अध्याय 51: कौरवों का प्रतिव्यूह और शंखनाद

क्रौञ्चं दृष्ट्वा ततो व्यूहमभेद्यं तनयस्तव ।
रक्षमाणं महाघोरं पार्थेनामिततेजसा

krauñcaṃ dṛṣṭvā tato vyūhamabhedyaṃ tanayastava |
rakṣamāṇaṃ mahāghoraṃ pārthenāmitatejasā

आचार्यमुपसंगम्य कृपं शल्यं च पार्थिव ।
सौमदत्तिं विकर्णं च सोऽश्वत्थामानमेव च

ācāryamupasaṃgamya kṛpaṃ śalyaṃ ca pārthiva |
saumadattiṃ vikarṇaṃ ca so'śvatthāmānameva ca

दुःशाकसनादीन्भ्रातॄंश्च सर्वनेव च भारत ।
अन्यांश्च सुबहूञ्शूरान्युद्धाय समुपागतान्

duḥśākasanādīnbhrātṝṃśca sarvaneva ca bhārata |
anyāṃśca subahūñśūrānyuddhāya samupāgatān

प्राहेदं वचनं काले हर्षयंस्तनयस्तव ।
नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः

prāhedaṃ vacanaṃ kāle harṣayaṃstanayastava |
nānāśastrapraharaṇāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ

एकैकशः समर्था हि यूयं सर्वे महारथाः ।
पाण्डुपुत्रान्रणे हन्तुं ससैन्यान्किमु संहताः

ekaikaśaḥ samarthā hi yūyaṃ sarve mahārathāḥ |
pāṇḍuputrānraṇe hantuṃ sasainyānkimu saṃhatāḥ

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।
पर्याप्तमिदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम्

aparyāptaṃ tadasmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam |
paryāptamidameteṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam

संस्थानाः शूरसेनाश्च वेत्रिकाः कुकुरास्तथा ।
आरोचकास्त्रिगर्ताश्च मद्रका यवनास्तथा

saṃsthānāḥ śūrasenāśca vetrikāḥ kukurāstathā |
ārocakāstrigartāśca madrakā yavanāstathā

शत्रुंजयेन सहितास्तथा दुःशासनेन च ।
विकर्णेन च वीरेण तथा नन्दोपनन्दकैः

śatruṃjayena sahitāstathā duḥśāsanena ca |
vikarṇena ca vīreṇa tathā nandopanandakaiḥ

चित्रसेनेन सहिताः सहिताः पारिभद्रकैः ।
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु सह सैन्यपुरस्कृताः

citrasenena sahitāḥ sahitāḥ pāribhadrakaiḥ |
bhīṣmamevābhirakṣantu saha sainyapuraskṛtāḥ

ततो भीष्मश्च द्रोणश्च तव पुत्राश्च मारिष ।
अव्यूहन्त महाव्यूहं पाण्डूनां प्रतिबाधकम्

tato bhīṣmaśca droṇaśca tava putrāśca māriṣa |
avyūhanta mahāvyūhaṃ pāṇḍūnāṃ pratibādhakam

भीष्मः सैन्येन महता समनन्तात्परिवारितः ।
ययौ प्रकर्षन्महतीं वाहिनीं सरराडिव

bhīṣmaḥ sainyena mahatā samanantātparivāritaḥ |
yayau prakarṣanmahatīṃ vāhinīṃ sararāḍiva

तमन्वायान्महेष्वासो भारद्वाजः प्रतापवान् ।
कुन्तलैश्च दशार्णैश्च मागधैश्च विशांपते

tamanvāyānmaheṣvāso bhāradvājaḥ pratāpavān |
kuntalaiśca daśārṇaiśca māgadhaiśca viśāṃpate

विदमर्भैर्मेकलैश्चैव कर्णप्रावरणैरपि ।
सहिताः सर्वसैन्येन भीष्ममहावशोभिनम्

vidamarbhairmekalaiścaiva karṇaprāvaraṇairapi |
sahitāḥ sarvasainyena bhīṣmamahāvaśobhinam

गान्धाराः सिन्धुसौवीराः शिबयोऽथ वसातयः ।
शकुनिश्च स्वसैन्येन भीष्ममाहवशोभिनम्

gāndhārāḥ sindhusauvīrāḥ śibayo'tha vasātayaḥ |
śakuniśca svasainyena bhīṣmamāhavaśobhinam

ततो दुर्योधनो राजा सहितः सर्वसोदरैः ।
अश्वातर्केर्विकर्णैश्च तथा चाम्बष्ठकोसलैः

tato duryodhano rājā sahitaḥ sarvasodaraiḥ |
aśvātarkervikarṇaiśca tathā cāmbaṣṭhakosalaiḥ

दरदैश्च शकैश्चैव तथा क्षुद्रकमालवैः ।
अभ्यरक्षत संहृष्टः सौबलेयस्य वाहिनीम्

daradaiśca śakaiścaiva tathā kṣudrakamālavaiḥ |
abhyarakṣata saṃhṛṣṭaḥ saubaleyasya vāhinīm

भूरिश्रवाः शलः शल्यो भगदत्तश्च मारिषः ।
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ वामं पार्श्वमपालयन्

bhūriśravāḥ śalaḥ śalyo bhagadattaśca māriṣaḥ |
vindānuvindāvāvantyau vāmaṃ pārśvamapālayan

सौमदत्तिः सुशर्मा च काम्भोजश्च सुदक्षिणः ।
श्रुतायुश्चाच्युतायुश्च दक्षिणं पक्षमास्थिताः

saumadattiḥ suśarmā ca kāmbhojaśca sudakṣiṇaḥ |
śrutāyuścācyutāyuśca dakṣiṇaṃ pakṣamāsthitāḥ

अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः ।
महत्या सेनया सार्धं सेनापृष्टे व्यवस्थिताः

aśvatthāmā kṛpaścaiva kṛtavarmā ca sātvataḥ |
mahatyā senayā sārdhaṃ senāpṛṣṭe vyavasthitāḥ

पृष्ठगोपास्तु तस्यासन्नानादेश्या जनेश्वराः ।
केतुमान्वसुदानश्च पुत्रः काश्यस्य चाभिभूः

pṛṣṭhagopāstu tasyāsannānādeśyā janeśvarāḥ |
ketumānvasudānaśca putraḥ kāśyasya cābhibhūḥ

ततस्ते तावकाः सर्वे हृष्टा युद्धाय भारत ।
दध्मुः शङ्खान्मुदा युक्ताः सिंहनादांस्तथोन्नदन्

tataste tāvakāḥ sarve hṛṣṭā yuddhāya bhārata |
dadhmuḥ śaṅkhānmudā yuktāḥ siṃhanādāṃstathonnadan

तेषां श्रुत्वा तु हृष्टानां वृद्धः कुरुपितामहः ।
सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्

teṣāṃ śrutvā tu hṛṣṭānāṃ vṛddhaḥ kurupitāmahaḥ |
siṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पेश्यश्च विविधाः परैः ।
आनकाश्चाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत्

tataḥ śaṅkhāśca bheryaśca peśyaśca vividhāḥ paraiḥ |
ānakāścābhyahanyanta sa śabdastumulo'bhavat

ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।
प्रदध्मतुः शङ्खवरौ हेमरत्नपरिष्कृतौ

tataḥ śvetairhayairyukte mahati syandane sthitau |
pradadhmatuḥ śaṅkhavarau hemaratnapariṣkṛtau

पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः ।
पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः

pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanaṃjayaḥ |
pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ

अन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ

antavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
nakulaḥ sahadevaśca sughoṣamaṇipuṣpakau

काशिराजश्च शैब्यश्च शिखण्डी च महारथः ।
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्च महारथः

kāśirājaśca śaibyaśca śikhaṇḍī ca mahārathaḥ |
dhṛṣṭadyumno virāṭaśca sātyakiśca mahārathaḥ

पाञ्चाल्याश्च महेष्वासा द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः ।
सर्वे दध्युर्महाशङ्खान्सिंहनादांश्च नेदिरे

pāñcālyāśca maheṣvāsā draupadyāḥ pañca cātmajāḥ |
sarve dadhyurmahāśaṅkhānsiṃhanādāṃśca nedire

स घोषः सुमहांस्तत्र वीरैस्तैः समुदीरितः ।
नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्

sa ghoṣaḥ sumahāṃstatra vīraistaiḥ samudīritaḥ |
nabhaśca pṛthivīṃ caiva tumulo vyanunādayan

एवमेते महाराज प्रहृष्टाः कुरुपाण्डवाः ।
पुनर्युद्धाय संजग्मुस्तापयानाः परस्परम्

evamete mahārāja prahṛṣṭāḥ kurupāṇḍavāḥ |
punaryuddhāya saṃjagmustāpayānāḥ parasparam