अध्याय 88: भीम धृतराष्ट्र के आठ पुत्रों का वध करते हैं

भीष्मं तु समरे क्रुद्धं प्रतपन्तं समन्ततः ।
न शेकुः पाण्डवा द्रष्टुं तपन्तमिव भास्करम्

bhīṣmaṃ tu samare kruddhaṃ pratapantaṃ samantataḥ |
na śekuḥ pāṇḍavā draṣṭuṃ tapantamiva bhāskaram

ततः सर्वाणि सैन्यानि धर्मपुत्रस्य शासनात् ।
अभ्यद्रवन्त गाङ्गेयं मर्दयन्तं शितैः शरैः

tataḥ sarvāṇi sainyāni dharmaputrasya śāsanāt |
abhyadravanta gāṅgeyaṃ mardayantaṃ śitaiḥ śaraiḥ

स तु भीष्मो रणश्लाघी तोमकान्सहसृज्जयान् ।
पाञ्चालांश्च महेष्वासान्पातयामास सायकैः

sa tu bhīṣmo raṇaślāghī tomakānsahasṛjjayān |
pāñcālāṃśca maheṣvāsānpātayāmāsa sāyakaiḥ

ते वध्यमाना भीष्मेण पाञ्चालाः पाण्डवैः सह ।
भीष्ममेवाभ्ययुस्तूर्णं त्यक्त्वा मृत्युकृतं भयम्

te vadhyamānā bhīṣmeṇa pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha |
bhīṣmamevābhyayustūrṇaṃ tyaktvā mṛtyukṛtaṃ bhayam

स तेषां रथिनां वीरो भीष्मः शान्तनवो युधि ।
चिच्छेद सहसा राजन्बाहूनथ शिरांसि च

sa teṣāṃ rathināṃ vīro bhīṣmaḥ śāntanavo yudhi |
ciccheda sahasā rājanbāhūnatha śirāṃsi ca

विरथान्रथिनश्चक्रे पिता देवव्रतस्तव ।
पतितान्युत्तमाङ्गानि हयेभ्यो हयसादिनाम्

virathānrathinaścakre pitā devavratastava |
patitānyuttamāṅgāni hayebhyo hayasādinām

निर्मनुष्यांश्च मातङ्गाञ्शयानान्पर्वतोपमान् ।
अपश्याम महाराज भीष्मास्त्रेण प्रमाथितान्

nirmanuṣyāṃśca mātaṅgāñśayānānparvatopamān |
apaśyāma mahārāja bhīṣmāstreṇa pramāthitān

न तत्रासीत्पुमान्कश्चित्पाण्डवानां विशांपते ।
अन्यत्र रथिनां श्रेष्ठद्भीमसेनान्महाबलात्

na tatrāsītpumānkaścitpāṇḍavānāṃ viśāṃpate |
anyatra rathināṃ śreṣṭhadbhīmasenānmahābalāt

स हि भीष्मं समासाद्य छादयामास सायकैः ।
ततो निष्टानको घोरो भीष्मभीमसमागमे

sa hi bhīṣmaṃ samāsādya chādayāmāsa sāyakaiḥ |
tato niṣṭānako ghoro bhīṣmabhīmasamāgame

बभूव सर्वसैन्यानां घोररूपो भयानकः ।
तथैव पाण्डवा हृष्टाः सिंहनादमथानदन्

babhūva sarvasainyānāṃ ghorarūpo bhayānakaḥ |
tathaiva pāṇḍavā hṛṣṭāḥ siṃhanādamathānadan

ततो दुर्योधनो राजा सोदर्यैः परिवारितः ।
भीष्मं जुगोप समरे वर्तमाने जनक्षये

tato duryodhano rājā sodaryaiḥ parivāritaḥ |
bhīṣmaṃ jugopa samare vartamāne janakṣaye

भीमस्तु सारथिं हत्वा भीष्मस्य रथिनां वरः ।
प्रद्रुताश्वे रथे तस्मिन्द्रवमाणे समन्ततः

bhīmastu sārathiṃ hatvā bhīṣmasya rathināṃ varaḥ |
pradrutāśve rathe tasmindravamāṇe samantataḥ

सुनाभस्य शरेणाशु शिरश्चिच्छेद भारत ।
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन स हतो न्यपतद्भुवि

sunābhasya śareṇāśu śiraściccheda bhārata |
kṣurapreṇa sutīkṣṇena sa hato nyapatadbhuvi

हते तस्मिन्महाराज तव पुत्रे महारथे ।
नामृष्यन्त रणे शूराः सोदराः सप्त संयुगे

hate tasminmahārāja tava putre mahārathe |
nāmṛṣyanta raṇe śūrāḥ sodarāḥ sapta saṃyuge

आदित्यकेतुर्बह्वाशी कुण्डधारो महोदरः ।
अपराजितः पण्डितको विशालाक्षः सुदुर्जयः

ādityaketurbahvāśī kuṇḍadhāro mahodaraḥ |
aparājitaḥ paṇḍitako viśālākṣaḥ sudurjayaḥ

पाण्डवं चित्रसन्नाहा विचित्रकवचध्वजाः ।
अभ्यद्रवन्त संग्रामे योद्धुकामारिमर्दनाः

pāṇḍavaṃ citrasannāhā vicitrakavacadhvajāḥ |
abhyadravanta saṃgrāme yoddhukāmārimardanāḥ

महोदरस्तु समरे भीमं विव्याध पत्रिभिः ।
नवभिर्वद्रसंकाशैर्नमुचिं वृत्रहा यथा

mahodarastu samare bhīmaṃ vivyādha patribhiḥ |
navabhirvadrasaṃkāśairnamuciṃ vṛtrahā yathā

आदित्यकेतुः सप्तत्या बह्वाशी चापि पञ्चभिः ।
नवत्या कुण्डधारश्च विशालाक्षश्च पञ्चभिः

ādityaketuḥ saptatyā bahvāśī cāpi pañcabhiḥ |
navatyā kuṇḍadhāraśca viśālākṣaśca pañcabhiḥ

अपराजितो महाराज पराजिष्णुर्महारथम् ।
शरैर्बहुभिरानर्च्छद्भीमसेनं महाबलम्

aparājito mahārāja parājiṣṇurmahāratham |
śarairbahubhirānarcchadbhīmasenaṃ mahābalam

रणे पण्डितकश्चैनं त्रिभिर्बाणैः समार्पयत् ।
स तं न ममृषे भीमः शत्रुभिर्वधमाहवे

raṇe paṇḍitakaścainaṃ tribhirbāṇaiḥ samārpayat |
sa taṃ na mamṛṣe bhīmaḥ śatrubhirvadhamāhave

धनुः प्रपीड्य वामेन करेणामित्रकर्सनः ।
शिरश्चिच्छेद समरे शरेणानतपर्वणा

dhanuḥ prapīḍya vāmena kareṇāmitrakarsanaḥ |
śiraściccheda samare śareṇānataparvaṇā

अपराजितस्य सुनसं तव पुत्रस्य संयुगे ।
पराजितस्य भीमेन कृत्तं गामपतच्छिरः

aparājitasya sunasaṃ tava putrasya saṃyuge |
parājitasya bhīmena kṛttaṃ gāmapatacchiraḥ

अथापरेण भल्लेन कुण्डधारं महारथम् ।
प्राहिणोन्मृत्युलोकाय सर्वलोकस्य पश्यतः

athāpareṇa bhallena kuṇḍadhāraṃ mahāratham |
prāhiṇonmṛtyulokāya sarvalokasya paśyataḥ

ततः पुनरमेयात्मा प्रसंधाय शिलीमुखम् ।
प्रेषयामास समरे पण्डितं प्रति भारत

tataḥ punarameyātmā prasaṃdhāya śilīmukham |
preṣayāmāsa samare paṇḍitaṃ prati bhārata

स शरः पण्डितं हत्वा विवेश धरणीतलम् ।
यथा नरं निहत्याशु भुजगः कालचोदितः

sa śaraḥ paṇḍitaṃ hatvā viveśa dharaṇītalam |
yathā naraṃ nihatyāśu bhujagaḥ kālacoditaḥ

विशालाक्षशिरश्छित्त्वा पातयामास भूतले ।
त्रिभिः शरैरदीनात्मा स्मरन्क्लेशं पुरातनम्

viśālākṣaśiraśchittvā pātayāmāsa bhūtale |
tribhiḥ śarairadīnātmā smarankleśaṃ purātanam

महोदरं महेष्वासं नाराचेन स्तनान्तरे ।
विव्याध समरे राजन्स हतो न्यपतद्भुवि

mahodaraṃ maheṣvāsaṃ nārācena stanāntare |
vivyādha samare rājansa hato nyapatadbhuvi

आदित्यकेतोः केतुं च च्छित्त्वा बाणेन संयुगे ।
भल्लेन भृशतीक्ष्णेन शिरश्चिच्छेद भारत

ādityaketoḥ ketuṃ ca cchittvā bāṇena saṃyuge |
bhallena bhṛśatīkṣṇena śiraściccheda bhārata

बह्वाशिनं तत भीमः शरेणानतर्वणा ।
प्रेषयामास संक्रुद्धो यमस्य सदनं प्रति

bahvāśinaṃ tata bhīmaḥ śareṇānatarvaṇā |
preṣayāmāsa saṃkruddho yamasya sadanaṃ prati

प्रदुद्रुवुस्ततस्तेऽन्ये पुत्रास्तव विशांपते ।
मन्यमाना हि तत्सत्यं सभायां तस्य भाषितम्

pradudruvustataste'nye putrāstava viśāṃpate |
manyamānā hi tatsatyaṃ sabhāyāṃ tasya bhāṣitam

ततो दुर्योधनो राजा भ्रातृव्यसनकर्शितः ।
अब्रवीत्तावकान्योधान्भीमोऽयं वध्यतामिति

tato duryodhano rājā bhrātṛvyasanakarśitaḥ |
abravīttāvakānyodhānbhīmo'yaṃ vadhyatāmiti

एवमेते महेष्वासाः पुत्रास्त्व विशांपते ।
भ्रातॄन्संदृश्य निहतान्प्रस्मरंस्ते हि तद्वचः

evamete maheṣvāsāḥ putrāstva viśāṃpate |
bhrātṝnsaṃdṛśya nihatānprasmaraṃste hi tadvacaḥ

यदुक्तवान्महाप्राज्ञः क्षत्ता हितमनामयम् ।
तदिदं समनुप्राप्तं वचनं दिव्यदर्शिनः

yaduktavānmahāprājñaḥ kṣattā hitamanāmayam |
tadidaṃ samanuprāptaṃ vacanaṃ divyadarśinaḥ

लोभमोहसमाविष्टः पुत्रप्रीत्या जनाधिप ।
न बुध्यसे पुरा यत्तत्तथ्यमुक्तं वचो महत्

lobhamohasamāviṣṭaḥ putraprītyā janādhipa |
na budhyase purā yattattathyamuktaṃ vaco mahat

तथैव च वधार्थाय पुत्राणां पाण्डवो बली ।
नूनं जातो महाबाहुर्यथा हन्ति स्म कौरवान्

tathaiva ca vadhārthāya putrāṇāṃ pāṇḍavo balī |
nūnaṃ jāto mahābāhuryathā hanti sma kauravān

ततो दुरयोधनो राजा भीष्ममासाद्य संयुगे ।
दुःखेन महताऽऽविष्टो विललाप सुदुःखितः

tato durayodhano rājā bhīṣmamāsādya saṃyuge |
duḥkhena mahatā''viṣṭo vilalāpa suduḥkhitaḥ

निहता भ्रातरः शूरा भीमसेनेन मे युधि ।
यतमानास्तथान्येऽपि हन्यन्ते सर्वसैनिकाः

nihatā bhrātaraḥ śūrā bhīmasenena me yudhi |
yatamānāstathānye'pi hanyante sarvasainikāḥ

भवांश्च मध्यस्थतया नित्यमस्मानुपेक्षते ।
सोऽहं कुपथमारूढः पश्य दैवमिदं मम

bhavāṃśca madhyasthatayā nityamasmānupekṣate |
so'haṃ kupathamārūḍhaḥ paśya daivamidaṃ mama

एतच्छ्रुत्वा वचः क्रूरं पिता देवव्रतस्तव ।
दुर्योधनमिदं वाक्यमब्रवीत्समाश्रुलोचनः

etacchrutvā vacaḥ krūraṃ pitā devavratastava |
duryodhanamidaṃ vākyamabravītsamāśrulocanaḥ

उक्तमेतन्मया पूर्वं द्रोणेन विदुरेण च ।
गान्धार्या च यशस्विन्या तत्त्वं तात न बुद्धवान्

uktametanmayā pūrvaṃ droṇena vidureṇa ca |
gāndhāryā ca yaśasvinyā tattvaṃ tāta na buddhavān

समयश्च मया पूर्वं कृतो वै शत्रुकर्शन ।
नाहंयुधि नियोक्तव्यो नाप्याचार्यः कथंचना

samayaśca mayā pūrvaṃ kṛto vai śatrukarśana |
nāhaṃyudhi niyoktavyo nāpyācāryaḥ kathaṃcanā

यय हि धर्तराष्ट्राणां भीमो द्रक्ष्यति संयुगे ।
हनिष्यति रणे नित्यं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

yaya hi dhartarāṣṭrāṇāṃ bhīmo drakṣyati saṃyuge |
haniṣyati raṇe nityaṃ satyametadbravīmi te

स त्वं राजन्स्थिरो भूत्वा रणे कृत्वा दृढां मतिम् ।
योधयस्व रणे पार्थान्स्वर्गं कृत्वा परायणम्

sa tvaṃ rājansthiro bhūtvā raṇe kṛtvā dṛḍhāṃ matim |
yodhayasva raṇe pārthānsvargaṃ kṛtvā parāyaṇam

न शक्यः पाण्डवा जेतुं सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ।
तस्माद्युद्धे स्थिरां कृत्वा मतिं युद्ध्यस्व भारत

na śakyaḥ pāṇḍavā jetuṃ sendrairapi surāsuraiḥ |
tasmādyuddhe sthirāṃ kṛtvā matiṃ yuddhyasva bhārata