अध्याय 111: पितामह के चारों ओर द्वन्द्वयुद्ध

सात्यकिं दंशितं युद्धे भीष्मायाभ्युद्यतं रणे ।
आर्श्यशृङ्गिर्महेष्वासो वारयामास संयुगे

sātyakiṃ daṃśitaṃ yuddhe bhīṣmāyābhyudyataṃ raṇe |
ārśyaśṛṅgirmaheṣvāso vārayāmāsa saṃyuge

माधवस्तु सुसंक्रुद्धो राक्षसं नवभिः शरैः ।
आजघान रणे राजन्प्रहसन्निव भारत

mādhavastu susaṃkruddho rākṣasaṃ navabhiḥ śaraiḥ |
ājaghāna raṇe rājanprahasanniva bhārata

तथैव राक्षसो राजन्माधवं नवभिः शरैः ।
अर्दयामास राजेन्द्र संक्रुद्धः शिनिपुङ्गवम्

tathaiva rākṣaso rājanmādhavaṃ navabhiḥ śaraiḥ |
ardayāmāsa rājendra saṃkruddhaḥ śinipuṅgavam

शैनेयः शरसङ्घं तु प्रेषयामास संयुगे ।
राक्षसाय सुसंक्रुद्धो माधवः परवीरहा

śaineyaḥ śarasaṅghaṃ tu preṣayāmāsa saṃyuge |
rākṣasāya susaṃkruddho mādhavaḥ paravīrahā

ततो रक्षो महाबाहुं सात्यकिं सत्यविक्रमम् ।
विव्याध विशिखैस्तीक्ष्णैः सिंहनाद ननाद च

tato rakṣo mahābāhuṃ sātyakiṃ satyavikramam |
vivyādha viśikhaistīkṣṇaiḥ siṃhanāda nanāda ca

माधवस्तु भृशं विद्धो राक्षसेन रणे तदा ।
धैर्यमालम्ब्य तेजस्वी जहास च ननाद च

mādhavastu bhṛśaṃ viddho rākṣasena raṇe tadā |
dhairyamālambya tejasvī jahāsa ca nanāda ca

भगदत्तस्ततः क्रुद्धो माधवं निशितैः शरैः ।
ताडयामास समरे तोत्रैरिव महागजम्

bhagadattastataḥ kruddho mādhavaṃ niśitaiḥ śaraiḥ |
tāḍayāmāsa samare totrairiva mahāgajam

विहाय राक्षसं युद्धे शैनेयो रथिनां वरः ।
प्राग्ज्योतिषाय चिक्षेप शरान्संनतपर्वणः

vihāya rākṣasaṃ yuddhe śaineyo rathināṃ varaḥ |
prāgjyotiṣāya cikṣepa śarānsaṃnataparvaṇaḥ

तस्य प्राग्ज्योतिषो राजा माधवस्य महद्धनुः ।
चिच्छेद शतधारेण भल्लेन कृतहस्तवत्

tasya prāgjyotiṣo rājā mādhavasya mahaddhanuḥ |
ciccheda śatadhāreṇa bhallena kṛtahastavat

अथान्यद्धनुरादाय वेगवत्परवीरहा ।
भगदत्तं रणे क्रुद्धं विव्याध निशितैः शरैः

athānyaddhanurādāya vegavatparavīrahā |
bhagadattaṃ raṇe kruddhaṃ vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ

सोऽतिविद्धो महेष्वासः सृक्किणी परिसंलिहन् ।
शक्तिं कनकवैडूर्यभूषितामायसीं दृढाम्

so'tividdho maheṣvāsaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan |
śaktiṃ kanakavaiḍūryabhūṣitāmāyasīṃ dṛḍhām

यमदण्डोपमां घोरां चिक्षेप परमाहवे ।
तामापतन्तीं सहसा तस्य बाहुबलेरिताम्

yamadaṇḍopamāṃ ghorāṃ cikṣepa paramāhave |
tāmāpatantīṃ sahasā tasya bāhubaleritām

सात्यकिः समरे राजन्द्विधा चिच्छेद सायकैः ।
ततः पपात सहसा सहोल्केव हतप्रभा

sātyakiḥ samare rājandvidhā ciccheda sāyakaiḥ |
tataḥ papāta sahasā saholkeva hataprabhā

शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा पुत्रस्तव विशांपते ।
महता रथवंशेन वारयामास माधवम्

śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā putrastava viśāṃpate |
mahatā rathavaṃśena vārayāmāsa mādhavam

तथा परिवृतं दृष्ट्वा वार्ष्णेयानां महारथम् ।
दुर्योधनो भृशं क्रुद्धो भ्रातॄन्सर्वानुवाच ह

tathā parivṛtaṃ dṛṣṭvā vārṣṇeyānāṃ mahāratham |
duryodhano bhṛśaṃ kruddho bhrātṝnsarvānuvāca ha

तथा कुरुत कौरव्या यथाः वः सात्यको युधि ।
न जीवन्प्रतिनिर्याति महतोऽस्माद्रथव्रजात्

tathā kuruta kauravyā yathāḥ vaḥ sātyako yudhi |
na jīvanpratiniryāti mahato'smādrathavrajāt

तस्मिन्हते हतं मन्ये पाण्डवानां महद्बलम् ।
तथेति च वचस्तस्य परिगृह्य महारथाः

tasminhate hataṃ manye pāṇḍavānāṃ mahadbalam |
tatheti ca vacastasya parigṛhya mahārathāḥ

शैनेयं योधयामासर्भीष्मायाभ्युद्यतं रणे ।
अभिमन्युं तदाऽऽयान्तं भीष्मस्याभ्युद्यतं वधे ।
काम्भोजराजो बलवान्वारयामास संयुगे

śaineyaṃ yodhayāmāsarbhīṣmāyābhyudyataṃ raṇe |
abhimanyuṃ tadā''yāntaṃ bhīṣmasyābhyudyataṃ vadhe |
kāmbhojarājo balavānvārayāmāsa saṃyuge

आर्जुनिं नृपतिर्विद्ध्वा शरैः सन्नतपर्वभिः ।
पुनरेव चतुःषष्ट्या राजन्विव्याध तं नृप

ārjuniṃ nṛpatirviddhvā śaraiḥ sannataparvabhiḥ |
punareva catuḥṣaṣṭyā rājanvivyādha taṃ nṛpa

सुदक्षिणस्तु समरे पुनर्विव्याध तं पञ्चभिः ।
सारथिं चास्य नवभिरिच्छन्भीष्मस्य जीवितम्

sudakṣiṇastu samare punarvivyādha taṃ pañcabhiḥ |
sārathiṃ cāsya navabhiricchanbhīṣmasya jīvitam

तद्युद्धमासीत्सुमहत्तयोस्तत्र समागमे ।
यदाभ्यधावद्गाङ्गेयं शिखण्डी शत्रुकर्शनः

tadyuddhamāsītsumahattayostatra samāgame |
yadābhyadhāvadgāṅgeyaṃ śikhaṇḍī śatrukarśanaḥ

विराटद्रुपदौ वृद्धौ वारयनतौ महाचमूम् ।
भीष्मं च युधि संरब्धावाद्रवन्तौ महारथौ

virāṭadrupadau vṛddhau vārayanatau mahācamūm |
bhīṣmaṃ ca yudhi saṃrabdhāvādravantau mahārathau

अश्वत्थामा रणे क्रुद्धः समियाद्रथसत्तमः ।
ततः प्रववृते युद्धं तयोस्तस्य च भारत

aśvatthāmā raṇe kruddhaḥ samiyādrathasattamaḥ |
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tayostasya ca bhārata

विराटो दशभिर्भल्लैराजघान परंतप ।
यतमानं महेष्वासं द्रौणिमाहवशोभिनम्

virāṭo daśabhirbhallairājaghāna paraṃtapa |
yatamānaṃ maheṣvāsaṃ drauṇimāhavaśobhinam

द्रुपदश्च त्रिभिर्बाणैर्विव्याध निशितैस्तदा ।
गुरुपुत्रं समासाद्य प्रहरन्तौ महाबलौ

drupadaśca tribhirbāṇairvivyādha niśitaistadā |
guruputraṃ samāsādya praharantau mahābalau

अश्वत्थामा ततस्तौ तु विव्याध बहुभिः शरैः ।
विराटद्रुपदौ वीरौ भीष्मं प्रति समुद्यतौ

aśvatthāmā tatastau tu vivyādha bahubhiḥ śaraiḥ |
virāṭadrupadau vīrau bhīṣmaṃ prati samudyatau

तत्राद्भुतमपश्याम वृद्धयोश्चरितं महत् ।
यद्द्रौणिसायकान्घोरान्प्रत्यवारयतां युधि

tatrādbhutamapaśyāma vṛddhayoścaritaṃ mahat |
yaddrauṇisāyakānghorānpratyavārayatāṃ yudhi

सहदेवं तथाऽऽयान्तं कृपः शारद्वतोऽभ्ययात् ।
यथा नागो वने नागं मत्तो मत्तमुपाद्रवत्

sahadevaṃ tathā''yāntaṃ kṛpaḥ śāradvato'bhyayāt |
yathā nāgo vane nāgaṃ matto mattamupādravat

कृपश्च समरे शूरो माद्रीपुत्रं महारथम् ।
आजघान शरैस्तूर्णं सप्तत्या रुक्मभूषणैः

kṛpaśca samare śūro mādrīputraṃ mahāratham |
ājaghāna śaraistūrṇaṃ saptatyā rukmabhūṣaṇaiḥ

तस्य माद्रीसुतश्चापं द्विधा चिच्छेद सायकैः ।
अथैनं छिन्नधन्वानं विव्याध नवभिः शरैः

tasya mādrīsutaścāpaṃ dvidhā ciccheda sāyakaiḥ |
athainaṃ chinnadhanvānaṃ vivyādha navabhiḥ śaraiḥ

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय समरे भारसाधनम् ।
माद्रीपुत्रं सुसंहृष्टो दशभिर्निशितैः शरैः

so'nyatkārmukamādāya samare bhārasādhanam |
mādrīputraṃ susaṃhṛṣṭo daśabhirniśitaiḥ śaraiḥ

आजघानोरसि क्रुद्ध इच्छन्भीष्मस्य जीवितम् ।
तथैव पाण्डवो राजञ्छारद्वतममर्षणम्

ājaghānorasi kruddha icchanbhīṣmasya jīvitam |
tathaiva pāṇḍavo rājañchāradvatamamarṣaṇam

आजघानोरसि क्रुद्धो भीष्मस्य वधकाङ्क्षया ।
तयोर्युद्धं समभवद्धोररूपं भयावहम्

ājaghānorasi kruddho bhīṣmasya vadhakāṅkṣayā |
tayoryuddhaṃ samabhavaddhorarūpaṃ bhayāvaham

नकुलं तु रणे क्रुद्धो विकर्णः शत्रुतापनः ।
विव्याध सायकैः षष्ट्या रक्षन्भीष्मं महाबलम्

nakulaṃ tu raṇe kruddho vikarṇaḥ śatrutāpanaḥ |
vivyādha sāyakaiḥ ṣaṣṭyā rakṣanbhīṣmaṃ mahābalam

नकुलोऽपि भृशं विद्धस्तव पुत्रेण धीमता ।
विकर्णं सप्तसप्तत्या निर्बिभेद शिलीमुखैः

nakulo'pi bhṛśaṃ viddhastava putreṇa dhīmatā |
vikarṇaṃ saptasaptatyā nirbibheda śilīmukhaiḥ

तत्र तौ नरशार्दूलौ भीष्महेतोः परंतपौ ।
अन्योन्यं जघ्नुतुर्वीरौ गोष्ठे गोवृषभाविव

tatra tau naraśārdūlau bhīṣmahetoḥ paraṃtapau |
anyonyaṃ jaghnuturvīrau goṣṭhe govṛṣabhāviva

घटोत्कचं रणे यान्तं निघ्नन्तं तव वाहिनीम् ।
दुर्मुखः समरे प्रायाद्भीष्यहेतोः पराक्रमी

ghaṭotkacaṃ raṇe yāntaṃ nighnantaṃ tava vāhinīm |
durmukhaḥ samare prāyādbhīṣyahetoḥ parākramī

हैडिम्बस्तु रणे राजन्दुर्मुखं शत्रुतापनम् ।
आजघानोरसि क्रुद्धः शरेणानतपर्वणा

haiḍimbastu raṇe rājandurmukhaṃ śatrutāpanam |
ājaghānorasi kruddhaḥ śareṇānataparvaṇā

भीमसेनसुतं चापि दुर्मुखः सुमुखैः शरैः ।
षष्ट्या वीरो नदन्हृष्टो विव्याध रणमूर्धनि

bhīmasenasutaṃ cāpi durmukhaḥ sumukhaiḥ śaraiḥ |
ṣaṣṭyā vīro nadanhṛṣṭo vivyādha raṇamūrdhani

धृष्टद्युम्नं तथाऽऽयान्तं भीष्मस्य वधकाङ्क्षिणम् ।
हार्दिक्यो वारयामास रथश्रेष्ठं महारथः

dhṛṣṭadyumnaṃ tathā''yāntaṃ bhīṣmasya vadhakāṅkṣiṇam |
hārdikyo vārayāmāsa rathaśreṣṭhaṃ mahārathaḥ

हार्दिक्यः पार्षतं चापि विद्ध्वा पञ्चभिरायसैः ।
पुनः पञ्चाशता तूर्णं तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्

hārdikyaḥ pārṣataṃ cāpi viddhvā pañcabhirāyasaiḥ |
punaḥ pañcāśatā tūrṇaṃ tiṣṭhatiṣṭheti cābravīt

आजघान महाबाहुः पार्षतं तं महारथम् ।
तं चैव पार्षतो राजन्हार्दिक्यं नवभिः शरैः

ājaghāna mahābāhuḥ pārṣataṃ taṃ mahāratham |
taṃ caiva pārṣato rājanhārdikyaṃ navabhiḥ śaraiḥ

विव्याध निशितैस्तीक्ष्णैः कङ्कपत्रैरजिह्नगैः ।
तयोः समभवद्युद्धं भीष्महेतोर्महाहवे

vivyādha niśitaistīkṣṇaiḥ kaṅkapatrairajihnagaiḥ |
tayoḥ samabhavadyuddhaṃ bhīṣmahetormahāhave

अन्योन्यातिशये युक्तं यथा वृत्रमहेन्द्रयोः ।
भीमसेनं तथाऽऽयान्तं भीष्मं प्रति महारथम्

anyonyātiśaye yuktaṃ yathā vṛtramahendrayoḥ |
bhīmasenaṃ tathā''yāntaṃ bhīṣmaṃ prati mahāratham

भूरिश्रवाभ्ययात्तूर्णं तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत् ।
सौमदत्तिरथो भीममाजघान स्तनान्तरे

bhūriśravābhyayāttūrṇaṃ tiṣṭhatiṣṭheti cābravīt |
saumadattiratho bhīmamājaghāna stanāntare

नाराचेन सुतीक्ष्णेन रुक्मपुङ्खेन संयुगे ।
उरःस्थेन बभौ तेन भीमसेनः प्रतापवान्

nārācena sutīkṣṇena rukmapuṅkhena saṃyuge |
uraḥsthena babhau tena bhīmasenaḥ pratāpavān

स्कन्दशक्त्या यथा क्रौञ्चः पुरा नृपतिसत्तम ।
तौ शरान्सूर्यसंकाशान्कर्मारपरिमार्जितान्

skandaśaktyā yathā krauñcaḥ purā nṛpatisattama |
tau śarānsūryasaṃkāśānkarmāraparimārjitān

अन्योन्यस्य रणे क्रुद्धौ चिक्षिपते नरर्षभौ ।
भीमो भीष्मवधाकाङ्क्षी सौमदत्तिं महारथम्

anyonyasya raṇe kruddhau cikṣipate nararṣabhau |
bhīmo bhīṣmavadhākāṅkṣī saumadattiṃ mahāratham

तथा भीष्मजये गृध्नुः सौमदत्तिस्तू पाण्डवम् ।
कृतप्रतिकृते यत्तौ योधयामासतू रणे

tathā bhīṣmajaye gṛdhnuḥ saumadattistū pāṇḍavam |
kṛtapratikṛte yattau yodhayāmāsatū raṇe

युधिष्ठिरं तु कौन्तेयं महत्या सेनया वृत्तम् ।
भीष्माभिमुखमायान्तं भारद्वाजो न्यवारयत्

yudhiṣṭhiraṃ tu kaunteyaṃ mahatyā senayā vṛttam |
bhīṣmābhimukhamāyāntaṃ bhāradvājo nyavārayat

द्रोणस्य रथनिर्घोषं पर्जन्यनिनदोपमम् ।
श्रुत्वा प्रभद्रका राजन्समकम्पन्त मारिष

droṇasya rathanirghoṣaṃ parjanyaninadopamam |
śrutvā prabhadrakā rājansamakampanta māriṣa

सा सेना महती राजन्पाण्डुपुत्रस्य संयुगे ।
द्रोणेन वारिता यत्ता न चचाल पदात्पदम्

sā senā mahatī rājanpāṇḍuputrasya saṃyuge |
droṇena vāritā yattā na cacāla padātpadam

चेकितान रणे यत्तं भीष्मं प्रति जनेश्वर ।
चित्रसेनस्तव सुतः क्रुद्धरूपमवारयत्

cekitāna raṇe yattaṃ bhīṣmaṃ prati janeśvara |
citrasenastava sutaḥ kruddharūpamavārayat

भीष्महेतोः पराक्रान्तश्चित्रसेनः पराक्रमी ।
चेकितानं परं शक्त्या योधयामास भारत

bhīṣmahetoḥ parākrāntaścitrasenaḥ parākramī |
cekitānaṃ paraṃ śaktyā yodhayāmāsa bhārata

तथैव चेकितानोऽपि चित्रसेनमवारयत् ।
तद्युद्धमासीत्सुमहत्तयोस्तत्र समागमे

tathaiva cekitāno'pi citrasenamavārayat |
tadyuddhamāsītsumahattayostatra samāgame

अर्जुनो वार्यमाणस्तु बहुशस्तत्र भारत ।
विमुखीकृत्य पुत्रं ते सेनां तव ममर्द ह

arjuno vāryamāṇastu bahuśastatra bhārata |
vimukhīkṛtya putraṃ te senāṃ tava mamarda ha

दुःशासनोऽपि परया शक्त्या पार्थमवारयत् ।
कथं भीष्मं न नो हन्यादिति निश्चित्य भारत

duḥśāsano'pi parayā śaktyā pārthamavārayat |
kathaṃ bhīṣmaṃ na no hanyāditi niścitya bhārata

सा वध्यमाना समरे पुत्रस्य तव वाहिनी ।
लोड्यते रथिभिः श्रेष्ठैस्तत्रतत्रैव भारत

sā vadhyamānā samare putrasya tava vāhinī |
loḍyate rathibhiḥ śreṣṭhaistatratatraiva bhārata