अध्याय 105: सञ्जय योद्धाओं के ध्वजों का वर्णन करते हैं

ध्वजान्बहुविधाकारान्भ्राजमानानतिश्रिया ।
पार्थानां मामकानां च तान्ममाचक्ष्व सञ्जय

dhvajānbahuvidhākārānbhrājamānānatiśriyā |
pārthānāṃ māmakānāṃ ca tānmamācakṣva sañjaya

ध्वजान्बहुविधाकाराञ्शृणु तेषां महात्मनाम् ।
रूपतो वर्णतश्चैव नामतश्च निबोध मे

dhvajānbahuvidhākārāñśṛṇu teṣāṃ mahātmanām |
rūpato varṇataścaiva nāmataśca nibodha me

तेषां तु रथमुख्यानां रथेषु विविधा ध्वजाः ।
प्रत्यदृश्यन्त राजेन्द्र ज्वलिता इव पावकाः

teṣāṃ tu rathamukhyānāṃ ratheṣu vividhā dhvajāḥ |
pratyadṛśyanta rājendra jvalitā iva pāvakāḥ

काञ्चनाः काञ्चनापीडाः काञ्चनस्रगलङ्कृताः ।
काञ्चनानीव शृङ्गाणि काञ्चनस्य महागिरेः

kāñcanāḥ kāñcanāpīḍāḥ kāñcanasragalaṅkṛtāḥ |
kāñcanānīva śṛṅgāṇi kāñcanasya mahāgireḥ

अनेकवर्णा विविधा ध्वजाः परमशोभनाः ।
ते ध्वजाः संवृतास्तेषां पताकाभिः समन्ततः ।
नानावर्णविराणाभिः शुशुभुः सर्वतो वृताः

anekavarṇā vividhā dhvajāḥ paramaśobhanāḥ |
te dhvajāḥ saṃvṛtāsteṣāṃ patākābhiḥ samantataḥ |
nānāvarṇavirāṇābhiḥ śuśubhuḥ sarvato vṛtāḥ

पताकाश्च ततस्तास्तु श्वसनेन समीरिताः ।
नृत्यमाना व्यदृश्यन्त रङ्गमध्ये विलासिकाः

patākāśca tatastāstu śvasanena samīritāḥ |
nṛtyamānā vyadṛśyanta raṅgamadhye vilāsikāḥ

इन्द्रायुधसवर्णाभाः पताका भरतर्षभ ।
दोधूयमाना रथिनां शोभयन्ति महारथान्

indrāyudhasavarṇābhāḥ patākā bharatarṣabha |
dodhūyamānā rathināṃ śobhayanti mahārathān

सिंहलाङ्गूल उग्रास्यो ध्वजो वानरलक्षणः ।
धनञ्जयस्य सङ्ग्रामे प्रत्यदृश्यत भारत

siṃhalāṅgūla ugrāsyo dhvajo vānaralakṣaṇaḥ |
dhanañjayasya saṅgrāme pratyadṛśyata bhārata

स वानरध्वजो राजन्पताकाभिरलङ्कृतः ।
त्रासयामास तत्सैन्यं ध्वजो गाण्डीवधन्वनः

sa vānaradhvajo rājanpatākābhiralaṅkṛtaḥ |
trāsayāmāsa tatsainyaṃ dhvajo gāṇḍīvadhanvanaḥ

तथैव सिंहलाङ्गूलं द्रोणपुत्रस्य भारत ।
ध्वजाघ्रं समपश्याम बालसूर्यसमप्रभम्

tathaiva siṃhalāṅgūlaṃ droṇaputrasya bhārata |
dhvajāghraṃ samapaśyāma bālasūryasamaprabham

काञ्चनं पवनोद्धूतं शक्रध्वजसमप्रभम् ।
नन्दनं कौरवेन्द्राणां द्रौणेर्लक्ष्म समुच्छ्रितम्

kāñcanaṃ pavanoddhūtaṃ śakradhvajasamaprabham |
nandanaṃ kauravendrāṇāṃ drauṇerlakṣma samucchritam

हस्तिकक्ष्या पुनर्हैमी बभूवाधिरथेर्ध्वजः ।
आहवे खं महाराज ददृशे पूरयन्निव

hastikakṣyā punarhaimī babhūvādhiratherdhvajaḥ |
āhave khaṃ mahārāja dadṛśe pūrayanniva

पताकी काञ्चनः स्रग्वी ध्वजः कर्णस्य संयुगे ।
नृत्यतीव रथोपस्थे श्वसनेन समीरितः

patākī kāñcanaḥ sragvī dhvajaḥ karṇasya saṃyuge |
nṛtyatīva rathopasthe śvasanena samīritaḥ

आचार्यस्य तु पाण्डूनां ब्राह्मणस्य तपस्विनः ।
गोवृषो गौतमस्यासीत्कृपस्य सुपरिष्कृतः

ācāryasya tu pāṇḍūnāṃ brāhmaṇasya tapasvinaḥ |
govṛṣo gautamasyāsītkṛpasya supariṣkṛtaḥ

स तेन भ्राजते राजन्गोवृषेण महारथः ।
त्रिपुरघ्नरथो यद्वद्गोवृषेण विराजता

sa tena bhrājate rājangovṛṣeṇa mahārathaḥ |
tripuraghnaratho yadvadgovṛṣeṇa virājatā

मयूरो वृषसेनस्य काञ्चनो मणिरत्नवान् ।
व्याहरिष्यन्निवातिष्ठत्सेनाग्रमुपशोभयन्

mayūro vṛṣasenasya kāñcano maṇiratnavān |
vyāhariṣyannivātiṣṭhatsenāgramupaśobhayan

तेन तस्य रथो भाति मयूरेण महात्मनः ।
यथा स्कन्दस्य राजेन्द्र मयूरेण विराजता

tena tasya ratho bhāti mayūreṇa mahātmanaḥ |
yathā skandasya rājendra mayūreṇa virājatā

मद्रराजस्य शल्यस्य ध्वजाग्रेऽग्निशिखामिव ।
सौवर्णीं प्रतिपश्याम सीतामप्रतिमां शुभाम्

madrarājasya śalyasya dhvajāgre'gniśikhāmiva |
sauvarṇīṃ pratipaśyāma sītāmapratimāṃ śubhām

सा सीता भ्राजते तस्य रथमास्थाय मारिष ।
सर्वबीजविरूढेव यथा सीता श्रिया वृता

sā sītā bhrājate tasya rathamāsthāya māriṣa |
sarvabījavirūḍheva yathā sītā śriyā vṛtā

वराहः सिन्धुराजस्य राजतोऽभिविराजते ।
ध्वजाग्रे लोहिताङ्गाभो हेमजालपरिष्कृतः

varāhaḥ sindhurājasya rājato'bhivirājate |
dhvajāgre lohitāṅgābho hemajālapariṣkṛtaḥ

शुशुभे केतुना तेन राजतेन जयद्रथः ।
यथा देवासुरे युद्धे पुरा पूषा स्म शोभते

śuśubhe ketunā tena rājatena jayadrathaḥ |
yathā devāsure yuddhe purā pūṣā sma śobhate

सौमदत्तेः पुनर्यूपो यज्ञशीलस्य धीमतः ।
ध्वजः सूर्य इवाभाति सोमश्चात्र प्रदृश्यते

saumadatteḥ punaryūpo yajñaśīlasya dhīmataḥ |
dhvajaḥ sūrya ivābhāti somaścātra pradṛśyate

स यूपः काञ्चनो राजन्सौमदत्तेर्विराजते ।
राजसूये मखश्रेष्ठे यथा यूपः समुच्छ्रितः

sa yūpaḥ kāñcano rājansaumadattervirājate |
rājasūye makhaśreṣṭhe yathā yūpaḥ samucchritaḥ

शलस्य तु महाराज राजतो द्विरदो महान् ।
केतुः काञ्चनचित्राङ्गैर्मयूरैरुपशोभितः

śalasya tu mahārāja rājato dvirado mahān |
ketuḥ kāñcanacitrāṅgairmayūrairupaśobhitaḥ

स केतुः शोभयामास सैन्यं ते भरतर्षभ ।
यथा श्वेतो महानागो देवराजचमूं तथा

sa ketuḥ śobhayāmāsa sainyaṃ te bharatarṣabha |
yathā śveto mahānāgo devarājacamūṃ tathā

नागो मणिमयो राज्ञो ध्वजः कनकसंवृतः ।
किङ्किणीशतसंहादो भ्राजंश्चित्रो रथोत्तमे

nāgo maṇimayo rājño dhvajaḥ kanakasaṃvṛtaḥ |
kiṅkiṇīśatasaṃhādo bhrājaṃścitro rathottame

व्यभ्राजत भृशं राजन्पुत्रस्तव विशाम्पते ।
ध्वजेन महता सङ्ख्ये कुरूणामृषभस्तदा

vyabhrājata bhṛśaṃ rājanputrastava viśāmpate |
dhvajena mahatā saṅkhye kurūṇāmṛṣabhastadā

नवैते तव वाहिन्यामुच्छ्रिताः परमध्वजाः ।
व्यदीपयंस्ते पृतनां युगान्तादित्यसन्निभाः

navaite tava vāhinyāmucchritāḥ paramadhvajāḥ |
vyadīpayaṃste pṛtanāṃ yugāntādityasannibhāḥ

दशमस्त्वर्जुनस्यासीदेक एव महाकपिः ।
अदीप्यतार्जुनो येन हिमवानिव शम्भुना

daśamastvarjunasyāsīdeka eva mahākapiḥ |
adīpyatārjuno yena himavāniva śambhunā

ततश्चित्राणि शुभ्राणि सुमहान्ति महारथाः ।
कार्मुकाण्याददुस्तूर्णमर्जुनार्थे परन्तपाः

tataścitrāṇi śubhrāṇi sumahānti mahārathāḥ |
kārmukāṇyādadustūrṇamarjunārthe parantapāḥ

तथैव धनुरायच्छत्पार्थः शत्रुविनाशनः ।
गाण्डीवं दिव्यकर्मा तद्राजन्दुर्मन्त्रिते तव

tathaiva dhanurāyacchatpārthaḥ śatruvināśanaḥ |
gāṇḍīvaṃ divyakarmā tadrājandurmantrite tava

तवापराधाद्राजानो निहता बहुशो युधि ।
नानादिग्भ्यः समाहूताः सहयाः सरथद्विपाः

tavāparādhādrājāno nihatā bahuśo yudhi |
nānādigbhyaḥ samāhūtāḥ sahayāḥ sarathadvipāḥ

तेषामासीद्व्यातिक्षेपो गजर्तामितरेतरम् ।
दुर्योधनमुखानां च पाण्डूनामृषभस्य च

teṣāmāsīdvyātikṣepo gajartāmitaretaram |
duryodhanamukhānāṃ ca pāṇḍūnāmṛṣabhasya ca

तत्राद्भुतं परं चक्रे कौन्तेयः कृष्णसारथिः ।
यदेको बहुभिः सार्घं समागच्छदभीतवत्

tatrādbhutaṃ paraṃ cakre kaunteyaḥ kṛṣṇasārathiḥ |
yadeko bahubhiḥ sārghaṃ samāgacchadabhītavat

अशोभत महाबाहुर्गाण्डीवं विक्षिपन्धनुः ।
जिगीषुस्तान्नरव्याघ्रो जिघांसुश्च जयद्रथम्

aśobhata mahābāhurgāṇḍīvaṃ vikṣipandhanuḥ |
jigīṣustānnaravyāghro jighāṃsuśca jayadratham

तत्रार्जुनो नरव्याघ्रः शरैर्मुक्तैः सहस्रशः ।
अदृश्यांस्तावकान्योधान्प्रचक्रे शत्रुतापनः

tatrārjuno naravyāghraḥ śarairmuktaiḥ sahasraśaḥ |
adṛśyāṃstāvakānyodhānpracakre śatrutāpanaḥ

ततस्तेऽपि नरव्याघ्राः पार्थं सर्वे महारथाः ।
अदृश्यं समरे चक्रुः सायकौघैः समन्ततः

tataste'pi naravyāghrāḥ pārthaṃ sarve mahārathāḥ |
adṛśyaṃ samare cakruḥ sāyakaughaiḥ samantataḥ

संवृते नरसिंहैस्तु कूरूणामृषभेऽर्जुने ।
महानासीत्समुद्भूतस्तस्य सैन्यस्य निःस्वनः

saṃvṛte narasiṃhaistu kūrūṇāmṛṣabhe'rjune |
mahānāsītsamudbhūtastasya sainyasya niḥsvanaḥ