अध्याय 104: आठ कौरव महारथी अर्जुन को घेरते हैं

तावकास्त्वभिसम्प्रेक्ष्य वृष्ण्यन्धकरूद्वहौ ।
सत्वरास्तौ जिघांसन्तस्तथैव विजयः परान्

tāvakāstvabhisamprekṣya vṛṣṇyandhakarūdvahau |
satvarāstau jighāṃsantastathaiva vijayaḥ parān

सुवर्णचित्रैर्वैयाघ्रैः स्वनवद्भिर्महारथैः ।
दीपयन्तो दिशः सर्वा ज्वलद्भिरिव पावकैः

suvarṇacitrairvaiyāghraiḥ svanavadbhirmahārathaiḥ |
dīpayanto diśaḥ sarvā jvaladbhiriva pāvakaiḥ

रुक्मपुङ्खैश्च दुष्प्रेक्ष्यैः कार्मुकैः पृथिवीपते ।
कूजद्भिरतुलान्नादन्रोषितैरुरगैरिव

rukmapuṅkhaiśca duṣprekṣyaiḥ kārmukaiḥ pṛthivīpate |
kūjadbhiratulānnādanroṣitairuragairiva

भूरिश्रवाः शलः कर्णो वृषसेनो जयद्रथः ।
कृपश्च मद्रराजश्च द्रोणिश्च रथिनां वरः

bhūriśravāḥ śalaḥ karṇo vṛṣaseno jayadrathaḥ |
kṛpaśca madrarājaśca droṇiśca rathināṃ varaḥ

ते पिबन्त इवाकाशमश्वैरष्टौ महारथाः ।
व्यराजयन्दश दिशो वैयार्घ्रैर्हेमचन्द्रकैः

te pibanta ivākāśamaśvairaṣṭau mahārathāḥ |
vyarājayandaśa diśo vaiyārghrairhemacandrakaiḥ

ते दंशिताः सुसंरब्धा रथैर्मेघौघनिःस्वनैः ।
समावृण्वन्दश दिशः पार्थस्य निशितैः शरैः

te daṃśitāḥ susaṃrabdhā rathairmeghaughaniḥsvanaiḥ |
samāvṛṇvandaśa diśaḥ pārthasya niśitaiḥ śaraiḥ

कौलूतका हयाश्चित्रा वहन्तस्तान्महारथान् ।
व्यशोभन्त तदा शीघ्रा दीपयन्तो दिशो दश

kaulūtakā hayāścitrā vahantastānmahārathān |
vyaśobhanta tadā śīghrā dīpayanto diśo daśa

आजानेयैर्महावेगैर्नानादेशसमुत्थितैः ।
पार्वतीयैर्नदीजैश्च सैन्धवैश्च हयोत्तमैः

ājāneyairmahāvegairnānādeśasamutthitaiḥ |
pārvatīyairnadījaiśca saindhavaiśca hayottamaiḥ

कुरुयोधवरा राजंस्तव पुत्रं परीप्सवः ।
धनञ्जयरथं शीघ्रं सर्वतः समुपाद्रवन्

kuruyodhavarā rājaṃstava putraṃ parīpsavaḥ |
dhanañjayarathaṃ śīghraṃ sarvataḥ samupādravan

ते प्रगृह्य महाशङ्खान्दध्मुः पुरुषसत्तमाः ।
पूरयन्तो दिवं राजन्पृथिवीं च ससागराम्

te pragṛhya mahāśaṅkhāndadhmuḥ puruṣasattamāḥ |
pūrayanto divaṃ rājanpṛthivīṃ ca sasāgarām

तथैव दध्मतुः शङ्खौ वासुदेवधनञ्जयौ ।
प्रवरौ सर्वदेवानां सर्वशङ्खवरौ भुवि

tathaiva dadhmatuḥ śaṅkhau vāsudevadhanañjayau |
pravarau sarvadevānāṃ sarvaśaṅkhavarau bhuvi

देवदत्तं च कौन्तेयः पाञ्चजन्यं च केशवः ।
शब्दस्तु देवदत्तस्य धनञ्जयसमीरितः

devadattaṃ ca kaunteyaḥ pāñcajanyaṃ ca keśavaḥ |
śabdastu devadattasya dhanañjayasamīritaḥ

पृथिवीं चान्तरिक्षं च दिशश्चैव समावृणोत् ।
तथैव पाञ्चजन्योऽपि वासुदेवसमीरितः

pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca diśaścaiva samāvṛṇot |
tathaiva pāñcajanyo'pi vāsudevasamīritaḥ

सर्वशब्दानतिक्रम्य पूरयामास रोदसी ।
तस्मिंस्तथा वर्तमाने दारुणे नादसङ्कुले

sarvaśabdānatikramya pūrayāmāsa rodasī |
tasmiṃstathā vartamāne dāruṇe nādasaṅkule

भीरूणां त्रासजनने शूराणां हर्षवर्धने ।
प्रवादितासु भेरीषु झर्झरेष्वानकेषु च

bhīrūṇāṃ trāsajanane śūrāṇāṃ harṣavardhane |
pravāditāsu bherīṣu jharjhareṣvānakeṣu ca

मृदङ्गेष्वपि राजेन्द्र वाद्यमानेष्वेनकशः ।
महारथसमाख्याता दुर्योधनहितैषिणः

mṛdaṅgeṣvapi rājendra vādyamāneṣvenakaśaḥ |
mahārathasamākhyātā duryodhanahitaiṣiṇaḥ

अमृष्यमाणास्तं शब्दं क्रुद्धाः परमधन्विनः ।
कर्णादयो महेष्वासास्त्वत्सैन्यपरिरक्षिणः

amṛṣyamāṇāstaṃ śabdaṃ kruddhāḥ paramadhanvinaḥ |
karṇādayo maheṣvāsāstvatsainyaparirakṣiṇaḥ

अमर्षिता महाशङ्खान्दध्मुर्वीरा महारथाः ।
कृते प्रतिकरिष्यन्तः केशवस्यार्जुनस्य च

amarṣitā mahāśaṅkhāndadhmurvīrā mahārathāḥ |
kṛte pratikariṣyantaḥ keśavasyārjunasya ca

बभूव तव तत्सैन्यं शङ्खशब्दे समीरिते ।
उद्विग्नरथनागाश्वमस्वस्थमिव चाभिभों

babhūva tava tatsainyaṃ śaṅkhaśabde samīrite |
udvignarathanāgāśvamasvasthamiva cābhibhoṃ

तत्प्रहृष्टजनाबाधं भेरीशङ्खनिनादितम् ।
बभूव भृशमुद्विग्नं निर्घातैरिव संवृतम्

tatprahṛṣṭajanābādhaṃ bherīśaṅkhanināditam |
babhūva bhṛśamudvignaṃ nirghātairiva saṃvṛtam

स शब्दः सुमहान्राजन्दिशः सर्वा व्यनादयत् ।
त्रासयामास तत्सैन्यं युगान्त इव सम्भृतः

sa śabdaḥ sumahānrājandiśaḥ sarvā vyanādayat |
trāsayāmāsa tatsainyaṃ yugānta iva sambhṛtaḥ

ततो दुर्योधनोऽष्टौ च राजानस्ते महारथाः ।
जयद्रथस्य रक्षार्थं पाण्डवं पर्यवारयन्

tato duryodhano'ṣṭau ca rājānaste mahārathāḥ |
jayadrathasya rakṣārthaṃ pāṇḍavaṃ paryavārayan

ततो द्रौणिस्त्रिसप्तत्या वासुदेवमताडयत् ।
अर्जुनं च त्रिभिर्भल्लैर्ध्वजमश्वांश्च पञ्चभिः

tato drauṇistrisaptatyā vāsudevamatāḍayat |
arjunaṃ ca tribhirbhallairdhvajamaśvāṃśca pañcabhiḥ

तमर्जुनः पृषत्कानां शतैः षङ्भिरताडयत् ।
अत्यर्थमिव सङ्क्रुद्धः प्रतिविद्धे जनार्दने

tamarjunaḥ pṛṣatkānāṃ śataiḥ ṣaṅbhiratāḍayat |
atyarthamiva saṅkruddhaḥ pratividdhe janārdane

कर्णं च दशभिर्विद्ध्वा वृषसेनं त्रिभिस्तथा ।
शल्यस्य सशरं चापं मुष्टौ चिच्छेद वीर्यवान्

karṇaṃ ca daśabhirviddhvā vṛṣasenaṃ tribhistathā |
śalyasya saśaraṃ cāpaṃ muṣṭau ciccheda vīryavān

गृहीत्वा धनुरन्यत्तु शल्यो विव्याध पाण्डवम् ।
भूरिश्रवास्त्रिभिर्बाणैर्हेमपुङ्खैः शिलाशितैः

gṛhītvā dhanuranyattu śalyo vivyādha pāṇḍavam |
bhūriśravāstribhirbāṇairhemapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ

कर्णो द्वात्रिंशता चैव वृषसेनश्च सप्तभिः ।
जयद्रथस्त्रिसप्तत्या कृपश्च दशभिः शरैः ।
मद्राजश्च दशभिर्विव्यधुः फल्गुनं रणे

karṇo dvātriṃśatā caiva vṛṣasenaśca saptabhiḥ |
jayadrathastrisaptatyā kṛpaśca daśabhiḥ śaraiḥ |
madrājaśca daśabhirvivyadhuḥ phalgunaṃ raṇe

ततः शराणां षष्ट्या तु द्रौणिः पार्थमवाकिरत् ।
वासुदेवं च विंशत्या पुनः पार्थं च पञ्चभिः

tataḥ śarāṇāṃ ṣaṣṭyā tu drauṇiḥ pārthamavākirat |
vāsudevaṃ ca viṃśatyā punaḥ pārthaṃ ca pañcabhiḥ

प्रहसंस्तु नरव्याघ्रः श्वेताश्वः कृष्णसारथिः ।
प्रत्यविध्यत्स तान्सर्वान्दर्शयन्पाणिलाघवम्

prahasaṃstu naravyāghraḥ śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ |
pratyavidhyatsa tānsarvāndarśayanpāṇilāghavam

कर्णं द्वादशभिर्विद्व्वा वृषसेनं त्रिभिः शरैः ।
शल्यस्य सशरं चापं मुष्टिदेशे व्यकृन्तत

karṇaṃ dvādaśabhirvidvvā vṛṣasenaṃ tribhiḥ śaraiḥ |
śalyasya saśaraṃ cāpaṃ muṣṭideśe vyakṛntata

सौमदत्तिं त्रिभिर्विद्व्वा शल्यं च दशभिः शरैः ।
शितैरग्निशिखाकारैर्द्रौणिं विव्याध चाष्टभिः

saumadattiṃ tribhirvidvvā śalyaṃ ca daśabhiḥ śaraiḥ |
śitairagniśikhākārairdrauṇiṃ vivyādha cāṣṭabhiḥ

गौतमं पञ्चविंशत्या सैन्धवं च शतेन ह ।
पुनर्द्रौणिं च सप्तत्या शराणां सोऽभ्यताडयत्

gautamaṃ pañcaviṃśatyā saindhavaṃ ca śatena ha |
punardrauṇiṃ ca saptatyā śarāṇāṃ so'bhyatāḍayat

भूरिश्रवास्तु सङ्क्रुद्धः प्रतोदं चिच्छिदे हरेः ।
अर्जुनं च त्रिसप्तत्या बाणानामाजघान ह

bhūriśravāstu saṅkruddhaḥ pratodaṃ cicchide hareḥ |
arjunaṃ ca trisaptatyā bāṇānāmājaghāna ha

ततः शरशतैस्तीक्ष्णैस्तानरीन्श्वेतवाहनः ।
प्रत्यषेधद्द्रुतं क्रुद्धो महावातो घनानिव

tataḥ śaraśataistīkṣṇaistānarīnśvetavāhanaḥ |
pratyaṣedhaddrutaṃ kruddho mahāvāto ghanāniva