्या निजघान स्तनान्तरे ।
रोषितो भरतश्रेष्ठ कौन्तेयेन यशस्विना

taṃ droṇaḥ pañcaviṃśatyā nijaghāna stanāntare |
roṣito bharataśreṣṭha kaunteyena yaśasvinā

अदृश्यं समरे चक्रे राजानं सायकोत्तमैः ।
साश्वसूतध्वजं द्रोणः पश्यतां सर्वधन्विनाम्

adṛśyaṃ samare cakre rājānaṃ sāyakottamaiḥ |
sāśvasūtadhvajaṃ droṇaḥ paśyatāṃ sarvadhanvinām

ताञ्शरान्द्रोणमुक्तांस्तु शरवर्षेण पाण्डवः ।
अवारयत धर्मात्मा दर्शयन्पाणिलाघवम्

tāñśarāndroṇamuktāṃstu śaravarṣeṇa pāṇḍavaḥ |
avārayata dharmātmā darśayanpāṇilāghavam

ततो द्रोणो भृशं क्रुद्धो दर्मराजस्य संयुगे ।
चिच्छेद समरे धन्वी धनुस्तस्य महात्मनः

tato droṇo bhṛśaṃ kruddho darmarājasya saṃyuge |
ciccheda samare dhanvī dhanustasya mahātmanaḥ

अथैनं छिन्नधन्वानं त्वरमाणो महारथः ।
शरैरनेकसाहस्रैः पूरयामास सर्वतः

athainaṃ chinnadhanvānaṃ tvaramāṇo mahārathaḥ |
śarairanekasāhasraiḥ pūrayāmāsa sarvataḥ

अदृश्यं वीक्ष्य राजानं भारद्वाजस्य सायकैः ।
सर्वभूतान्यमन्यन्त हतमेव युधिष्ठिरम्

adṛśyaṃ vīkṣya rājānaṃ bhāradvājasya sāyakaiḥ |
sarvabhūtānyamanyanta hatameva yudhiṣṭhiram

केचिच्चैनममन्यन्त तथैव विमुखीकृतम् ।
हृतो राजेति राजेन्द्र ब्राह्मणेन महात्मना

keciccainamamanyanta tathaiva vimukhīkṛtam |
hṛto rājeti rājendra brāhmaṇena mahātmanā

स कृच्छ्रं परमं प्राप्तो धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
त्यक्त्वा तत्कार्मुकं छिन्नं भारद्वाजेन संयुगे ।
आददेऽन्यद्धनुर्दिव्यं भारघ्नं वेगवत्तरम्

sa kṛcchraṃ paramaṃ prāpto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
tyaktvā tatkārmukaṃ chinnaṃ bhāradvājena saṃyuge |
ādade'nyaddhanurdivyaṃ bhāraghnaṃ vegavattaram

ततस्तान्सायकांस्तत्र दोणनुन्नान्सहस्रशः ।
चिच्छेद समरे वीरस्तदद्भुतमिवाभवत्

tatastānsāyakāṃstatra doṇanunnānsahasraśaḥ |
ciccheda samare vīrastadadbhutamivābhavat

छित्त्वा तु ताञ्शरान्राजक्रोधसंरक्तलोचनः ।
शक्तं जग्राह समरे गिरीणामपि दारिणीम् ।
स्वर्णदण्डां महाघोरामष्टघण्टां भयावहाम्

chittvā tu tāñśarānrājakrodhasaṃraktalocanaḥ |
śaktaṃ jagrāha samare girīṇāmapi dāriṇīm |
svarṇadaṇḍāṃ mahāghorāmaṣṭaghaṇṭāṃ bhayāvahām

समुत्क्षिप्य च तां हृष्टो ननाद बलवद्बली ।
नादेन सर्वभूतानि त्रासयन्निव भारत

samutkṣipya ca tāṃ hṛṣṭo nanāda balavadbalī |
nādena sarvabhūtāni trāsayanniva bhārata

शक्तिं समुद्यतां दृष्ट्वा धर्मराजेन संयुगे ।
स्वस्ति द्रोणाय सहसा सर्वभूतान्यथाब्रुवन्

śaktiṃ samudyatāṃ dṛṣṭvā dharmarājena saṃyuge |
svasti droṇāya sahasā sarvabhūtānyathābruvan

सा राजभुजनिर्मुक्ता निर्मुक्तोरगसन्निभा ।
प्रज्वालयन्ती गगनं दिशः सप्रदिशस्तथा ।
द्रोणान्तिकमनुप्राप्ता दीप्तास्या पन्नगी यथा

sā rājabhujanirmuktā nirmuktoragasannibhā |
prajvālayantī gaganaṃ diśaḥ sapradiśastathā |
droṇāntikamanuprāptā dīptāsyā pannagī yathā

तामापतन्तीं सहसा दृष्ट्वा द्रोणो विशाम्पते ।
प्रादुश्चक्रै ततो ब्राह्ममस्त्रमस्त्रविदां वरः

tāmāpatantīṃ sahasā dṛṣṭvā droṇo viśāmpate |
prāduścakrai tato brāhmamastramastravidāṃ varaḥ

तदस्त्रं भस्मसात्कृत्वा तां शक्तिं घोरदर्शनाम् ।
जगाम स्यन्दनं तूर्णं पाण्डवस्य यशस्विनः

tadastraṃ bhasmasātkṛtvā tāṃ śaktiṃ ghoradarśanām |
jagāma syandanaṃ tūrṇaṃ pāṇḍavasya yaśasvinaḥ

ततो युधिष्ठिरो राजा द्रोणास्त्रं तत्समुद्यतम् ।
अशामयन्महाप्राज्ञो ब्रह्मास्त्रेणैव मारिष

tato yudhiṣṭhiro rājā droṇāstraṃ tatsamudyatam |
aśāmayanmahāprājño brahmāstreṇaiva māriṣa

विद्व्वा तं च रणे द्रोणं पञ्चभिर्नतपर्वभिः ।
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन चिच्छेदास्य महद्धनुः

vidvvā taṃ ca raṇe droṇaṃ pañcabhirnataparvabhiḥ |
kṣurapreṇa sutīkṣṇena cicchedāsya mahaddhanuḥ

तदपास्य धनुश्छिन्नं द्रोणः क्षत्रियमर्दनः ।
गदां चिक्षेप सहसा धर्मपुत्राय मारिष

tadapāsya dhanuśchinnaṃ droṇaḥ kṣatriyamardanaḥ |
gadāṃ cikṣepa sahasā dharmaputrāya māriṣa

तामापतन्तीं सहसा गदां दृष्ट्वा युधिष्ठिरः ।
गदामेवाग्रहीत्क्रुद्धश्चिक्षेप च परन्तप

tāmāpatantīṃ sahasā gadāṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraḥ |
gadāmevāgrahītkruddhaścikṣepa ca parantapa

ते गदे सहसा मुक्ते समासाद्य परस्परम् ।
सङ्घर्षात्पावकं मुक्त्वा समेयातां महीतले

te gade sahasā mukte samāsādya parasparam |
saṅgharṣātpāvakaṃ muktvā sameyātāṃ mahītale

ततो द्रोणो भृशं क्रुद्धो धर्मराजस्य मारिष ।
चतुर्भिर्निशितैस्तीक्ष्णैर्हयाञ्जघ्ने शरोत्तमैः

tato droṇo bhṛśaṃ kruddho dharmarājasya māriṣa |
caturbhirniśitaistīkṣṇairhayāñjaghne śarottamaiḥ

चिच्छेदैकेन भल्लेन धनुश्चेन्द्रध्वजोपमम् ।
केतुमेकेन चिच्छेद पाण्डवं चार्दयत्त्रिभिः

cicchedaikena bhallena dhanuścendradhvajopamam |
ketumekena ciccheda pāṇḍavaṃ cārdayattribhiḥ

हताश्वात्तुल रथात्तूर्णमवप्लुत्य युधिष्ठिरः ।
तस्थावूर्ध्वभुजो राजा व्यायुधो भरतर्षभ

hatāśvāttula rathāttūrṇamavaplutya yudhiṣṭhiraḥ |
tasthāvūrdhvabhujo rājā vyāyudho bharatarṣabha

विरथं तं समालोक्य व्यायुधं च विशेषतः ।
द्रोणो व्यमोहयच्छत्रून्सर्वसैन्यानि चाभिभो

virathaṃ taṃ samālokya vyāyudhaṃ ca viśeṣataḥ |
droṇo vyamohayacchatrūnsarvasainyāni cābhibho

मुञ्चंश्चेषुगणांस्तीक्ष्णाँल्लघुहस्तो दृढव्रतः ।
अभिदुद्राव राजानं सिंहो मृगमिवोल्बणः

muñcaṃśceṣugaṇāṃstīkṣṇām̐llaghuhasto dṛḍhavrataḥ |
abhidudrāva rājānaṃ siṃho mṛgamivolbaṇaḥ

तमभिद्रुतमालोक्य द्रोणेनामित्रघातिना ।
हाहेति सुमहाञ्शब्दः पाण्डूनां समजायत

tamabhidrutamālokya droṇenāmitraghātinā |
hāheti sumahāñśabdaḥ pāṇḍūnāṃ samajāyata

हृतो राजा हृतो राजा भारद्वाजेन मारिष ।
इत्यांसीत्सुमहाञ्शब्दः पाण्डूसैन्यस्य सर्वतः

hṛto rājā hṛto rājā bhāradvājena māriṣa |
ityāṃsītsumahāñśabdaḥ pāṇḍūsainyasya sarvataḥ

ततस्त्वरितमारुह्य सहदेवरथं नृपः ।
अपायाज्जवनैरश्वैः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः

tatastvaritamāruhya sahadevarathaṃ nṛpaḥ |
apāyājjavanairaśvaiḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ