अध्याय 113: अकेले भीम दस कौरव महारथियों से लड़ते हैं

भगदत्तः कृपः शल्यः कृतवर्ता तथैव च ।
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ सैन्धवश्च जयद्रथः

bhagadattaḥ kṛpaḥ śalyaḥ kṛtavartā tathaiva ca |
vindānuvindāvāvantyau saindhavaśca jayadrathaḥ

चित्रसेनो विकर्णश्च तथा दुर्मर्षणो युवा ।
दशैते तावका योधा भीमसेनमयोधयन्

citraseno vikarṇaśca tathā durmarṣaṇo yuvā |
daśaite tāvakā yodhā bhīmasenamayodhayan

महत्या सेनया युक्ता नानादेशसमुत्थया ।
भीष्मस्य समरे राजन्प्रार्थयाना महद्यशः

mahatyā senayā yuktā nānādeśasamutthayā |
bhīṣmasya samare rājanprārthayānā mahadyaśaḥ

शल्यस्तु नवभिर्बाणैर्भीमसेनमताडयत् ।
कृतवर्मा त्रिभिर्भाणैः कृपश्च नवभिः शरैः

śalyastu navabhirbāṇairbhīmasenamatāḍayat |
kṛtavarmā tribhirbhāṇaiḥ kṛpaśca navabhiḥ śaraiḥ

चित्रसेनो विकर्णश्च भगदत्तश्च मारिष ।
दशभिर्दशभिर्बाणैर्भीमसेनमताडयन्

citraseno vikarṇaśca bhagadattaśca māriṣa |
daśabhirdaśabhirbāṇairbhīmasenamatāḍayan

सैन्धवश्च त्रिभिर्बाणैर्भीमसेनमडायत् ।
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः

saindhavaśca tribhirbāṇairbhīmasenamaḍāyat |
vindānuvindāvāvantyau pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ

दुर्मर्षणस्तु विंशत्या पाण्डवं निशितैः शरैः ।
स तान्सर्वान्महाराज राजमानान्पृथक्पृथक्

durmarṣaṇastu viṃśatyā pāṇḍavaṃ niśitaiḥ śaraiḥ |
sa tānsarvānmahārāja rājamānānpṛthakpṛthak

प्रवीरान्सर्वलोकस्य धार्तराष्ट्रान्महारथान् ।
जघान समरे वीरः पाण्डवः परवीरहा

pravīrānsarvalokasya dhārtarāṣṭrānmahārathān |
jaghāna samare vīraḥ pāṇḍavaḥ paravīrahā

सप्तभिः शल्यमाविध्यत्कृतवर्माणमष्टभिः ।
कृपस्य सशरं चापं मध्ये चिच्छेद भारत

saptabhiḥ śalyamāvidhyatkṛtavarmāṇamaṣṭabhiḥ |
kṛpasya saśaraṃ cāpaṃ madhye ciccheda bhārata

अथैनं च्छिन्नधन्वानं पुनर्विव्याध सप्तभिः ।
विन्दानुविन्दौ च तथा त्रिभिस्त्रिभिरताडयत्

athainaṃ cchinnadhanvānaṃ punarvivyādha saptabhiḥ |
vindānuvindau ca tathā tribhistribhiratāḍayat

दुर्मर्षणं च विंशत्या चित्रसेनं च पञ्चभिः ।
विकर्णं दशभिर्बाणैः पञ्चभिश्च जयद्रथम्

durmarṣaṇaṃ ca viṃśatyā citrasenaṃ ca pañcabhiḥ |
vikarṇaṃ daśabhirbāṇaiḥ pañcabhiśca jayadratham

विद्ध्वा भीमोऽनदद्धृष्टः सैन्धवं च पुनस्त्रिभिः ।
अथान्यद्धनुरादाय गौतमो रथिनां वरः

viddhvā bhīmo'nadaddhṛṣṭaḥ saindhavaṃ ca punastribhiḥ |
athānyaddhanurādāya gautamo rathināṃ varaḥ

भीमं विव्याध संरब्धो दशभिर्निशितैः शरैः ।
स विद्धो दशभिर्बाणैस्तोत्रैरिव महाद्विपः

bhīmaṃ vivyādha saṃrabdho daśabhirniśitaiḥ śaraiḥ |
sa viddho daśabhirbāṇaistotrairiva mahādvipaḥ

ततः क्रुद्धो महाराज भीमसेनः प्रतापवान् ।
गौतमं ताडयामास शरैर्बहुभिराहवे

tataḥ kruddho mahārāja bhīmasenaḥ pratāpavān |
gautamaṃ tāḍayāmāsa śarairbahubhirāhave

सैन्धवस्य तथाऽश्वांश्च सारथिं च त्रिभिः शरैः ।
प्राहिणोन्मृत्युलोकाय कालान्तकसमद्युतिः

saindhavasya tathā'śvāṃśca sārathiṃ ca tribhiḥ śaraiḥ |
prāhiṇonmṛtyulokāya kālāntakasamadyutiḥ

हताश्वात्तु रथात्तूर्णमवप्लुत्य महारथः ।
शरांश्चिक्षेप निशितान्भीमसेनस्य संयुगे

hatāśvāttu rathāttūrṇamavaplutya mahārathaḥ |
śarāṃścikṣepa niśitānbhīmasenasya saṃyuge

तस्य भीमो धनुर्मध्ये द्वाभ्यां चिच्छेद मारिष ।
भल्लाभ्यां भरतश्रेष्ठ सैन्धवस्य महात्मनः

tasya bhīmo dhanurmadhye dvābhyāṃ ciccheda māriṣa |
bhallābhyāṃ bharataśreṣṭha saindhavasya mahātmanaḥ

स च्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः ।
चित्रसेनरथं राजन्नारुरोह त्वरान्वितः

sa cchinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ |
citrasenarathaṃ rājannāruroha tvarānvitaḥ

अत्यद्भुतं रणे कर्म कृतवांस्तत्र पाण्डवः ।
महारथाञ्शरैर्विद्ध्वा वारयित्वा च मारिष

atyadbhutaṃ raṇe karma kṛtavāṃstatra pāṇḍavaḥ |
mahārathāñśarairviddhvā vārayitvā ca māriṣa

विरथं सैन्धवं चक्रे सर्वलोकस्य पश्यतः ।
तदा न ममृषे शल्यो भीमसेस्य विक्रमम्

virathaṃ saindhavaṃ cakre sarvalokasya paśyataḥ |
tadā na mamṛṣe śalyo bhīmasesya vikramam

स संधाय शरांस्तीक्ष्णान्करमारपरिमार्जितान् ।
भीमं विव्याध समरे तिष्ठितिष्ठेति चाब्रवीत्

sa saṃdhāya śarāṃstīkṣṇānkaramāraparimārjitān |
bhīmaṃ vivyādha samare tiṣṭhitiṣṭheti cābravīt

कृपश्च कृतवर्माच भगदत्तश्च वीर्यवान् ।
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ चित्रसेनश्च संयुगे

kṛpaśca kṛtavarmāca bhagadattaśca vīryavān |
vindānuvindāvāvantyau citrasenaśca saṃyuge

दुर्मर्षणो विकर्णश्च सिन्धुराजश्च वीर्यवान् ।
भीमं ते विव्यधुस्तूर्णं शल्यहेतोररिन्दमाः

durmarṣaṇo vikarṇaśca sindhurājaśca vīryavān |
bhīmaṃ te vivyadhustūrṇaṃ śalyahetorarindamāḥ

स च तान्प्रति विव्याध पञ्चभिः पञ्चभिः शरैःक ।
शल्यं विव्याध सप्तत्या पुनश्च दशभिः शरैः

sa ca tānprati vivyādha pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥka |
śalyaṃ vivyādha saptatyā punaśca daśabhiḥ śaraiḥ

तं शल्यो नवभिर्भित्त्वा पुनर्विव्याध पञ्चभिः ।
सारथिं चास्य भल्लेन गाढं विव्याध मर्मणि

taṃ śalyo navabhirbhittvā punarvivyādha pañcabhiḥ |
sārathiṃ cāsya bhallena gāḍhaṃ vivyādha marmaṇi

विशोकं प्रेक्ष्य निर्भिन्नं भीमसेनः प्रतापवान् ।
मद्रराजं त्रिभिर्बाणैर्बाह्वोरुरुसि चार्पयत्

viśokaṃ prekṣya nirbhinnaṃ bhīmasenaḥ pratāpavān |
madrarājaṃ tribhirbāṇairbāhvorurusi cārpayat

तथेतरान्महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः ।
ताजयामास समरे सिंहवाद्विननाद च

tathetarānmaheṣvāsāṃstribhistribhirajihmagaiḥ |
tājayāmāsa samare siṃhavādvinanāda ca

ते हि यत्ता महेष्वासाः पाण्डवं युद्धकोविदम् ।
त्रिभिस्त्रिभिरकुण्ठाग्रैर्भृशं मर्मस्वताडयन्

te hi yattā maheṣvāsāḥ pāṇḍavaṃ yuddhakovidam |
tribhistribhirakuṇṭhāgrairbhṛśaṃ marmasvatāḍayan

सोऽतिविद्धो महेष्वासो भीमसेनो न विव्यथे ।
पर्वतो वारिधाराभिर्वर्षमाणैरिवाम्बुदैः

so'tividdho maheṣvāso bhīmaseno na vivyathe |
parvato vāridhārābhirvarṣamāṇairivāmbudaiḥ

स तु क्रोधसमाविष्टः पाण्डवानां महारथः ।
मद्रेश्वरं त्रिभिर्बाणैर्भृशं विद्ध्वा महायशाः

sa tu krodhasamāviṣṭaḥ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ |
madreśvaraṃ tribhirbāṇairbhṛśaṃ viddhvā mahāyaśāḥ

कृपं च नवभिर्बाणैर्भृशं विद्ध्वा समन्ततः ।
प्रग्ज्योतिषं शतैराजौ राजन्विव्याध सायकैः

kṛpaṃ ca navabhirbāṇairbhṛśaṃ viddhvā samantataḥ |
pragjyotiṣaṃ śatairājau rājanvivyādha sāyakaiḥ

ततस्तु सशरं चापं सात्वतस्य महात्मनः ।
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन चिच्छेद कृतहस्तवत्

tatastu saśaraṃ cāpaṃ sātvatasya mahātmanaḥ |
kṣurapreṇa sutīkṣṇena ciccheda kṛtahastavat

तथान्यद्धनुरादाय कृतवर्मा वृकोदरम् ।
आजघान भ्रुवोर्मध्ये नाराचेन परंतपः

tathānyaddhanurādāya kṛtavarmā vṛkodaram |
ājaghāna bhruvormadhye nārācena paraṃtapaḥ

भीमस्तु समरे विद्ध्वा शल्यं नवभिरायसैः ।
भगदत्तं त्रिभिश्चैव कृतवर्माणमष्टभिः

bhīmastu samare viddhvā śalyaṃ navabhirāyasaiḥ |
bhagadattaṃ tribhiścaiva kṛtavarmāṇamaṣṭabhiḥ

द्वाभ्यां द्वाभ्यां तु विव्याध गौतमप्रभृतीन्रथान् ।
तेऽपि तं समरे राजन्विव्यधुर्निशितैः शरैः

dvābhyāṃ dvābhyāṃ tu vivyādha gautamaprabhṛtīnrathān |
te'pi taṃ samare rājanvivyadhurniśitaiḥ śaraiḥ

स तथा पीड्यमानोऽपि सर्वशस्त्रैर्महारथैः ।
मत्वा तृणेन तांस्तुल्यान्विचचार गतव्यथः

sa tathā pīḍyamāno'pi sarvaśastrairmahārathaiḥ |
matvā tṛṇena tāṃstulyānvicacāra gatavyathaḥ

ते चापि रथिनां श्रेष्ठा भीमाय निशिताञ्शरान् ।
प्रेषयामासुरव्याग्राः शतशोऽथ सहस्रशः

te cāpi rathināṃ śreṣṭhā bhīmāya niśitāñśarān |
preṣayāmāsuravyāgrāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

तस्य शक्तिं महावेगां भगदत्तो महारथः ।
चिक्षेप समरे वीरः स्वर्णदण्डां महमते

tasya śaktiṃ mahāvegāṃ bhagadatto mahārathaḥ |
cikṣepa samare vīraḥ svarṇadaṇḍāṃ mahamate

तोमरं सैन्धवो राजा पट्टसं च महाभुजः ।
शतघ्नीं च कृपो राजञ्छरं शल्यश्च संयुगे

tomaraṃ saindhavo rājā paṭṭasaṃ ca mahābhujaḥ |
śataghnīṃ ca kṛpo rājañcharaṃ śalyaśca saṃyuge

अथेतरे महेष्वासाः पञ्च पञ्च शिलीमुखान् ।
भीमसेनं समुद्दिश्य प्रेषयमासुरोजसा

athetare maheṣvāsāḥ pañca pañca śilīmukhān |
bhīmasenaṃ samuddiśya preṣayamāsurojasā

तोमरं च द्विधा चक्रे क्षुरप्रेणानिलात्मजः ।
पट्टसं च त्रिभिर्बाणैश्चिच्छेद तिलकाण्डवत्

tomaraṃ ca dvidhā cakre kṣurapreṇānilātmajaḥ |
paṭṭasaṃ ca tribhirbāṇaiściccheda tilakāṇḍavat

स बिभेद शतघ्नीं च नवभिः कङ्कपत्रिभिः ।
मद्रराजप्रयुक्तं च शरं छित्त्वा महारथः

sa bibheda śataghnīṃ ca navabhiḥ kaṅkapatribhiḥ |
madrarājaprayuktaṃ ca śaraṃ chittvā mahārathaḥ

शक्तिं चिच्छेद सहसा भगदत्तेरितां रणे ।
तथेतराञ्शरान्घोराञ्शरैः सन्नतपर्वभिः

śaktiṃ ciccheda sahasā bhagadatteritāṃ raṇe |
tathetarāñśarānghorāñśaraiḥ sannataparvabhiḥ

भीमसेनो रणश्लाघी त्रिधैकैकं समाच्छिनत् ।
तांश्च सर्वान्महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिभिरताडयत्

bhīmaseno raṇaślāghī tridhaikaikaṃ samācchinat |
tāṃśca sarvānmaheṣvāsāṃstribhistribhiratāḍayat

ततो धनञ्जयस्तत्र वर्तमाने महारणे ।
आजगाम रथेनाजौ भीमं दृष्ट्वा महारथम्

tato dhanañjayastatra vartamāne mahāraṇe |
ājagāma rathenājau bhīmaṃ dṛṣṭvā mahāratham

निघ्नन्तं समरे शत्रून्योधयानं च सायकैः ।
तौ तु तत्र महात्मानौ समेतौ वीक्ष्य पाण्डवौ

nighnantaṃ samare śatrūnyodhayānaṃ ca sāyakaiḥ |
tau tu tatra mahātmānau sametau vīkṣya pāṇḍavau

न शशंसुर्जयं तत्र तावकाः पुरुषर्षभाः ।
अथार्जुनो रणे भीमं योधयन्तं महारथान्

na śaśaṃsurjayaṃ tatra tāvakāḥ puruṣarṣabhāḥ |
athārjuno raṇe bhīmaṃ yodhayantaṃ mahārathān

भीष्मस्य निधनाकाङ्क्षी पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् ।
आससाद रणे वीरांस्तावकान्दश भारत

bhīṣmasya nidhanākāṅkṣī puraskṛtya śikhaṇḍinam |
āsasāda raṇe vīrāṃstāvakāndaśa bhārata

ये स्म भीमं रणे राजन्योधयन्तो व्यवस्थिताः ।
बीभत्सुस्तानथाविध्यद्भीमस्य प्रियकाम्यया

ye sma bhīmaṃ raṇe rājanyodhayanto vyavasthitāḥ |
bībhatsustānathāvidhyadbhīmasya priyakāmyayā

ततो दुर्योधनो राजा सुशर्माणमचोदयत् ।
अर्जुनस्य वधार्थाय भीमसेनस्य चोभयोः

tato duryodhano rājā suśarmāṇamacodayat |
arjunasya vadhārthāya bhīmasenasya cobhayoḥ

सुशर्मन्गच्छ शीघ्रं त्वं बलौघैः परिवारितः ।
जहि पाण्डुसुतावेतौ धनञ्जयवृकोदरौ

suśarmangaccha śīghraṃ tvaṃ balaughaiḥ parivāritaḥ |
jahi pāṇḍusutāvetau dhanañjayavṛkodarau

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य त्रैगर्तः प्रस्थलाधिपः ।
अभिद्रुत्य रणे भीममर्जुनं चैव धन्विनौ

tacchrutvā vacanaṃ tasya traigartaḥ prasthalādhipaḥ |
abhidrutya raṇe bhīmamarjunaṃ caiva dhanvinau

रथैरनेकसाहस्रैः समन्तात्पर्यवारयत् ।
ततः प्रववृते युद्धमर्जुनस्य परैः सह

rathairanekasāhasraiḥ samantātparyavārayat |
tataḥ pravavṛte yuddhamarjunasya paraiḥ saha