अध्याय 50: युधिष्ठिर की निराशा और क्रौञ्चव्यूह की रचना

कृतेऽवहारे सैन्यानां प्रथमे भरतर्षभ ।
भीष्मे च युद्धसंरब्धे हृष्टे दुर्योधने तथा

kṛte'vahāre sainyānāṃ prathame bharatarṣabha |
bhīṣme ca yuddhasaṃrabdhe hṛṣṭe duryodhane tathā

धर्मराजस्ततस्तूर्णमभिगम्य जनार्दनम् ।
भ्रातृभिः सहितः सर्वैः सर्वैश्चैव जनेश्वरैः

dharmarājastatastūrṇamabhigamya janārdanam |
bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ sarvaiścaiva janeśvaraiḥ

शुचा परमया युक्तश्चिन्तयानः पराजयम् ।
वार्ष्णेयमब्रवीद्रजान्दृष्ट्वा भीष्मस्य विक्रमम्

śucā paramayā yuktaścintayānaḥ parājayam |
vārṣṇeyamabravīdrajāndṛṣṭvā bhīṣmasya vikramam

कृष्ण पश्य महेष्वासं भीष्मं भीमपराक्रमम् ।
शरैर्दहन्तं सैन्यं मे ग्रीष्मे कक्षमिवानलम्

kṛṣṇa paśya maheṣvāsaṃ bhīṣmaṃ bhīmaparākramam |
śarairdahantaṃ sainyaṃ me grīṣme kakṣamivānalam

कथमेनं महात्मानं शक्ष्यामः प्रतिवीक्षितुम् ।
लेलिह्यमानं सैन्यं मे हविष्मन्तमिवानलम्

kathamenaṃ mahātmānaṃ śakṣyāmaḥ prativīkṣitum |
lelihyamānaṃ sainyaṃ me haviṣmantamivānalam

एतं हि पुरुषव्याघ्रं धनुष्मन्तं महाबलम् ।
दृष्ट्वा विप्रद्रुर्त सैन्यं समरे मार्गणाहतम्

etaṃ hi puruṣavyāghraṃ dhanuṣmantaṃ mahābalam |
dṛṣṭvā vipradrurta sainyaṃ samare mārgaṇāhatam

शक्यो जेतुं यमः क्रुद्धो वज्रपाणिश्च संयुगे ।
वरुणः पाशभृद्वापि कुबेरो वा गदाधरः

śakyo jetuṃ yamaḥ kruddho vajrapāṇiśca saṃyuge |
varuṇaḥ pāśabhṛdvāpi kubero vā gadādharaḥ

न तु भीष्मो महाजेताः शक्यो जेतुं महाबलः ।
सोऽहमेवं गते मग्नो भीष्मागाधजलेऽप्लुवे

na tu bhīṣmo mahājetāḥ śakyo jetuṃ mahābalaḥ |
so'hamevaṃ gate magno bhīṣmāgādhajale'pluve

आत्मनो बुद्धिदौर्बल्याद्भीष्ममासाद्य केशव ।
वनं यात्सामि वार्ष्णेय श्रेयो मे तत्र जीवितुम्

ātmano buddhidaurbalyādbhīṣmamāsādya keśava |
vanaṃ yātsāmi vārṣṇeya śreyo me tatra jīvitum

न त्वेतान्पृथिवीपालान्दातुं भीष्माय मृत्यवे ।
क्षपयिष्यति सेनां मे कृष्ण भीष्मो महास्त्रवित्

na tvetānpṛthivīpālāndātuṃ bhīṣmāya mṛtyave |
kṣapayiṣyati senāṃ me kṛṣṇa bhīṣmo mahāstravit

यथाऽनलं प्रज्वलितं पतङ्गाः समभिद्रुताः ।
विनाशायोपगच्छन्ति तथा मे सनिको जनः

yathā'nalaṃ prajvalitaṃ pataṅgāḥ samabhidrutāḥ |
vināśāyopagacchanti tathā me saniko janaḥ

क्षयं नीतोऽस्मि वार्ष्णेय राज्यहेतोः पराक्रमी ।
भ्रातश्चैव मे वीराः कर्शिताः शरपीडिताः

kṣayaṃ nīto'smi vārṣṇeya rājyahetoḥ parākramī |
bhrātaścaiva me vīrāḥ karśitāḥ śarapīḍitāḥ

मत्कृते भ्रातृहार्देन राज्याद्भ्रष्टास्तथा सुखात् ।
जीवितं बहुमन्येऽहं जीवितं ह्यद्य दुर्लभम्

matkṛte bhrātṛhārdena rājyādbhraṣṭāstathā sukhāt |
jīvitaṃ bahumanye'haṃ jīvitaṃ hyadya durlabham

जीवितस्य च शेषेण तपस्तप्स्यामि दुश्चरम् ।
न घातयिष्यामि रणे मित्राणीमानि केशव

jīvitasya ca śeṣeṇa tapastapsyāmi duścaram |
na ghātayiṣyāmi raṇe mitrāṇīmāni keśava

रथान्मे बहुसाहस्रान्दिव्यैरस्त्रैर्महाबलः ।
घातयत्यनिशं भीष्मः प्रवराणां प्रहारिणाम्

rathānme bahusāhasrāndivyairastrairmahābalaḥ |
ghātayatyaniśaṃ bhīṣmaḥ pravarāṇāṃ prahāriṇām

किं नु कृत्वा हितं मे स्याद्ब्रूहि माधव माचिरम् ।
मध्यस्थमिव पश्यामि समरे सव्यसाचिनम्

kiṃ nu kṛtvā hitaṃ me syādbrūhi mādhava māciram |
madhyasthamiva paśyāmi samare savyasācinam

एको भीमः परं शक्त्या युध्यत्येव महाभुजः ।
केवलं बाहुवीर्येण क्षत्रधर्ममनुस्मरन्

eko bhīmaḥ paraṃ śaktyā yudhyatyeva mahābhujaḥ |
kevalaṃ bāhuvīryeṇa kṣatradharmamanusmaran

गदया वीरघातिन्या यथोत्साहं महामनाः ।
करोत्यसुकरं कर्म रथाश्वनरपङ्क्तिषु

gadayā vīraghātinyā yathotsāhaṃ mahāmanāḥ |
karotyasukaraṃ karma rathāśvanarapaṅktiṣu

नालमेष क्षयं कर्तुं परसैन्यस्य मारिष ।
आर्जवेनैव युद्धेन वीर वर्षशतैरपि

nālameṣa kṣayaṃ kartuṃ parasainyasya māriṣa |
ārjavenaiva yuddhena vīra varṣaśatairapi

एकोऽस्त्रवित्सखा तेऽयं सोऽप्यस्मान्समुपेक्षते ।
निर्दह्यमानान्भीष्मेण द्रोणेन च महात्मना

eko'stravitsakhā te'yaṃ so'pyasmānsamupekṣate |
nirdahyamānānbhīṣmeṇa droṇena ca mahātmanā

दिव्यान्यस्त्राणि भीष्मस्य द्रोणस्य च महात्मनः ।
धक्ष्यन्ति क्षत्रियान्सर्वान्प्रयुक्तानि पुनः पुनः

divyānyastrāṇi bhīṣmasya droṇasya ca mahātmanaḥ |
dhakṣyanti kṣatriyānsarvānprayuktāni punaḥ punaḥ

कृष्ण भीष्मः सुसंरब्धः सहितः सर्वपार्थिवैः ।
क्षपयिष्यति नो नूनं यादृशोऽस्य पराक्रमः

kṛṣṇa bhīṣmaḥ susaṃrabdhaḥ sahitaḥ sarvapārthivaiḥ |
kṣapayiṣyati no nūnaṃ yādṛśo'sya parākramaḥ

स त्वं पश्य महाभाग योगेश्वर महारथम् ।
भीष्मं यः शमयेत्संख्ये दावाग्निं जलदो यथा

sa tvaṃ paśya mahābhāga yogeśvara mahāratham |
bhīṣmaṃ yaḥ śamayetsaṃkhye dāvāgniṃ jalado yathā

तव प्रसादाद्गोविन्द पाण्डवा निहतद्विषः ।
स्वराज्यमनुसंप्राप्ता मोदिष्यन्ते सबान्धवाः

tava prasādādgovinda pāṇḍavā nihatadviṣaḥ |
svarājyamanusaṃprāptā modiṣyante sabāndhavāḥ

एवमुक्त्वा ततः पार्थो ध्यान्नास्ते महामनाः ।
चिरमन्तर्मना भूत्वा शोकोपहतचेतनः

evamuktvā tataḥ pārtho dhyānnāste mahāmanāḥ |
ciramantarmanā bhūtvā śokopahatacetanaḥ

शोकार्तं तमथो ज्ञात्वा दुःखोपहतचेतसम् ।
अब्रवीत्तत्र गोविन्दो हर्षयन्सर्वपाण्डवान्

śokārtaṃ tamatho jñātvā duḥkhopahatacetasam |
abravīttatra govindo harṣayansarvapāṇḍavān

माशुचो भरतश्रेष्ट न त्वं शोचितुमर्हसि ।
यस्य ते भ्रातरः शूराः सर्वलोकेषु धन्विनःक

māśuco bharataśreṣṭa na tvaṃ śocitumarhasi |
yasya te bhrātaraḥ śūrāḥ sarvalokeṣu dhanvinaḥka

अहं च प्रियकृद्राजन्सात्यकिश्च महायशाः ।
विराटद्रुपदौ चेमौ धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः

ahaṃ ca priyakṛdrājansātyakiśca mahāyaśāḥ |
virāṭadrupadau cemau dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ

तथैव सबलाश्चेमे राजानो राजसत्तम ।
त्वत्प्रसादं प्रतीक्षन्ते त्वद्भक्ताश्च विशांपते

tathaiva sabalāśceme rājāno rājasattama |
tvatprasādaṃ pratīkṣante tvadbhaktāśca viśāṃpate

एष ते पार्षतो नित्यं हितकामः प्रिये रतः ।
सैनापत्यमनुप्राप्तो धृष्टद्युम्नो महाबलः

eṣa te pārṣato nityaṃ hitakāmaḥ priye rataḥ |
saināpatyamanuprāpto dhṛṣṭadyumno mahābalaḥ

शिखण्डी च महाबाहो भीष्मस्य निधनं किल ।
एतच्छ्रुत्वा ततो धर्मो धृष्टद्युम्नं महारथम् ।
अब्रवीत्समितौ तस्यां वासुदेवस्य श्रृण्वतः

śikhaṇḍī ca mahābāho bhīṣmasya nidhanaṃ kila |
etacchrutvā tato dharmo dhṛṣṭadyumnaṃ mahāratham |
abravītsamitau tasyāṃ vāsudevasya śrṛṇvataḥ

धृष्टद्युम्न निबोधेदं यत्त्वां वक्ष्यामि मारिष ।
नातिक्रम्यं भवेत्तच्च वचनं मम भाषितम्

dhṛṣṭadyumna nibodhedaṃ yattvāṃ vakṣyāmi māriṣa |
nātikramyaṃ bhavettacca vacanaṃ mama bhāṣitam

भवान्सेनापतिर्मह्यं वासुदेवेन संमितः ।
कार्तिकेयो यथा नित्यं देवानामभवत्पुरा

bhavānsenāpatirmahyaṃ vāsudevena saṃmitaḥ |
kārtikeyo yathā nityaṃ devānāmabhavatpurā

तथा त्वमपि पाण्डूनां सेनानीः पुरुषर्षभ ।
स त्वं पुरुषशार्दूल विक्रम्य जहि कौरवान्

tathā tvamapi pāṇḍūnāṃ senānīḥ puruṣarṣabha |
sa tvaṃ puruṣaśārdūla vikramya jahi kauravān

अहं च तेऽनुयास्यामि भीमः कृष्णश्च मारिष ।
माद्रीपुत्रौ च सहितौ द्रौपदेयाश्च दंशिताः

ahaṃ ca te'nuyāsyāmi bhīmaḥ kṛṣṇaśca māriṣa |
mādrīputrau ca sahitau draupadeyāśca daṃśitāḥ

ये चान्ये पृथिवीपालाः प्रधानाः पुरुषर्षभ ।
तत उद्धर्षयन्सर्वान्धृष्टद्युम्नोऽभ्यभाषत

ye cānye pṛthivīpālāḥ pradhānāḥ puruṣarṣabha |
tata uddharṣayansarvāndhṛṣṭadyumno'bhyabhāṣata

अहं द्रोणान्तकः पार्थ विहितः शम्भुना पुरा ।
रणे भीष्मं कृपं द्रोणं तथा शल्यं जयद्रथम्

ahaṃ droṇāntakaḥ pārtha vihitaḥ śambhunā purā |
raṇe bhīṣmaṃ kṛpaṃ droṇaṃ tathā śalyaṃ jayadratham

सर्वानद्य रणे दृप्तान्प्रतियोत्स्यामि पार्थिव ।
अथोत्क्रुष्टं महेष्वासैः पाण्डवैर्युद्धदुर्मदैः

sarvānadya raṇe dṛptānpratiyotsyāmi pārthiva |
athotkruṣṭaṃ maheṣvāsaiḥ pāṇḍavairyuddhadurmadaiḥ

समुद्यते पार्थिवेन्द्रे पार्षते शत्रुसूदने ।
तमब्रवीत्ततः पार्थः पार्षतं पृतनापतिम्

samudyate pārthivendre pārṣate śatrusūdane |
tamabravīttataḥ pārthaḥ pārṣataṃ pṛtanāpatim

व्यूहः क्रौञ्चारुणो नाम सर्वशत्रुनिबर्हणः ।
यं बृहस्पतिरिन्द्राय तदा देवासुरेऽब्रवीत्

vyūhaḥ krauñcāruṇo nāma sarvaśatrunibarhaṇaḥ |
yaṃ bṛhaspatirindrāya tadā devāsure'bravīt

तं यथावत्प्रतिव्यूहं परानीकविनाशनम् ।
अदृष्टपूर्वं राजानः पश्यन्तु कुरुभिः सह

taṃ yathāvatprativyūhaṃ parānīkavināśanam |
adṛṣṭapūrvaṃ rājānaḥ paśyantu kurubhiḥ saha

यथोक्तः स नृदेवेन विष्णुर्वज्रभृता यथा ।
प्रभाते सर्वसैन्यानामग्रे चक्रे धनञ्जयम्

yathoktaḥ sa nṛdevena viṣṇurvajrabhṛtā yathā |
prabhāte sarvasainyānāmagre cakre dhanañjayam

आदित्यपथगः केतुस्तस्याद्भुतमनोरमः ।
शासनात्पुरुहूतस्य निर्मितो विश्वकर्मणा

ādityapathagaḥ ketustasyādbhutamanoramaḥ |
śāsanātpuruhūtasya nirmito viśvakarmaṇā

इन्द्रायुधसवर्णाभिः पताकाभिरलङ्कृतः ।
आकाशग इवाकाशे गन्धर्वनगरोपमः

indrāyudhasavarṇābhiḥ patākābhiralaṅkṛtaḥ |
ākāśaga ivākāśe gandharvanagaropamaḥ

नृत्यमान इवाभाति रथचर्यासु मारिष ।
तेन रत्नवता पार्थः स च गाण्डीवधन्वना

nṛtyamāna ivābhāti rathacaryāsu māriṣa |
tena ratnavatā pārthaḥ sa ca gāṇḍīvadhanvanā

बभूव परमोपेतः सुमेरुरिव भानुना ।
शिरोभूद्द्रुपदो राजा महत्या सेनया वृतः

babhūva paramopetaḥ sumeruriva bhānunā |
śirobhūddrupado rājā mahatyā senayā vṛtaḥ

कुन्तिभोजश्च चैद्यश्च चक्षुर्भ्यां तौ जनेश्वरौ ।
दाशार्णकाः प्रभद्राश्च दाशेरकगणैः सह

kuntibhojaśca caidyaśca cakṣurbhyāṃ tau janeśvarau |
dāśārṇakāḥ prabhadrāśca dāśerakagaṇaiḥ saha

अनूपकाः किराताश्च ग्रीवायां भरतर्षभ ।
पटच्चरैश्च पौण्ड्रैश्च राजन्पौरवकैस्तथा

anūpakāḥ kirātāśca grīvāyāṃ bharatarṣabha |
paṭaccaraiśca pauṇḍraiśca rājanpauravakaistathā

निषादैः सहितश्चापि पृष्ठमासीद्युधिष्ठिरः ।
पक्षौ तु भीमसेनश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः

niṣādaiḥ sahitaścāpi pṛṣṭhamāsīdyudhiṣṭhiraḥ |
pakṣau tu bhīmasenaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ

द्रौपदेयाभिमन्युश्च सात्यकिश्च महारथः ।
पिशाचा दारदाश्चैव पुण्ड्राः कुण्डीविषैः सह

draupadeyābhimanyuśca sātyakiśca mahārathaḥ |
piśācā dāradāścaiva puṇḍrāḥ kuṇḍīviṣaiḥ saha

मारुता धेनुकाश्चैव तंगमाः परतंगणाः ।
बाह्लिकास्तित्तिराश्चैव चोलाः पाण्ड्याश्च भारत

mārutā dhenukāścaiva taṃgamāḥ parataṃgaṇāḥ |
bāhlikāstittirāścaiva colāḥ pāṇḍyāśca bhārata

एते जनपदा राजन्दक्षिणं पक्षमाश्रिताः ।
अग्निवेशास्तुद्दुण्डाश्च मालवा दानभारयः

ete janapadā rājandakṣiṇaṃ pakṣamāśritāḥ |
agniveśāstudduṇḍāśca mālavā dānabhārayaḥ

शबरा उद्भसाश्चैव वत्साश्च सह नाकुलैः ।
नकुलः सहदेवश्च वामं पक्षं समाश्रिताः

śabarā udbhasāścaiva vatsāśca saha nākulaiḥ |
nakulaḥ sahadevaśca vāmaṃ pakṣaṃ samāśritāḥ

रथानामयुतं पक्षौ शिरस्तु नियुतं तथा ।
पृष्ठमर्बुदमेवासीत्सहस्रामि च विंशतिः

rathānāmayutaṃ pakṣau śirastu niyutaṃ tathā |
pṛṣṭhamarbudamevāsītsahasrāmi ca viṃśatiḥ

ग्रीवायां नियुतं चापि सहस्रामि च सप्ततिः ।
पक्षकोटिप्रपक्षेषु पक्षान्तेषु च वारणाः

grīvāyāṃ niyutaṃ cāpi sahasrāmi ca saptatiḥ |
pakṣakoṭiprapakṣeṣu pakṣānteṣu ca vāraṇāḥ

जग्मुः परिवृता राजंश्चलन्त इव पर्वताः ।
जघनं पालयामास विराटः सह केकयैः

jagmuḥ parivṛtā rājaṃścalanta iva parvatāḥ |
jaghanaṃ pālayāmāsa virāṭaḥ saha kekayaiḥ

काशिराजश्च शैब्यश्च रथानामयुतैस्त्रिभिः ।
एवमेनं महाव्यूहं व्यूह्य भारत पाण्डवाः

kāśirājaśca śaibyaśca rathānāmayutaistribhiḥ |
evamenaṃ mahāvyūhaṃ vyūhya bhārata pāṇḍavāḥ

सूर्योधयं त इच्छतः स्थिता युद्धाय दंशिताः ।
तेषामादित्यवर्मानि विमलानि महान्ति च ।
श्वेतच्छत्राण्यशोभन्त वारणेषु रथेषु च

sūryodhayaṃ ta icchataḥ sthitā yuddhāya daṃśitāḥ |
teṣāmādityavarmāni vimalāni mahānti ca |
śvetacchatrāṇyaśobhanta vāraṇeṣu ratheṣu ca