अध्याय 112: द्रोण अपशकुन देखकर अश्वत्थामा को भेजते हैं

अथ वीरो महेष्वासो मत्तवारणविक्रमः ।
समादाय महच्चापं मत्तवारणवारणम्

atha vīro maheṣvāso mattavāraṇavikramaḥ |
samādāya mahaccāpaṃ mattavāraṇavāraṇam

विधुन्वानो नरश्रेष्ठो द्रावयाणो वरूथिनीम् ।
पृतनां पाण्डवेयानां गाहमानो महाबलः

vidhunvāno naraśreṣṭho drāvayāṇo varūthinīm |
pṛtanāṃ pāṇḍaveyānāṃ gāhamāno mahābalaḥ

निमित्तानि निमित्तज्ञः सर्वतो वीक्ष्य वीर्यवान् ।
प्रतपन्तमनीकानि द्रोणः पुत्रमभाषत

nimittāni nimittajñaḥ sarvato vīkṣya vīryavān |
pratapantamanīkāni droṇaḥ putramabhāṣata

अयं हि दिवसस्तात यत्र पार्थो महाबलः ।
जिघांसुः समरे भीष्मं परं यत्नं करिष्यति

ayaṃ hi divasastāta yatra pārtho mahābalaḥ |
jighāṃsuḥ samare bhīṣmaṃ paraṃ yatnaṃ kariṣyati

उत्पतन्ति हि मे बाणा धनुः प्रस्फुरतीव च ।
योगमस्त्राणि नेच्छन्ति क्रूरं मे वर्तते मनः

utpatanti hi me bāṇā dhanuḥ prasphuratīva ca |
yogamastrāṇi necchanti krūraṃ me vartate manaḥ

दिक्ष्वशान्तानि घोराणि व्याहरन्ति मृगद्विजाः ।
नीचैर्गृध्रा निलीयन्ते भारतानां चमूं प्रति

dikṣvaśāntāni ghorāṇi vyāharanti mṛgadvijāḥ |
nīcairgṛdhrā nilīyante bhāratānāṃ camūṃ prati

नष्टप्रभ इवादित्यः सर्वतो लोहिता दिशः ।
रसते व्यथते भूमिः कम्पतीव च सर्वशः

naṣṭaprabha ivādityaḥ sarvato lohitā diśaḥ |
rasate vyathate bhūmiḥ kampatīva ca sarvaśaḥ

कङ्कगृध्रा बलाकाश्च व्याहरन्ति मुहुर्मुहुः ।
शिवाश्चैवाशिवा घोरा वेदयन्त्यो महद्भयम्

kaṅkagṛdhrā balākāśca vyāharanti muhurmuhuḥ |
śivāścaivāśivā ghorā vedayantyo mahadbhayam

पपात महती चोल्का मध्येनादित्यमण्डलात् ।
सकबन्धश्च परिघो भानुमावृत्य तिष्ठति

papāta mahatī colkā madhyenādityamaṇḍalāt |
sakabandhaśca parigho bhānumāvṛtya tiṣṭhati

परिवेषस्तथा घोरश्चन्द्रभास्करयोरभूत् ।
वेदयानो भयं घोरं राज्ञां देहावकर्तनम्

pariveṣastathā ghoraścandrabhāskarayorabhūt |
vedayāno bhayaṃ ghoraṃ rājñāṃ dehāvakartanam

देवतायतनस्थाश्च कौरवेन्द्रस्य देवताः ।
कम्पन्ते च हसन्ते च नृत्यन्ति च रुदन्ति च

devatāyatanasthāśca kauravendrasya devatāḥ |
kampante ca hasante ca nṛtyanti ca rudanti ca

अपसव्यं ग्रहाश्चक्रुरलक्ष्माणं दिवाकरम् ।
अवाक्शिराश्च भगवानुपातिष्ठत चन्द्रकमाः

apasavyaṃ grahāścakruralakṣmāṇaṃ divākaram |
avākśirāśca bhagavānupātiṣṭhata candrakamāḥ

वपूंषि च नरेन्द्राणां विगताभानि लक्षये ।
धार्तराष्ट्रस्य सैन्येषु न च भ्राजन्ति दंशिताःक

vapūṃṣi ca narendrāṇāṃ vigatābhāni lakṣaye |
dhārtarāṣṭrasya sainyeṣu na ca bhrājanti daṃśitāḥka

सेनयोरुभयोश्चापि समन्ताच्छ्रूयते महान् ।
पाञ्चजन्यस्य निर्घोषो गाण्डीवस्य च निःस्वनः

senayorubhayoścāpi samantācchrūyate mahān |
pāñcajanyasya nirghoṣo gāṇḍīvasya ca niḥsvanaḥ

ध्रुवमास्थाय बीभत्सुरुत्तमास्त्राणि संयुगे ।
अपास्यान्यान्रणे योधानभ्येष्यति पितामहम्

dhruvamāsthāya bībhatsuruttamāstrāṇi saṃyuge |
apāsyānyānraṇe yodhānabhyeṣyati pitāmaham

हृष्यन्ति रोमकूपाणि सीदतीव च मे मनः ।
चिन्तयित्वा महाबाहो भीष्मार्जुनसमागमम्

hṛṣyanti romakūpāṇi sīdatīva ca me manaḥ |
cintayitvā mahābāho bhīṣmārjunasamāgamam

तं चेह निकृतिप्रज्ञं पाञ्चाल्यं पापचेतसम् ।
पुरस्कृत्य रणे पार्थो भीष्मस्यायोधनं गतः

taṃ ceha nikṛtiprajñaṃ pāñcālyaṃ pāpacetasam |
puraskṛtya raṇe pārtho bhīṣmasyāyodhanaṃ gataḥ

अब्रवीच्च पुरा भीष्मो नाहं हन्यां शिखण्डिनम् ।
स्त्री ह्येषा विहिता धात्रा दैवाच्च स पुनः पुमान्

abravīcca purā bhīṣmo nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinam |
strī hyeṣā vihitā dhātrā daivācca sa punaḥ pumān

असंकल्पध्वजश्चैव याज्ञसेनिर्महाबलः ।
न चामङ्गलिके तस्मिन्प्रहरेदापगासुतः

asaṃkalpadhvajaścaiva yājñasenirmahābalaḥ |
na cāmaṅgalike tasminpraharedāpagāsutaḥ

एतद्विचिन्तयानस्य प्रज्ञा सीदति मे भृशम् ।
अभ्युद्यतो रणे पार्थः कुरुवृद्धमुपाद्रवत्

etadvicintayānasya prajñā sīdati me bhṛśam |
abhyudyato raṇe pārthaḥ kuruvṛddhamupādravat

युधिष्ठिरस्य च क्रोधो भीष्मश्चार्जुनसंगतः ।
मम चास्त्रसमारम्भः प्रजानामशिवं ध्रुवम्

yudhiṣṭhirasya ca krodho bhīṣmaścārjunasaṃgataḥ |
mama cāstrasamārambhaḥ prajānāmaśivaṃ dhruvam

मनस्वी बलवाञ्शूरः कृतास्त्रोऽलघुविक्रमः ।
दूरपाती दृढेषुश्च निमित्तज्ञश्च पाण्डवः

manasvī balavāñśūraḥ kṛtāstro'laghuvikramaḥ |
dūrapātī dṛḍheṣuśca nimittajñaśca pāṇḍavaḥ

अजेयः समरे चापि देवैरपि सवासवैः ।
बलवान्बुद्धिमांश्चैव जितक्लेशो युधां वरः

ajeyaḥ samare cāpi devairapi savāsavaiḥ |
balavānbuddhimāṃścaiva jitakleśo yudhāṃ varaḥ

विजयी च रणे नित्यं भैरवास्त्रश्च पाण्डवः ।
अभ्युद्यतं रणे दृष्ट्वा भैरवास्त्रं च पाण्डवम् ।
तस्य मार्गं परिहरन्द्रुतं गच्छ यतव्रत

vijayī ca raṇe nityaṃ bhairavāstraśca pāṇḍavaḥ |
abhyudyataṃ raṇe dṛṣṭvā bhairavāstraṃ ca pāṇḍavam |
tasya mārgaṃ pariharandrutaṃ gaccha yatavrata

पश्याद्यैतन्महाघोरे संयुगे वैशसं महत् ।
हेमचित्राणि शूरणां महान्ति च शुभानि च

paśyādyaitanmahāghore saṃyuge vaiśasaṃ mahat |
hemacitrāṇi śūraṇāṃ mahānti ca śubhāni ca

कवचान्यवदीर्यन्ते शरैः सन्नतपर्वभिः ।
छिद्यन्ते च ध्वजाग्राणि तोमराश्च धनूंषि च

kavacānyavadīryante śaraiḥ sannataparvabhiḥ |
chidyante ca dhvajāgrāṇi tomarāśca dhanūṃṣi ca

प्रासाश्च विमलास्तीक्ष्णाः शक्त्यश्च कनकोज्ज्वलाः ।
वैजयन्त्यश्च नागानां संक्रुद्धेन किरीटिना

prāsāśca vimalāstīkṣṇāḥ śaktyaśca kanakojjvalāḥ |
vaijayantyaśca nāgānāṃ saṃkruddhena kirīṭinā

नायं संरक्षितुं कालः प्राणान्पुत्रोपजीविभिः ।
याहि स्वर्गं पुरस्कृत्य यशसे विजयाय च

nāyaṃ saṃrakṣituṃ kālaḥ prāṇānputropajīvibhiḥ |
yāhi svargaṃ puraskṛtya yaśase vijayāya ca

रथनागहयावर्तां महाघोरां सुदुर्गमाम् ।
रथेन संग्रामनदीं तरत्येष कपिध्वजः

rathanāgahayāvartāṃ mahāghorāṃ sudurgamām |
rathena saṃgrāmanadīṃ taratyeṣa kapidhvajaḥ

ब्रह्मण्यता दमो दानं तपश्च चरितं महत् ।
इहैव दृश्यते पार्थे भ्राता यस्य धनञ्जयः

brahmaṇyatā damo dānaṃ tapaśca caritaṃ mahat |
ihaiva dṛśyate pārthe bhrātā yasya dhanañjayaḥ

भीमसेनश्च बलवान्माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।
वासुदेवश्च वार्ष्णेयो यस्य नाथो व्यवस्थितः

bhīmasenaśca balavānmādrīputrau ca pāṇḍavau |
vāsudevaśca vārṣṇeyo yasya nātho vyavasthitaḥ

तस्यैष मन्युप्रभवो धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः ।
तपोभावितदेहस्य कोपो दहति वाहिनीम्

tasyaiṣa manyuprabhavo dhārtarāṣṭrasya durmateḥ |
tapobhāvitadehasya kopo dahati vāhinīm

एष संदृश्यते पार्थो वासुदेवव्यपाश्रयः ।
दारयन्सर्वसैन्यानि धार्तराष्ट्राणि सर्वशः

eṣa saṃdṛśyate pārtho vāsudevavyapāśrayaḥ |
dārayansarvasainyāni dhārtarāṣṭrāṇi sarvaśaḥ

एतदालोक्यते सैन्यं क्षोभ्यमाणं किरीटिना ।
महोर्मिनद्धं सुमहत्तिमिनेव महाजलम्

etadālokyate sainyaṃ kṣobhyamāṇaṃ kirīṭinā |
mahorminaddhaṃ sumahattimineva mahājalam

हाहाकिलकिलाशब्दाः श्रूयन्ते च चमूमुखे ।
याहि पाञ्चालदायादमहं यास्ये युधिष्ठिरम्

hāhākilakilāśabdāḥ śrūyante ca camūmukhe |
yāhi pāñcāladāyādamahaṃ yāsye yudhiṣṭhiram

दुर्गमं ह्यन्तरं राज्ञो व्यूहस्यामिततेजसः ।
समुद्रकुक्षिप्रतिमं सर्वतोऽतिरथैः स्थितैः

durgamaṃ hyantaraṃ rājño vyūhasyāmitatejasaḥ |
samudrakukṣipratimaṃ sarvato'tirathaiḥ sthitaiḥ

सात्यकिश्चाभिमन्युश्च धृष्टद्युम्नवृकोदरौ ।
पर्यरक्षन्त राजानं यमौ च मनुजेश्वरम्

sātyakiścābhimanyuśca dhṛṣṭadyumnavṛkodarau |
paryarakṣanta rājānaṃ yamau ca manujeśvaram

उपेन्द्रसदृशश्यामो महाशाल इवोद्गतः ।
एष गच्छत्यनीकाग्रे द्वितीय इव फल्गुनः

upendrasadṛśaśyāmo mahāśāla ivodgataḥ |
eṣa gacchatyanīkāgre dvitīya iva phalgunaḥ

उत्तमास्त्राणि चाधत्स्व गृहीत्वा च महद्धनुः ।
पार्षतं याहि राजानं युध्यस्व च वृकोदरम्

uttamāstrāṇi cādhatsva gṛhītvā ca mahaddhanuḥ |
pārṣataṃ yāhi rājānaṃ yudhyasva ca vṛkodaram

को हि नेच्छेत्प्रियं पुत्रं जीवन्तं शाश्वतीः समाः ।
क्षत्रधर्मं तु संप्रेक्ष्य ततस्त्वां नियुनज्म्यहम्

ko hi necchetpriyaṃ putraṃ jīvantaṃ śāśvatīḥ samāḥ |
kṣatradharmaṃ tu saṃprekṣya tatastvāṃ niyunajmyaham

एष चातिरणे भीष्मो दहते वै महाचमूम् ।
युद्धेषु सदृशस्तात यमस्य वरुणस्य च

eṣa cātiraṇe bhīṣmo dahate vai mahācamūm |
yuddheṣu sadṛśastāta yamasya varuṇasya ca

पुत्रं समनुशास्यैवं भारद्वाजः प्रतापवान् ।
महारणे महाराज धर्मराजमयोधयत्

putraṃ samanuśāsyaivaṃ bhāradvājaḥ pratāpavān |
mahāraṇe mahārāja dharmarājamayodhayat