अध्याय 90: इरावान का पराक्रम और अलम्बुष द्वारा वध

वर्तमाने तथा रौद्रे राजन्वीरवरक्षये ।
शकुनिः सौबलः श्रीमान्पाण्डवान्समुपाद्रवत्

vartamāne tathā raudre rājanvīravarakṣaye |
śakuniḥ saubalaḥ śrīmānpāṇḍavānsamupādravat

तथैव सात्वतो राजन्हार्दिक्यः परवीरहा ।
अभ्यद्रवत संग्रामे पाण्डवानां वरूथिनीम्

tathaiva sātvato rājanhārdikyaḥ paravīrahā |
abhyadravata saṃgrāme pāṇḍavānāṃ varūthinīm

ततः काम्भोजमुख्यानां नदीजानां च वाजिनाम् ।
आरट्टानां महीजानां सिन्धुजानां च सर्वशः

tataḥ kāmbhojamukhyānāṃ nadījānāṃ ca vājinām |
āraṭṭānāṃ mahījānāṃ sindhujānāṃ ca sarvaśaḥ

वनायुजानां शुभ्राणां तथा पर्वतवासिनाम् ।
वाजिनां बहुभिः सङ्ख्ये समन्तात्परिवारयन्

vanāyujānāṃ śubhrāṇāṃ tathā parvatavāsinām |
vājināṃ bahubhiḥ saṅkhye samantātparivārayan

ये चापरे तित्तिरिजा जवना वातरंहसः ।
सुवर्णालङ्कृतैरेतैर्वर्मवद्भिः सुकल्पितैः

ye cāpare tittirijā javanā vātaraṃhasaḥ |
suvarṇālaṅkṛtairetairvarmavadbhiḥ sukalpitaiḥ

हयैर्वातजवैर्मुख्यैः पाण्डवस्य सुतो बली ।
अभ्यवर्तत तत्सैन्यं हृष्टरूपः परंतपाः

hayairvātajavairmukhyaiḥ pāṇḍavasya suto balī |
abhyavartata tatsainyaṃ hṛṣṭarūpaḥ paraṃtapāḥ

अर्जुनस्य सुतः श्रीमानिरावान्नाम वीर्यवान् ।
सुतायां नागराजस्य जातः पार्थेन धीमता

arjunasya sutaḥ śrīmānirāvānnāma vīryavān |
sutāyāṃ nāgarājasya jātaḥ pārthena dhīmatā

ऐरावतेन सा दत्ता अनपत्या महात्मना ।
पत्यौ हते सुपर्णेन कृपणा दीनचेतना

airāvatena sā dattā anapatyā mahātmanā |
patyau hate suparṇena kṛpaṇā dīnacetanā

कार्यार्थं तां च जग्राह पार्थः कामवशानुगाम् ।
एवमेष समुत्पन्नः परक्षेत्रेऽर्जुनात्मजः

kāryārthaṃ tāṃ ca jagrāha pārthaḥ kāmavaśānugām |
evameṣa samutpannaḥ parakṣetre'rjunātmajaḥ

स नागलोके संवृद्धो मात्रा च परिरक्षितः ।
पितृव्येण परित्यक्तः पार्थद्वेषाद्दुरात्मना

sa nāgaloke saṃvṛddho mātrā ca parirakṣitaḥ |
pitṛvyeṇa parityaktaḥ pārthadveṣāddurātmanā

खमुत्पत्य महाराज नागराट् सत्यविक्रमः ।
इन्द्रलोकं जगामाशु श्रुत्वा तत्रार्जुनं गतम्

khamutpatya mahārāja nāgarāṭ satyavikramaḥ |
indralokaṃ jagāmāśu śrutvā tatrārjunaṃ gatam

सोऽभिगम्य महाबाहुः पितरं सत्यविक्रमः ।
अभ्यवादयदव्यग्रो विनयेन कृताञ्जलिः

so'bhigamya mahābāhuḥ pitaraṃ satyavikramaḥ |
abhyavādayadavyagro vinayena kṛtāñjaliḥ

न्यवेदयत चात्मानमर्जुनस्य महात्मनः ।
इरावानस्मि भद्रं ते पुत्रश्चाहं तव प्रभो

nyavedayata cātmānamarjunasya mahātmanaḥ |
irāvānasmi bhadraṃ te putraścāhaṃ tava prabho

मातुः समागमो यश्च तत्सर्वं प्रत्यवेदयत् ।
तच्च सर्वं यथावृत्तमनुसस्मार पाण्डवः

mātuḥ samāgamo yaśca tatsarvaṃ pratyavedayat |
tacca sarvaṃ yathāvṛttamanusasmāra pāṇḍavaḥ

परिष्वज्य सुतं चापि आत्मनः सदृशं गुणैः ।
प्रीतिमाननयत्पार्थो देवराजनिवेशनम्

pariṣvajya sutaṃ cāpi ātmanaḥ sadṛśaṃ guṇaiḥ |
prītimānanayatpārtho devarājaniveśanam

सोऽर्जुनेन समाज्ञप्तो देवलोके तदा नृप ।
प्रीतिपूर्वं महाबाहुः स्वकार्यं प्रति भारत

so'rjunena samājñapto devaloke tadā nṛpa |
prītipūrvaṃ mahābāhuḥ svakāryaṃ prati bhārata

स चापि नरशार्दूलः शार्दूलसमविक्रमः ।
अब्रवीच्च तदा पार्थमयमस्मि तवानघ

sa cāpi naraśārdūlaḥ śārdūlasamavikramaḥ |
abravīcca tadā pārthamayamasmi tavānagha

स्थितः प्रेष्यश्च पुत्रश्च सर्वथा त्वं प्रशाधि माम् ।
कं करोमि च ते कामं कं च कामं त्वमिच्छसि

sthitaḥ preṣyaśca putraśca sarvathā tvaṃ praśādhi mām |
kaṃ karomi ca te kāmaṃ kaṃ ca kāmaṃ tvamicchasi

परिष्वज्य सुतं प्रेम्णा वासविः प्रत्युवाच तम् ।
प्रीतिपूर्वं च कार्यं च कार्या प्रीतिश्च मानदः

pariṣvajya sutaṃ premṇā vāsaviḥ pratyuvāca tam |
prītipūrvaṃ ca kāryaṃ ca kāryā prītiśca mānadaḥ

युद्धकाले तु साहाय्यं दातव्यं नो भवेदिति ।
बाढमित्येवमुक्त्वा तु युद्धकाल इहागतः

yuddhakāle tu sāhāyyaṃ dātavyaṃ no bhavediti |
bāḍhamityevamuktvā tu yuddhakāla ihāgataḥ

कामवर्णजवैरश्वैः सर्वतः शुशुभे वृतः ।
ते हयाः काञ्चनापीडा नानावर्णा मनोजवाः

kāmavarṇajavairaśvaiḥ sarvataḥ śuśubhe vṛtaḥ |
te hayāḥ kāñcanāpīḍā nānāvarṇā manojavāḥ

उत्पेतुः सहसा राजन्हंसा इव महोदधौ ।
ते त्वदीयान्समासाद्य हयसंघान्मनोजवान्

utpetuḥ sahasā rājanhaṃsā iva mahodadhau |
te tvadīyānsamāsādya hayasaṃghānmanojavān

क्रोडैः क्रोडानभिघ्नन्तो घोणाभिश्च परस्परम् ।
निपेतुः सहसा राजन्सुवेगाभिहता भुवि

kroḍaiḥ kroḍānabhighnanto ghoṇābhiśca parasparam |
nipetuḥ sahasā rājansuvegābhihatā bhuvi

निपतद्भिस्तथा तैश्च हयसङ्घैः परस्परम् ।
शुश्रुवे दारुणः शब्दः सुपर्णपतने यथा

nipatadbhistathā taiśca hayasaṅghaiḥ parasparam |
śuśruve dāruṇaḥ śabdaḥ suparṇapatane yathā

तथैव तावका राजन्समेत्यान्योन्यमाहवे ।
परस्परवधं घोरं चक्रुस्ते हयसादिनः

tathaiva tāvakā rājansametyānyonyamāhave |
parasparavadhaṃ ghoraṃ cakruste hayasādinaḥ

तस्मिंस्तथा वर्तमाने संकुले तुमुले भृशम् ।
उभयोरपि संशान्ता हयसङ्घाः समन्ततः

tasmiṃstathā vartamāne saṃkule tumule bhṛśam |
ubhayorapi saṃśāntā hayasaṅghāḥ samantataḥ

प्रक्षीणसायकाः शूरा निहताश्वाः श्रमातुराः ।
विलयं समनुप्राप्तास्तक्षमाणाः परस्परम्

prakṣīṇasāyakāḥ śūrā nihatāśvāḥ śramāturāḥ |
vilayaṃ samanuprāptāstakṣamāṇāḥ parasparam

ततः क्षीणे हयानिके किंचिच्छेषे च भारत ।
सौबलस्यानुजाः शूरा निर्गता रणमूर्धनि

tataḥ kṣīṇe hayānike kiṃciccheṣe ca bhārata |
saubalasyānujāḥ śūrā nirgatā raṇamūrdhani

वायुवेगसमस्पर्शाञ्जवे वायुसमांश्च ते ।
आरुह्य बलसंपन्नान्वयःस्थांस्तुरगोत्तमान्

vāyuvegasamasparśāñjave vāyusamāṃśca te |
āruhya balasaṃpannānvayaḥsthāṃsturagottamān

गजो गवाक्षो वृषकश्चर्मवानार्जयः शुकः ।
षडेते बलसंपन्ना निर्ययुर्महतो बलात्

gajo gavākṣo vṛṣakaścarmavānārjayaḥ śukaḥ |
ṣaḍete balasaṃpannā niryayurmahato balāt

वार्यमाणाः शकुनिना स्वैश्च योधैर्महाबलैः ।
सन्नद्धा युद्धकुशला रौद्ररूपा महाबलाः

vāryamāṇāḥ śakuninā svaiśca yodhairmahābalaiḥ |
sannaddhā yuddhakuśalā raudrarūpā mahābalāḥ

तदनीकं महाबहो भित्त्वा परमदुर्जयम् ।
बलेन महता युक्ताः स्वर्गाय विजयैषिणः

tadanīkaṃ mahābaho bhittvā paramadurjayam |
balena mahatā yuktāḥ svargāya vijayaiṣiṇaḥ

विविशुस्ते तदा हृष्टा गान्धारा युद्धदुर्मदाः ।
तान्प्रविष्टांस्तदा दृष्ट्वा इरावानपि वीर्यवान्

viviśuste tadā hṛṣṭā gāndhārā yuddhadurmadāḥ |
tānpraviṣṭāṃstadā dṛṣṭvā irāvānapi vīryavān

अब्रवीत्समरे योधान्स्वान्विचित्रहयस्थितान् ।
यथैते धार्तराष्ट्रस्य योधाः सानुगवाहनाः

abravītsamare yodhānsvānvicitrahayasthitān |
yathaite dhārtarāṣṭrasya yodhāḥ sānugavāhanāḥ

हन्यन्ते समरे सर्वे तथा नीतिर्विधीयताम् ।
बाढमित्येवमुक्त्वा ते सर्वे योधा इरावतः

hanyante samare sarve tathā nītirvidhīyatām |
bāḍhamityevamuktvā te sarve yodhā irāvataḥ

जघ्नुस्तेषां बलानीकं दुर्जयं समरे परैः ।
तदनीकमनीकेन समरे वीक्ष्य पातितम्

jaghnusteṣāṃ balānīkaṃ durjayaṃ samare paraiḥ |
tadanīkamanīkena samare vīkṣya pātitam

अमृष्यमाणास्ते सर्वे सुबलस्यात्मजा रणे ।
इरावन्तमभिद्रुत्य सर्वतः पर्यवारयन्

amṛṣyamāṇāste sarve subalasyātmajā raṇe |
irāvantamabhidrutya sarvataḥ paryavārayan

ताडयन्तः शितैः प्रासैश्चोदयन्तः परस्परम् ।
ते शूराः पर्यधावन्त कुर्वन्तो महदाकुलम्

tāḍayantaḥ śitaiḥ prāsaiścodayantaḥ parasparam |
te śūrāḥ paryadhāvanta kurvanto mahadākulam

इरावानथ निर्भिन्नः प्रासैस्तीक्ष्णैर्महात्मभिः ।
स्रवता रुधिरेणाक्तस्तोत्रैर्विद्ध इव द्विपः

irāvānatha nirbhinnaḥ prāsaistīkṣṇairmahātmabhiḥ |
sravatā rudhireṇāktastotrairviddha iva dvipaḥ

उरस्यपि च पृष्ठे च पार्श्वयोश्च भृशाहतः ।
एको बहुभिरत्यर्थं धैर्याद्राजन्न विव्यथे

urasyapi ca pṛṣṭhe ca pārśvayośca bhṛśāhataḥ |
eko bahubhiratyarthaṃ dhairyādrājanna vivyathe

इरावानपि संक्रुद्धः सर्वास्तान्निशितैः शरैः ।
मोहयामास समरे विद्ध्वा परपुरंजयः

irāvānapi saṃkruddhaḥ sarvāstānniśitaiḥ śaraiḥ |
mohayāmāsa samare viddhvā parapuraṃjayaḥ

प्रासानुत्कृष्य तरसा स्वशरीरादरिन्दमः ।
तैरेव ताडयामास सुबलस्यात्मजान्रणे

prāsānutkṛṣya tarasā svaśarīrādarindamaḥ |
taireva tāḍayāmāsa subalasyātmajānraṇe

विकृष्य च शितं खङ्गं गृहीत्वा च शरावरम् ।
पदातिर्द्रुतमागच्छज्जिघांसुः सौबलान्युधि

vikṛṣya ca śitaṃ khaṅgaṃ gṛhītvā ca śarāvaram |
padātirdrutamāgacchajjighāṃsuḥ saubalānyudhi

ततः प्रत्यागतप्राणाः सर्वे ते सुबलात्मजाः ।
भूयः क्रोधसमाविष्टा इरावन्तमभिद्रुताः

tataḥ pratyāgataprāṇāḥ sarve te subalātmajāḥ |
bhūyaḥ krodhasamāviṣṭā irāvantamabhidrutāḥ

इरावानपि खङ्गेन दर्शयन्पाणिलाघवम् ।
अभ्यवर्तत देवांश्च मानुषांश्चैव संयुगे

irāvānapi khaṅgena darśayanpāṇilāghavam |
abhyavartata devāṃśca mānuṣāṃścaiva saṃyuge

लाघवेनाथ चरतः सर्वे ते सुबलात्मजाः ।
अन्तरं नाभ्यगच्छन्त चरन्तः शीघ्रगैर्हयैः

lāghavenātha carataḥ sarve te subalātmajāḥ |
antaraṃ nābhyagacchanta carantaḥ śīghragairhayaiḥ

भूमिष्ठमथ तं सह्ख्ये ह्यन्तरिक्षादवप्लुतम् ।
परिवार्य भृशं सर्वे ग्रहीतुमुपचक्रमुः

bhūmiṣṭhamatha taṃ sahkhye hyantarikṣādavaplutam |
parivārya bhṛśaṃ sarve grahītumupacakramuḥ

अथाभ्याशगतानां तेषां गात्राण्यकृन्तत ।
असिहस्तोऽस्त्रहस्तानां तेषां गात्राण्यकृन्तत

athābhyāśagatānāṃ teṣāṃ gātrāṇyakṛntata |
asihasto'strahastānāṃ teṣāṃ gātrāṇyakṛntata

आयुधानि च सर्वेषां बाहूनपि विभूषितान् ।
अपतन्त निकृत्ताङ्गा मृता भूमौ गतासवः

āyudhāni ca sarveṣāṃ bāhūnapi vibhūṣitān |
apatanta nikṛttāṅgā mṛtā bhūmau gatāsavaḥ

वृषकस्तु महाराज बहुधा विपरिक्षतः ।
अमुच्यत महारौद्रात्तस्माद्वीरावकर्तनात्

vṛṣakastu mahārāja bahudhā viparikṣataḥ |
amucyata mahāraudrāttasmādvīrāvakartanāt

तान्सर्वान्पतितान्दृष्ट्वा भीतो दुर्योधनस्ततः ।
अभ्यधावत संक्रुद्धो राक्षसं घोरदर्शनम्

tānsarvānpatitāndṛṣṭvā bhīto duryodhanastataḥ |
abhyadhāvata saṃkruddho rākṣasaṃ ghoradarśanam

आर्श्यशृङ्गिं महेष्वासं मायाविनमरिन्दमम् ।
वैरिणं भीमसेनस्य पूर्वं बकवधेन वै

ārśyaśṛṅgiṃ maheṣvāsaṃ māyāvinamarindamam |
vairiṇaṃ bhīmasenasya pūrvaṃ bakavadhena vai

पश्य वीर यथा ह्येष फल्गुनस्य सुतो बली ।
मायावी विप्रियं कर्तुमकार्षीन्मे बलक्षयम्

paśya vīra yathā hyeṣa phalgunasya suto balī |
māyāvī vipriyaṃ kartumakārṣīnme balakṣayam

त्वं च कामगमस्तात मायास्त्रे च विशारदः ।
कृतवैरश्च पार्थेन तस्मादेनं रणे जहि

tvaṃ ca kāmagamastāta māyāstre ca viśāradaḥ |
kṛtavairaśca pārthena tasmādenaṃ raṇe jahi

बाढमित्येवमुक्त्वा तु राक्षसो घोरदर्शनः ।
प्रययौ सिंहनादेन यत्रार्जुनसुतो युवा

bāḍhamityevamuktvā tu rākṣaso ghoradarśanaḥ |
prayayau siṃhanādena yatrārjunasuto yuvā

स योधैर्युद्धकुशलैर्विमलप्रासयोधिभिः ।
वीरैः प्रहारिभिर्युक्तैः स्वैरनीकैः समावृतः

sa yodhairyuddhakuśalairvimalaprāsayodhibhiḥ |
vīraiḥ prahāribhiryuktaiḥ svairanīkaiḥ samāvṛtaḥ

[हतशेषैर्महाराज द्विसाहस्त्रैर्हयोत्तमैः]
निहन्तुकामः समरे इरावन्तं महाबलम्

[hataśeṣairmahārāja dvisāhastrairhayottamaiḥ]
nihantukāmaḥ samare irāvantaṃ mahābalam

इरावानपि संक्रुद्धस्त्वरमाणः पराक्रमी
हन्तुकाममयित्रघ्नो राक्षसं प्रत्यवारयत्

irāvānapi saṃkruddhastvaramāṇaḥ parākramī
hantukāmamayitraghno rākṣasaṃ pratyavārayat

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य राक्षसः सुमहाबलः ।
त्वरमाणस्ततो मायां प्रयोक्तुमुपचक्रमे

tamāpatantaṃ saṃprekṣya rākṣasaḥ sumahābalaḥ |
tvaramāṇastato māyāṃ prayoktumupacakrame

तेन मायामयाः सृष्टा हयास्तावन्त एव हि ।
स्वारूढा राक्षसैर्घोरैः शूलपट्टसधारिभिः

tena māyāmayāḥ sṛṣṭā hayāstāvanta eva hi |
svārūḍhā rākṣasairghoraiḥ śūlapaṭṭasadhāribhiḥ

ते संरब्धाः समागम्य द्विसाहस्राः प्रहारिणः ।
अचिराद्गमयामासुः प्रेतलोकं परस्परम्

te saṃrabdhāḥ samāgamya dvisāhasrāḥ prahāriṇaḥ |
acirādgamayāmāsuḥ pretalokaṃ parasparam

तस्मिंस्तु निहते सैन्ये तावुभौ युद्धदुर्मदौ ।
संग्रामे समतिष्ठेतां यथा वै वृत्रवासवौ

tasmiṃstu nihate sainye tāvubhau yuddhadurmadau |
saṃgrāme samatiṣṭhetāṃ yathā vai vṛtravāsavau

आद्रवन्तमभिप्रेक्ष्य राक्षसं युद्धदुर्मदम् ।
इरावाथ संरब्धः प्रत्यधावन्महाबलः

ādravantamabhiprekṣya rākṣasaṃ yuddhadurmadam |
irāvātha saṃrabdhaḥ pratyadhāvanmahābalaḥ

समभ्याशगतस्याजौ तस्य खङ्गेन दुर्मदः ।
चिच्छेद कार्मुकं दीप्तं शरवापं च कञ्चुकम्

samabhyāśagatasyājau tasya khaṅgena durmadaḥ |
ciccheda kārmukaṃ dīptaṃ śaravāpaṃ ca kañcukam

स निकृत्तं धनुर्दृष्ट्वा खं जवेन समाविशत् ।
इरावन्तमभिक्रुद्धं मोहयन्निव मायया

sa nikṛttaṃ dhanurdṛṣṭvā khaṃ javena samāviśat |
irāvantamabhikruddhaṃ mohayanniva māyayā

ततोऽन्तरिक्षमुत्पत्य इरावानपि राक्षसम् ।
विमोहयित्वा मायाभिसत्स्य गात्रामि सायकैः

tato'ntarikṣamutpatya irāvānapi rākṣasam |
vimohayitvā māyābhisatsya gātrāmi sāyakaiḥ

चिच्छेद सर्वमर्मज्ञः कामरूपो दुरासदः ।
तथा स राक्षसश्रेष्ठः शरैः कृत्तः पुनः पुनः

ciccheda sarvamarmajñaḥ kāmarūpo durāsadaḥ |
tathā sa rākṣasaśreṣṭhaḥ śaraiḥ kṛttaḥ punaḥ punaḥ

संबभूव महाराज समवाप च यौवनम् ।
माया हि सहराज समवाप च यौवनम्

saṃbabhūva mahārāja samavāpa ca yauvanam |
māyā hi saharāja samavāpa ca yauvanam

एवं तद्राक्षसस्याङ्गं छिन्नंछिन्नं व्यरोहत ।
इरावानपि संक्रुद्धो राक्षसं त महाबलम्

evaṃ tadrākṣasasyāṅgaṃ chinnaṃchinnaṃ vyarohata |
irāvānapi saṃkruddho rākṣasaṃ ta mahābalam

परश्वथेन तीक्ष्णेन चिच्छेद च पुनः पुनः ।
स तेन बलिना वीरश्छिद्यमान इव द्रुमः

paraśvathena tīkṣṇena ciccheda ca punaḥ punaḥ |
sa tena balinā vīraśchidyamāna iva drumaḥ

राक्षसो व्यनदद्धोरं स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ।
परश्वथक्षतं रक्षः सुस्राव बहुशोणितम्

rākṣaso vyanadaddhoraṃ sa śabdastumulo'bhavat |
paraśvathakṣataṃ rakṣaḥ susrāva bahuśoṇitam

ततश्रुक्रोध बलवांश्चक्रे वेगं च संयुगे ।
आर्श्यशृङ्गिस्ततो दृष्ट्वा समरे शत्रुमूर्चितम्

tataśrukrodha balavāṃścakre vegaṃ ca saṃyuge |
ārśyaśṛṅgistato dṛṣṭvā samare śatrumūrcitam

कृत्वा घोरं महद्रूपं ग्रहीतुमुपचक्रमे ।
अर्जुनस्य सुतं वीरमिरावन्तं यशस्विनम्

kṛtvā ghoraṃ mahadrūpaṃ grahītumupacakrame |
arjunasya sutaṃ vīramirāvantaṃ yaśasvinam

संग्रामशिरसो मध्ये सर्वेषां तत्र पश्यताम् ।
तां दृष्ट्वा तादृशीं मायां राक्षसस्य दुरात्मनः

saṃgrāmaśiraso madhye sarveṣāṃ tatra paśyatām |
tāṃ dṛṣṭvā tādṛśīṃ māyāṃ rākṣasasya durātmanaḥ

इरावानपि संक्रुद्धो मायां स्रष्टुं प्रचक्रमे ।
तस्य क्रोधाभिभूतस्य समरेष्वनिवर्तिनः

irāvānapi saṃkruddho māyāṃ sraṣṭuṃ pracakrame |
tasya krodhābhibhūtasya samareṣvanivartinaḥ

योऽन्वयो मातृकस्तस्य स एनमभिपेदिवान् ।
स नागैर्बहुभी राजन्निरावान्संवृतो रणे

yo'nvayo mātṛkastasya sa enamabhipedivān |
sa nāgairbahubhī rājannirāvānsaṃvṛto raṇe

दधार सुमहद्रूपमनन्त इव भोगवान् ।
ततो बहुविधैर्नागैश्छादयामास राक्षसम्

dadhāra sumahadrūpamananta iva bhogavān |
tato bahuvidhairnāgaiśchādayāmāsa rākṣasam

छाद्यमानस्तु नागैः स ध्यात्वा राक्षसपुङ्गवः ।
सौपर्णं रूपमास्थाय भक्षयामास पन्नगम्

chādyamānastu nāgaiḥ sa dhyātvā rākṣasapuṅgavaḥ |
sauparṇaṃ rūpamāsthāya bhakṣayāmāsa pannagam

मायया भक्षिते तस्मिन्नन्वये तस्य मातृके ।
विमोहितमिरावन्तं न्यहनद्राक्षसोऽसिना

māyayā bhakṣite tasminnanvaye tasya mātṛke |
vimohitamirāvantaṃ nyahanadrākṣaso'sinā

सकुण्डलं समुकुटं पद्मेन्दुसदृशप्रभम् ।
इरावतः शिरो रक्षः पातयामास भूतले

sakuṇḍalaṃ samukuṭaṃ padmendusadṛśaprabham |
irāvataḥ śiro rakṣaḥ pātayāmāsa bhūtale

तस्मिंस्तु निहते वीरे राक्षसेनार्जुनात्मजे ।
विशोकाः समपद्यन्त धार्तराष्ट्राः सराजकाः

tasmiṃstu nihate vīre rākṣasenārjunātmaje |
viśokāḥ samapadyanta dhārtarāṣṭrāḥ sarājakāḥ

तस्मिन्महति संग्रामे तादृशे भैरवे पुनः ।
महान्व्यतिकरो घोरः सेनयोः समपद्यत

tasminmahati saṃgrāme tādṛśe bhairave punaḥ |
mahānvyatikaro ghoraḥ senayoḥ samapadyata

गजा हयाः पदाताश्च विमिश्रा दन्तिभिर्हताः ।
रथाश्वा दन्तिनश्चैव पत्तिभिस्तत्र सूदिताः

gajā hayāḥ padātāśca vimiśrā dantibhirhatāḥ |
rathāśvā dantinaścaiva pattibhistatra sūditāḥ

तथा पत्तिरथौघाश्च हयाश्च बहवो रणे ।
रथिभिर्निहता राजंस्तव तेषां च संकुले

tathā pattirathaughāśca hayāśca bahavo raṇe |
rathibhirnihatā rājaṃstava teṣāṃ ca saṃkule

अजानन्नर्जुनश्चापि निहतं पुत्रमौरसम् ।
जघान समरे शूरान्राज्ञस्तान्भीष्मरक्षिणः

ajānannarjunaścāpi nihataṃ putramaurasam |
jaghāna samare śūrānrājñastānbhīṣmarakṣiṇaḥ

तथैव तावका राजन्सृञ्जयाश्च सहस्रशः ।
जुह्वतः समरे प्राणान्निजघ्रुरितरेतरम्

tathaiva tāvakā rājansṛñjayāśca sahasraśaḥ |
juhvataḥ samare prāṇānnijaghruritaretaram

मुक्तकेशा विकवचा विरथाश्छिन्नकार्मुकाः ।
बाहुभिः समयुध्यन्त समवेताः परस्परम्

muktakeśā vikavacā virathāśchinnakārmukāḥ |
bāhubhiḥ samayudhyanta samavetāḥ parasparam

तथा मर्मातिगैर्भीष्मो निजघान महारथान् ।
कम्पयन्समरे सेनां पाण्डवानां परंतपः

tathā marmātigairbhīṣmo nijaghāna mahārathān |
kampayansamare senāṃ pāṇḍavānāṃ paraṃtapaḥ

तेन यौधिष्ठिरे सैन्ये बहवो मानवा हताः ।
दन्तिनः सादिनश्चैव रथिनोऽथ हयास्तथा

tena yaudhiṣṭhire sainye bahavo mānavā hatāḥ |
dantinaḥ sādinaścaiva rathino'tha hayāstathā

तत्र भारत भीष्मस्य रणे दृष्ट्वा पराक्रमम् ।
अत्यद्भुतमपश्याम शक्रस्येव पराक्रमम्

tatra bhārata bhīṣmasya raṇe dṛṣṭvā parākramam |
atyadbhutamapaśyāma śakrasyeva parākramam

तथैव भीमसेनस्य पार्षतस्य च भारत ।
रौद्रमासीद्रणे युद्धं सात्यकस्य च धन्विनः

tathaiva bhīmasenasya pārṣatasya ca bhārata |
raudramāsīdraṇe yuddhaṃ sātyakasya ca dhanvinaḥ

दृष्ट्वा द्रोणस्य विक्रान्तं पाण्डवान्भयमाविशत् ।
एक एव रणे शक्तो निहन्तुं सर्वसैनिकान्

dṛṣṭvā droṇasya vikrāntaṃ pāṇḍavānbhayamāviśat |
eka eva raṇe śakto nihantuṃ sarvasainikān

किं पुनः पृथिवीशूरैर्योधव्रातैः समावृतः ।
इत्यब्रुवन्महाराज रणे द्रोणेन पीडिताः

kiṃ punaḥ pṛthivīśūrairyodhavrātaiḥ samāvṛtaḥ |
ityabruvanmahārāja raṇe droṇena pīḍitāḥ

वर्तमाने तथा रौद्रे संग्रामे भरतर्षभ ।
उभयोः सेनयोः शूरा नामृष्यन्त परस्परम्

vartamāne tathā raudre saṃgrāme bharatarṣabha |
ubhayoḥ senayoḥ śūrā nāmṛṣyanta parasparam

आविष्टा इव युध्यन्ते रक्षोभूतैर्महाबलैः ।
तावकाः पाण्डवेयाश्च संरब्धास्तात धन्विनः

āviṣṭā iva yudhyante rakṣobhūtairmahābalaiḥ |
tāvakāḥ pāṇḍaveyāśca saṃrabdhāstāta dhanvinaḥ

न स्म पश्यामहे कंचित्प्राणान्यः परिरक्षति ।
दैवासुराभे समरे तस्मिन्योधा नराधिप

na sma paśyāmahe kaṃcitprāṇānyaḥ parirakṣati |
daivāsurābhe samare tasminyodhā narādhipa