अध्याय 49: धृतराष्ट्र का विलाप और भीष्म का प्रचण्ड प्रहार

( श्वेते सेनापतौ तात संग्रमे निहते परैः ।
किमकुर्वन्महेष्वासाः पाञ्चालाः पाण्डवैः सह

( śvete senāpatau tāta saṃgrame nihate paraiḥ |
kimakurvanmaheṣvāsāḥ pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha

सेनापतिं समाकर्ण्य श्वेतं युधि निपातितम् ।
तदर्थं यततां चापि परेषां प्रपलायिनाम्

senāpatiṃ samākarṇya śvetaṃ yudhi nipātitam |
tadarthaṃ yatatāṃ cāpi pareṣāṃ prapalāyinām

मनः प्रीणाति मे वाक्यं जयं संजय श्रृण्वतः ।
प्रत्युपायं चिन्तयन्तः सञ्जनाः प्रस्रवन्ति मे

manaḥ prīṇāti me vākyaṃ jayaṃ saṃjaya śrṛṇvataḥ |
pratyupāyaṃ cintayantaḥ sañjanāḥ prasravanti me

स हि वीरोऽनुरक्तश्च वृद्धः कुरुपतिस्तदा ।
कृतं वैरं सदा तेन पितुः पुत्रेण धीमता

sa hi vīro'nuraktaśca vṛddhaḥ kurupatistadā |
kṛtaṃ vairaṃ sadā tena pituḥ putreṇa dhīmatā

तस्योद्वेगभयाच्चापि संश्रितः पाण्डवान्पुरा ।
सर्वं बलं परित्यज्य दुर्गं संश्रित्य तिष्ठति

tasyodvegabhayāccāpi saṃśritaḥ pāṇḍavānpurā |
sarvaṃ balaṃ parityajya durgaṃ saṃśritya tiṣṭhati

पाण्डवानां प्रतापेन दुर्गं देशं निवेश्य च ।
सपत्नान्सततं बाधन्नार्यवृत्तिमनुष्ठितः

pāṇḍavānāṃ pratāpena durgaṃ deśaṃ niveśya ca |
sapatnānsatataṃ bādhannāryavṛttimanuṣṭhitaḥ

आश्चर्यं वै सदा तेषां पुरा राज्ञां सुदुर्मतिः ।
ततो युधिष्ठिरे भक्तः कथं सञ्जय सूदितः ॥)

āścaryaṃ vai sadā teṣāṃ purā rājñāṃ sudurmatiḥ |
tato yudhiṣṭhire bhaktaḥ kathaṃ sañjaya sūditaḥ ||)

प्रक्षिप्तः संमतः क्षुद्रः पुत्रो मे पुरुषाधमः ।
न युद्धं रोचयेद्भीष्मो न चाचार्यः कथंचन

prakṣiptaḥ saṃmataḥ kṣudraḥ putro me puruṣādhamaḥ |
na yuddhaṃ rocayedbhīṣmo na cācāryaḥ kathaṃcana

न कृपो न च गान्धारी नाहं सञ्जय रोचये ।
न वासुदेवो वार्ष्णेयो धर्मराजश्च पाण्डवः

na kṛpo na ca gāndhārī nāhaṃ sañjaya rocaye |
na vāsudevo vārṣṇeyo dharmarājaśca pāṇḍavaḥ

न भीमो नार्जुनश्चैव न यमौ पुरुषर्षभौ ।
वार्यमाणो मया नित्यं गान्धार्या विदुरेण च

na bhīmo nārjunaścaiva na yamau puruṣarṣabhau |
vāryamāṇo mayā nityaṃ gāndhāryā vidureṇa ca

जामदग्न्येन रामेण व्यासेन च महात्मना ।
दुर्योधनो युध्यमानो नित्यमेव हि सञ्जय

jāmadagnyena rāmeṇa vyāsena ca mahātmanā |
duryodhano yudhyamāno nityameva hi sañjaya

कर्णस्य मतमास्थाय सौबलस्य च पापकृत् ।
दुःशासनस्य च तथा पाण्डवान्नान्वचिन्तयत्

karṇasya matamāsthāya saubalasya ca pāpakṛt |
duḥśāsanasya ca tathā pāṇḍavānnānvacintayat

तस्याहं व्यसनं घोरं मन्ये प्राप्तं तु सञ्जय ।
श्वेतस्य च विनाशेन भीष्मस्य विजयेन च

tasyāhaṃ vyasanaṃ ghoraṃ manye prāptaṃ tu sañjaya |
śvetasya ca vināśena bhīṣmasya vijayena ca

संक्रुद्धः कृष्णसहितः पार्थः किमकरोद्युधि ।
अर्जुनाद्धि भयं भूयस्तन्मे तात न शाम्यति

saṃkruddhaḥ kṛṣṇasahitaḥ pārthaḥ kimakarodyudhi |
arjunāddhi bhayaṃ bhūyastanme tāta na śāmyati

स हि शूरश्च कौन्तेयः क्षिप्रकारी धनंजयः ।
मन्ये शरैः शरीराणि शत्रूणां प्रमथिष्यति

sa hi śūraśca kaunteyaḥ kṣiprakārī dhanaṃjayaḥ |
manye śaraiḥ śarīrāṇi śatrūṇāṃ pramathiṣyati

ऐन्द्रिमिन्द्रानुजसमं महेन्द्रसदृशं बले ।
अमोघक्रोधसंकल्पं दृष्ट्वा वः किमभून्मनः

aindrimindrānujasamaṃ mahendrasadṛśaṃ bale |
amoghakrodhasaṃkalpaṃ dṛṣṭvā vaḥ kimabhūnmanaḥ

तथैव वेदविच्छूरो ज्वलनार्कसमद्युतिः ।
इन्द्रास्त्रविदमेयात्मा प्रपतन्समितिंजयः

tathaiva vedavicchūro jvalanārkasamadyutiḥ |
indrāstravidameyātmā prapatansamitiṃjayaḥ

वज्रसंस्पर्शरूपाणामस्त्राणां च प्रयोजकः ।
सखङ्गाक्षेपहस्तस्तु घोषं चक्रे महारथः

vajrasaṃsparśarūpāṇāmastrāṇāṃ ca prayojakaḥ |
sakhaṅgākṣepahastastu ghoṣaṃ cakre mahārathaḥ

स सञ्जय महाप्राज्ञो द्रुपदस्यात्मजो बली ।
धृष्टद्युम्नः किमकरोच्छ्वेते युधि निपातिते

sa sañjaya mahāprājño drupadasyātmajo balī |
dhṛṣṭadyumnaḥ kimakarocchvete yudhi nipātite

पुरा चैवापराधेन वधेन च चमूपतेः ।
मन्ये मनः प्रजज्वाल पाण्डवानां महात्मनाम्

purā caivāparādhena vadhena ca camūpateḥ |
manye manaḥ prajajvāla pāṇḍavānāṃ mahātmanām

तेषां क्रोधं चिन्तयंस्तु अहःसु च निशासु च ।
न शान्तिमधिगच्छामि दुर्योदनकृतेन हि ।
कथं चाभून्महायुद्धं सर्वमाचक्ष्व सञ्जय

teṣāṃ krodhaṃ cintayaṃstu ahaḥsu ca niśāsu ca |
na śāntimadhigacchāmi duryodanakṛtena hi |
kathaṃ cābhūnmahāyuddhaṃ sarvamācakṣva sañjaya

श्रृणु राजन्स्थिरो भूत्वा तवापनयनो महान् ।
न च दुर्योधने दोषमिमामाधातुमर्हसि

śrṛṇu rājansthiro bhūtvā tavāpanayano mahān |
na ca duryodhane doṣamimāmādhātumarhasi

गतोदके सेतुबन्धो यादृक्तादृङ्भतिस्तव ।
संदीप्ते भवने यद्वत्कूपस्य खननं तथा

gatodake setubandho yādṛktādṛṅbhatistava |
saṃdīpte bhavane yadvatkūpasya khananaṃ tathā

गतपूर्वाह्णभूयिष्ठे तस्मिन्नहनि दारुणे ।
तावकानां परेषां च पुनर्युद्धमवर्तत

gatapūrvāhṇabhūyiṣṭhe tasminnahani dāruṇe |
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca punaryuddhamavartata

श्वेतं तु निहतं दृष्ट्वा विराटस्य चमूपतिम् ।
कृतवर्मणा च सहितं दृष्ट्वा शल्यमवस्थितम्

śvetaṃ tu nihataṃ dṛṣṭvā virāṭasya camūpatim |
kṛtavarmaṇā ca sahitaṃ dṛṣṭvā śalyamavasthitam

शङ्खः क्रोधात्प्रजज्वाल हविषा हव्यवाडिव ।
स विस्फार्य महच्चापं शक्रचापोपमं बली

śaṅkhaḥ krodhātprajajvāla haviṣā havyavāḍiva |
sa visphārya mahaccāpaṃ śakracāpopamaṃ balī

अभ्यधावज्जिघांसन्वै शल्यं मद्राधिपं युधि ।
महता रथसङ्घेन समन्तात्परिरक्षितः

abhyadhāvajjighāṃsanvai śalyaṃ madrādhipaṃ yudhi |
mahatā rathasaṅghena samantātparirakṣitaḥ

सृजन्बाणमयं वर्षं प्रायाच्छल्यरथं प्रति ।
तमापतन्तं संप्रेक्ष्य मत्तवारणविक्रमम्

sṛjanbāṇamayaṃ varṣaṃ prāyācchalyarathaṃ prati |
tamāpatantaṃ saṃprekṣya mattavāraṇavikramam

तावकानां रथाः सप्त समन्तात्पर्यवारयन् ।
मद्रराजं परीप्सन्तो मृत्योर्दंष्ट्रान्तरं गतम्

tāvakānāṃ rathāḥ sapta samantātparyavārayan |
madrarājaṃ parīpsanto mṛtyordaṃṣṭrāntaraṃ gatam

बृहद्बलश्च कौसल्यो जयत्सेनश्च मागधः ।
तथा रुक्मरथो राजन्पुत्रः शल्यस्य मानितः

bṛhadbalaśca kausalyo jayatsenaśca māgadhaḥ |
tathā rukmaratho rājanputraḥ śalyasya mānitaḥ

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ काम्भोजश्च सुदक्षिणःक ।
बृहत्क्षत्रस्य दायादः सैन्धवश्च जयद्रथः

vindānuvindāvāvantyau kāmbhojaśca sudakṣiṇaḥka |
bṛhatkṣatrasya dāyādaḥ saindhavaśca jayadrathaḥ

नानाधातुविचित्राणि कार्मुकाणि महात्मनाम् ।
विस्फारितान्यदृश्यन्त तोयदेष्विव विद्युतः

nānādhātuvicitrāṇi kārmukāṇi mahātmanām |
visphāritānyadṛśyanta toyadeṣviva vidyutaḥ

ते तु बाणमयं वर्षं शङ्खमूर्ध्निं न्यपातयन् ।
निदाघान्तेऽनिलोद्धृता मेघा इव नगे जलम्

te tu bāṇamayaṃ varṣaṃ śaṅkhamūrdhniṃ nyapātayan |
nidāghānte'niloddhṛtā meghā iva nage jalam

ततः क्रुद्धो महेष्वासः सप्तभल्लैः सुतेजनैः ।
धनूंषि तेषामाच्छिद्य ननर्द पृतनापतिः

tataḥ kruddho maheṣvāsaḥ saptabhallaiḥ sutejanaiḥ |
dhanūṃṣi teṣāmācchidya nanarda pṛtanāpatiḥ

ततो भीष्मो महाबाहुर्विनद्य जलदो यथा ।
तालमात्रं धनुर्गृह्य शङ्खमभ्यद्रवद्रणे

tato bhīṣmo mahābāhurvinadya jalado yathā |
tālamātraṃ dhanurgṛhya śaṅkhamabhyadravadraṇe

तमुद्यन्तमुदीक्ष्याथ महेष्वासं महाबलम् ।
संत्रस्ता पाण्डवी सेना वातवेगहतेव नौः

tamudyantamudīkṣyātha maheṣvāsaṃ mahābalam |
saṃtrastā pāṇḍavī senā vātavegahateva nauḥ

ततोऽर्जुनः संत्वरितः शङ्खस्यासीत्पुरःसरः ।
भीष्माद्रक्ष्योऽयमद्येति ततो युद्धमवर्तत

tato'rjunaḥ saṃtvaritaḥ śaṅkhasyāsītpuraḥsaraḥ |
bhīṣmādrakṣyo'yamadyeti tato yuddhamavartata

हाहाकारो महानासीद्योधानां युधि युध्यताम् ।
तेजस्तेजसि संपृक्तमित्येवं विस्मयं ययुः

hāhākāro mahānāsīdyodhānāṃ yudhi yudhyatām |
tejastejasi saṃpṛktamityevaṃ vismayaṃ yayuḥ

अथ शल्यो गदापाणिरवतीर्य महारथात् ।
शङ्खस्य चतुरो वाहानहनद्भरतर्षभ

atha śalyo gadāpāṇiravatīrya mahārathāt |
śaṅkhasya caturo vāhānahanadbharatarṣabha

स हताश्वाद्रथात्तूर्णं खङ्गमादाय विद्रुतः ।
बीभत्सोश्च रथं प्राप्य पुनः शान्तिमविन्दत

sa hatāśvādrathāttūrṇaṃ khaṅgamādāya vidrutaḥ |
bībhatsośca rathaṃ prāpya punaḥ śāntimavindata

ततो भीष्मरथात्तूर्णमुत्पतन्ति पतत्रिणः ।
यैरन्तरीक्षं भूमिश्च सर्वतः समवस्तृता

tato bhīṣmarathāttūrṇamutpatanti patatriṇaḥ |
yairantarīkṣaṃ bhūmiśca sarvataḥ samavastṛtā

पञ्चालानथ मत्स्यांश्च केकयांश्च प्रभद्रकान् ।
भीष्मः प्रहरतां श्रेष्ठः पातयामास पत्रिभिः

pañcālānatha matsyāṃśca kekayāṃśca prabhadrakān |
bhīṣmaḥ praharatāṃ śreṣṭhaḥ pātayāmāsa patribhiḥ

उत्सृज्य समरे राजन्पाण्डवं सव्यसाचिनम् ।
अभ्यद्रवत पाञ्चाल्यं द्रुपदं सेनया वृतम्

utsṛjya samare rājanpāṇḍavaṃ savyasācinam |
abhyadravata pāñcālyaṃ drupadaṃ senayā vṛtam

प्रियं संबन्धिनं राजञ्शरानवकिरन्बहून् ।
अग्निनेव प्रदग्धानि वनानि शिशिरात्यये

priyaṃ saṃbandhinaṃ rājañśarānavakiranbahūn |
agnineva pradagdhāni vanāni śiśirātyaye

शरदग्धान्यदृश्यन्त सैन्यानि द्रुपदस्य ह ।
अत्यतिष्ठद्रणे भीष्मो विधूम इव पावकः

śaradagdhānyadṛśyanta sainyāni drupadasya ha |
atyatiṣṭhadraṇe bhīṣmo vidhūma iva pāvakaḥ

मध्यन्दिने यथाऽऽदित्यं तपन्तमिव तेजसा ।
न शेकुः पाण्डवेयस्य योधा भीष्मं निरीक्षितुम्

madhyandine yathā''dityaṃ tapantamiva tejasā |
na śekuḥ pāṇḍaveyasya yodhā bhīṣmaṃ nirīkṣitum

वीक्षांचक्रुः समंतात्ते पाण्डवा भयपीडिताः ।
त्रातारं नाध्यगच्छन्त गावः शीतार्दिता इव

vīkṣāṃcakruḥ samaṃtātte pāṇḍavā bhayapīḍitāḥ |
trātāraṃ nādhyagacchanta gāvaḥ śītārditā iva

सा तु यौधिष्ठिरी सेना गाङ्गेयशरपीडिता ।
सिंहेनेव विनिर्भिन्ना शुक्ला गौरिव गोपतेः

sā tu yaudhiṣṭhirī senā gāṅgeyaśarapīḍitā |
siṃheneva vinirbhinnā śuklā gauriva gopateḥ

हते विप्रुद्रुते सैन्ये निरुत्साहे विमर्दिते ।
हाहाकारो महानासीत्पाण्डुसैन्येषु भारत

hate viprudrute sainye nirutsāhe vimardite |
hāhākāro mahānāsītpāṇḍusainyeṣu bhārata

ततो भीष्मः शान्तनवो नित्यं मण्डलकार्मुकः ।
मुमोच बाणान्दीप्ताग्रानहीनाशीविषानिव

tato bhīṣmaḥ śāntanavo nityaṃ maṇḍalakārmukaḥ |
mumoca bāṇāndīptāgrānahīnāśīviṣāniva

शरैरेकायनीकुर्वन्दिशः सर्वा यतव्रतः ।
जघान पाण्डवरथानादिश्यादिश्य भारत

śarairekāyanīkurvandiśaḥ sarvā yatavrataḥ |
jaghāna pāṇḍavarathānādiśyādiśya bhārata

ततः सैन्येषु भग्नेषु मथितेषु च सर्वशः ।
प्राप्ते चास्तं दिनकरे न प्राज्ञायत किंचन

tataḥ sainyeṣu bhagneṣu mathiteṣu ca sarvaśaḥ |
prāpte cāstaṃ dinakare na prājñāyata kiṃcana

भीष्मं च समुदीर्यन्तं दृष्ट्वा पार्था महाहवे ।
अवहारमकुर्वन्त सैन्यानां भरतर्षभ

bhīṣmaṃ ca samudīryantaṃ dṛṣṭvā pārthā mahāhave |
avahāramakurvanta sainyānāṃ bharatarṣabha