अध्याय 89: धृतराष्ट्र का विलाप और दोपहर का संहार

दृष्ट्वा मे निहतान्पुत्रान्बहूनेकेन सञ्जय ।
भीष्मो द्रोणः कृपश्चैव किमकुर्वत संयुगे

dṛṣṭvā me nihatānputrānbahūnekena sañjaya |
bhīṣmo droṇaḥ kṛpaścaiva kimakurvata saṃyuge

अहन्यहनि मे पुत्राः क्षयं गच्छन्ति सञ्जय ।
मन्येऽहं सर्वथा पुत्रान्दैवेनोपहतान्भृशम्

ahanyahani me putrāḥ kṣayaṃ gacchanti sañjaya |
manye'haṃ sarvathā putrāndaivenopahatānbhṛśam

यत्र मे तनयाः सर्वे जीयन्ते न जयन्त्युत ।
यत्र भीष्मस्य द्रोणस्य कृपस्य च महात्मनः

yatra me tanayāḥ sarve jīyante na jayantyuta |
yatra bhīṣmasya droṇasya kṛpasya ca mahātmanaḥ

सौमदत्तेश्च वीरस्य भगदत्तस्य चोभयोः ।
अश्वत्थाम्नस्तथा तात शूराणामनिवर्तिनाम्

saumadatteśca vīrasya bhagadattasya cobhayoḥ |
aśvatthāmnastathā tāta śūrāṇāmanivartinām

अन्येषां चैव शूराणां मध्यगास्तनया मम ।
यदहन्यन्त संग्रामे किमन्यद्भागधेयतः

anyeṣāṃ caiva śūrāṇāṃ madhyagāstanayā mama |
yadahanyanta saṃgrāme kimanyadbhāgadheyataḥ

न हि दुर्योधनो मन्दः पुरा प्रोक्तमबुध्यत ।
वार्यमाणो मया तात भीष्मेण विदुरेण च

na hi duryodhano mandaḥ purā proktamabudhyata |
vāryamāṇo mayā tāta bhīṣmeṇa vidureṇa ca

गन्धार्या चैव दुर्मेधाः सततं हितकाम्यया ।
नाबुध्यत पुरा मोहात्तस्य प्राप्तमिदं फलम्

gandhāryā caiva durmedhāḥ satataṃ hitakāmyayā |
nābudhyata purā mohāttasya prāptamidaṃ phalam

यद्भीमसेनः समरे पुत्रान्मम विचेतसः ।
अहन्यहनि संक्रुद्धो नयते यमसादनम्

yadbhīmasenaḥ samare putrānmama vicetasaḥ |
ahanyahani saṃkruddho nayate yamasādanam

इदं तत्समनुप्राप्तं क्षत्तुर्वचनमुत्तमम् ।
न बुद्धवानस्मि विभो प्रोच्यमानमिदं तदा

idaṃ tatsamanuprāptaṃ kṣatturvacanamuttamam |
na buddhavānasmi vibho procyamānamidaṃ tadā

निवारय सुतं द्यूतात्पाण्डवान्मा द्रुहेति च ।
सुहृदां हितकामानां ब्रुवतां तत्तदेव च

nivāraya sutaṃ dyūtātpāṇḍavānmā druheti ca |
suhṛdāṃ hitakāmānāṃ bruvatāṃ tattadeva ca

न शृणोमि पुरा वाक्यं मर्त्यः पथ्यमिवौषधम् ।
तदिदं समनुप्राप्तं वचनं साधु भाषितम्

na śṛṇomi purā vākyaṃ martyaḥ pathyamivauṣadham |
tadidaṃ samanuprāptaṃ vacanaṃ sādhu bhāṣitam

विदुरद्रोणभीष्माणां तथाऽन्येषां हितैषिणाम् ।
अकृत्वा वचनं पथ्यं क्षयं गच्छन्ति कौरवाः

viduradroṇabhīṣmāṇāṃ tathā'nyeṣāṃ hitaiṣiṇām |
akṛtvā vacanaṃ pathyaṃ kṣayaṃ gacchanti kauravāḥ

तदेतत्समतिक्रान्तं पूर्वमेव हि सञ्जय ।
तस्मान्मे वद तत्त्वेन यथा युद्धमवर्तत

tadetatsamatikrāntaṃ pūrvameva hi sañjaya |
tasmānme vada tattvena yathā yuddhamavartata

मध्याह्ने मुमहारौद्रः संग्रामः समुपद्यत ।
लकक्षयकरो राजंस्तन्मे निगदतः शृणु

madhyāhne mumahāraudraḥ saṃgrāmaḥ samupadyata |
lakakṣayakaro rājaṃstanme nigadataḥ śṛṇu

ततः सर्वाणि सैन्यानि धर्मपुत्रस्य शासनात् ।
संरब्धान्यभ्यवर्तन्त भीष्ममेव जिघांसया

tataḥ sarvāṇi sainyāni dharmaputrasya śāsanāt |
saṃrabdhānyabhyavartanta bhīṣmameva jighāṃsayā

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च सात्यकिश्च महारथः ।
युक्तानीका महाराज भीष्ममेव समभ्ययुः

dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca sātyakiśca mahārathaḥ |
yuktānīkā mahārāja bhīṣmameva samabhyayuḥ

विराटो द्रुपदश्चैव सहिताः सर्वसोमकैः ।
अभ्यद्रवन्त संग्रामे भीष्ममेव महारथम्

virāṭo drupadaścaiva sahitāḥ sarvasomakaiḥ |
abhyadravanta saṃgrāme bhīṣmameva mahāratham

केकया धृष्टकेतुश्च कुन्तिभोजश्च दंशितः ।
शुक्तानीका महाराज भीष्ममेव समभ्ययुः

kekayā dhṛṣṭaketuśca kuntibhojaśca daṃśitaḥ |
śuktānīkā mahārāja bhīṣmameva samabhyayuḥ

अर्जुनो द्रौपदश्चैव कुन्तिभोजश्च दंशितः ।
दुर्योधनसमादिष्टान्राज्ञः सर्वान्समभ्ययुः

arjuno draupadaścaiva kuntibhojaśca daṃśitaḥ |
duryodhanasamādiṣṭānrājñaḥ sarvānsamabhyayuḥ

अभिमन्युस्तथा शूरो हैडिम्बश्च महारथः ।
भीमसेनश्च संक्रुद्धस्तेऽभ्यधावन्त कौरवान्

abhimanyustathā śūro haiḍimbaśca mahārathaḥ |
bhīmasenaśca saṃkruddhaste'bhyadhāvanta kauravān

त्रिधाभूतैरवध्यन्त पाण्डवैः कौरवा युधि ।
तथैव कौरवै राजन्नवध्यन्त परे रणे

tridhābhūtairavadhyanta pāṇḍavaiḥ kauravā yudhi |
tathaiva kauravai rājannavadhyanta pare raṇe

द्रोणस्तु रथिनां श्रेष्ठः सोमकान्सृञ्जयैः सह ।
अभ्यधावत संक्रुद्धः प्रेषयिष्यन्यमक्षयम्

droṇastu rathināṃ śreṣṭhaḥ somakānsṛñjayaiḥ saha |
abhyadhāvata saṃkruddhaḥ preṣayiṣyanyamakṣayam

तत्राक्रन्दो महानासीत्सृञ्जयानां महात्मानाम् ।
वध्यतां समरे राजन्भारद्वाजेन धन्विना

tatrākrando mahānāsītsṛñjayānāṃ mahātmānām |
vadhyatāṃ samare rājanbhāradvājena dhanvinā

द्रोणेन निहतास्तत्र क्षत्रिया बहवो रणे ।
विचेष्टन्तो हृदृश्यन्त व्याधिक्लिष्टा वरा इव

droṇena nihatāstatra kṣatriyā bahavo raṇe |
viceṣṭanto hṛdṛśyanta vyādhikliṣṭā varā iva

कूजतां क्रन्दतां चैव स्तनतां चैव भारत ।
अनिशं शुश्रुवे शब्दः क्षुत्क्लिष्टानां नृणामिव

kūjatāṃ krandatāṃ caiva stanatāṃ caiva bhārata |
aniśaṃ śuśruve śabdaḥ kṣutkliṣṭānāṃ nṛṇāmiva

तथैव कौरवेयाणां भीमसेनो महाबलः ।
चकार कदनं घोरं क्रुद्धः काल इवापरः

tathaiva kauraveyāṇāṃ bhīmaseno mahābalaḥ |
cakāra kadanaṃ ghoraṃ kruddhaḥ kāla ivāparaḥ

वध्यतां तत्र सैन्यानामन्योन्येन महारणे ।
प्रावर्तत नदी घोरा रुधिरौघपरवाहिनी

vadhyatāṃ tatra sainyānāmanyonyena mahāraṇe |
prāvartata nadī ghorā rudhiraughaparavāhinī

स संग्रामो महाराज घोररूपोऽभवन्महान् ।
कुरूणां पाणडवानां च यमराष्ट्रविवर्धनः

sa saṃgrāmo mahārāja ghorarūpo'bhavanmahān |
kurūṇāṃ pāṇaḍavānāṃ ca yamarāṣṭravivardhanaḥ

ततो भीमो रणे क्रुद्धो रभसश्च विशेषतः ।
गजानीकं समासाद्य प्रेषयामास मृत्यवे

tato bhīmo raṇe kruddho rabhasaśca viśeṣataḥ |
gajānīkaṃ samāsādya preṣayāmāsa mṛtyave

तत्र भारत भीमेन नाराचाभिहता गजाः ।
पेतुर्नेदुश्च सेदुश्च दिशश्च परिबभ्रमुः

tatra bhārata bhīmena nārācābhihatā gajāḥ |
peturneduśca seduśca diśaśca paribabhramuḥ

छिन्नहस्ता महानागाश्छिन्नगात्राश्च मारिष ।
क्रौञ्चवद्व्यनदन्भीताः पृथिवीमधिशेरते

chinnahastā mahānāgāśchinnagātrāśca māriṣa |
krauñcavadvyanadanbhītāḥ pṛthivīmadhiśerate

नकुलः सहदेवश्च हयानीकमभिद्रुतौ ।
ते हयाः काञ्चनापीडा रुक्मभाण्डपरिच्छदाः

nakulaḥ sahadevaśca hayānīkamabhidrutau |
te hayāḥ kāñcanāpīḍā rukmabhāṇḍaparicchadāḥ

वध्यमाना व्यदृश्यन्त शतशोऽथ सहस्रशः ।
पतिद्भिस्तुरगै राजन्समास्तीर्यत मेदिनी

vadhyamānā vyadṛśyanta śataśo'tha sahasraśaḥ |
patidbhisturagai rājansamāstīryata medinī

निर्जिह्वैश्च श्वसद्भिश्च कूजद्भिश्च गतासुभिः ।
हयैर्बभौ नरश्रेष्ठ नानारूपधरैर्धरा

nirjihvaiśca śvasadbhiśca kūjadbhiśca gatāsubhiḥ |
hayairbabhau naraśreṣṭha nānārūpadharairdharā

अर्जुनेन हतैः सङ्ख्ये तथा भारत राजभिः ।
प्रबभौ वसुधा घोरा तत्रतत्र विशांपते

arjunena hataiḥ saṅkhye tathā bhārata rājabhiḥ |
prababhau vasudhā ghorā tatratatra viśāṃpate

रथैर्भग्नैर्ध्वजैश्छिन्नैर्निकृत्तैश्च महायुधैः ।
चामरैर्व्यजनैश्चैव च्छत्रैश्च सुमहाप्रभैः

rathairbhagnairdhvajaiśchinnairnikṛttaiśca mahāyudhaiḥ |
cāmarairvyajanaiścaiva cchatraiśca sumahāprabhaiḥ

हरैर्निष्कैः सकेयूरैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः ।
उष्णीषैरपविद्धैश्च पताकाभिश्च सर्वशः

harairniṣkaiḥ sakeyūraiḥ śirobhiśca sakuṇḍalaiḥ |
uṣṇīṣairapaviddhaiśca patākābhiśca sarvaśaḥ

अनुकर्षैः शुभै राजन्योक्रैश्चैव सरश्मिभिः ।
संकीर्णा वसुधा भाति वसन्ते कुसुमैरिव

anukarṣaiḥ śubhai rājanyokraiścaiva saraśmibhiḥ |
saṃkīrṇā vasudhā bhāti vasante kusumairiva

एवमेष क्षयो वृत्तः पाण्डूनामपि भारत ।
क्रुद्धे शान्तनवे भीष्मे द्रोणे च रथसत्तमे

evameṣa kṣayo vṛttaḥ pāṇḍūnāmapi bhārata |
kruddhe śāntanave bhīṣme droṇe ca rathasattame

अश्वत्थाम्नि कृपे चैव तथैव कृतवर्मणि ।
तथेतरेषु क्रुद्धेषु तावकानामपि क्षयः

aśvatthāmni kṛpe caiva tathaiva kṛtavarmaṇi |
tathetareṣu kruddheṣu tāvakānāmapi kṣayaḥ