अध्याय 110: भीष्म के सामने अर्जुन और दुःशासन का युद्ध

अर्जुनस्तु रणे राजन्दृष्ट्वा भीष्मस्य विक्रमम् ।
शिखण्डिनमथोवाच समभ्योहि पितामहम्

arjunastu raṇe rājandṛṣṭvā bhīṣmasya vikramam |
śikhaṇḍinamathovāca samabhyohi pitāmaham

न चापि भीस्त्वया कार्या भीष्मादद्य कथंचन ।
अहमेनं शरैस्तीक्ष्णैः पातयिष्ये रथोत्तमात्

na cāpi bhīstvayā kāryā bhīṣmādadya kathaṃcana |
ahamenaṃ śaraistīkṣṇaiḥ pātayiṣye rathottamāt

एवमुक्तस्तु पार्थेन शिखण्डी भरतर्षभ ।
अभ्यद्रवत गाङ्गेयं श्रुत्वा पार्थस्य भाषितम्

evamuktastu pārthena śikhaṇḍī bharatarṣabha |
abhyadravata gāṅgeyaṃ śrutvā pārthasya bhāṣitam

धृष्टद्युम्नस्तथा राजन्सौभद्रश्च महारथः ।
हृष्टावाद्रवतां भीष्मं श्रुत्वा पार्थस्य भाषितम्

dhṛṣṭadyumnastathā rājansaubhadraśca mahārathaḥ |
hṛṣṭāvādravatāṃ bhīṣmaṃ śrutvā pārthasya bhāṣitam

विराटद्रुपदौ वृद्धौ कुन्तिभोजस्य दंशितः ।
अभ्यद्रवत गाङ्गेयं पुत्रस्य तव पश्यतः ।
नकुलः सहदेवश्च धर्मराजश्च वीर्यवान्

virāṭadrupadau vṛddhau kuntibhojasya daṃśitaḥ |
abhyadravata gāṅgeyaṃ putrasya tava paśyataḥ |
nakulaḥ sahadevaśca dharmarājaśca vīryavān

तथेतराणि सैन्यानि सर्वाम्येव विशांपते ।
समाद्रवन्त गाङ्गेयं श्रुत्वा पार्थस्य भाषितम्

tathetarāṇi sainyāni sarvāmyeva viśāṃpate |
samādravanta gāṅgeyaṃ śrutvā pārthasya bhāṣitam

प्रत्युद्ययुस्तावकाश्च समेतांस्तान्महारथान् ।
यथाशक्ति यथोत्साहं तन्मे निगदतः शृणु

pratyudyayustāvakāśca sametāṃstānmahārathān |
yathāśakti yathotsāhaṃ tanme nigadataḥ śṛṇu

चित्रसेनो महाराज चेकितानं समभ्यायात् ।
भीष्मप्रेप्सुं रणे यान्तं वृषं व्याघ्रशिशुर्यथा

citraseno mahārāja cekitānaṃ samabhyāyāt |
bhīṣmaprepsuṃ raṇe yāntaṃ vṛṣaṃ vyāghraśiśuryathā

धृष्टद्युम्नं महाराज भीष्मान्तिकमुपागतम् ।
त्वरमाणं रणे यत्तं कृतवर्मा न्यवरायत्

dhṛṣṭadyumnaṃ mahārāja bhīṣmāntikamupāgatam |
tvaramāṇaṃ raṇe yattaṃ kṛtavarmā nyavarāyat

भीमसेनं सुसंक्रुद्धं गाङ्गेयस्य वधैषिणम् ।
त्वरमाणो महाराज सौमदत्तिर्न्यवारयत्

bhīmasenaṃ susaṃkruddhaṃ gāṅgeyasya vadhaiṣiṇam |
tvaramāṇo mahārāja saumadattirnyavārayat

तथैव नकुलं शूरं किरन्तं सायकान्बहून् ।
विकर्णो वारयामास इच्छन्भीष्मस्य जीवितम्

tathaiva nakulaṃ śūraṃ kirantaṃ sāyakānbahūn |
vikarṇo vārayāmāsa icchanbhīṣmasya jīvitam

सहदेवं तथा राजन्यान्तं भीष्मरथं प्रति ।
वारयामास संक्रुद्धः कृपः शारद्वतो युधि

sahadevaṃ tathā rājanyāntaṃ bhīṣmarathaṃ prati |
vārayāmāsa saṃkruddhaḥ kṛpaḥ śāradvato yudhi

राक्षसं क्रूरकर्माणं भैमसेनिं महाबलम् ।
भीष्मस्य निधनप्रेप्सुं दुर्मुखोऽभ्यज्रवद्बली

rākṣasaṃ krūrakarmāṇaṃ bhaimaseniṃ mahābalam |
bhīṣmasya nidhanaprepsuṃ durmukho'bhyajravadbalī

सात्यकिं समरे क्रुद्धमार्स्यशृङ्गिवारयत् ।
भीष्मस्य वधमिच्छन्तं पाण्डवप्रीतिकाम्यया

sātyakiṃ samare kruddhamārsyaśṛṅgivārayat |
bhīṣmasya vadhamicchantaṃ pāṇḍavaprītikāmyayā

अभिमन्युं महाराज यान्तं भीष्मरथं प्रति ।
सुदक्षिणो महाराज काम्भोज प्रत्यवारयत्

abhimanyuṃ mahārāja yāntaṃ bhīṣmarathaṃ prati |
sudakṣiṇo mahārāja kāmbhoja pratyavārayat

विराटद्रुपदौ वृद्धौ समेतावरिमर्दनौ ।
अश्वत्थामा ततः क्रुद्धो वारयामास भारत

virāṭadrupadau vṛddhau sametāvarimardanau |
aśvatthāmā tataḥ kruddho vārayāmāsa bhārata

तथा पाण्डुसुतं ज्येष्ठं भीष्मस्य वधकाङ्क्षिणम् ।
भारद्वाजो रणे यत्तो धर्मपुत्रमवारयत्

tathā pāṇḍusutaṃ jyeṣṭhaṃ bhīṣmasya vadhakāṅkṣiṇam |
bhāradvājo raṇe yatto dharmaputramavārayat

अर्जुनं रभसं युद्धे पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् ।
भीष्मप्रेप्सुं महाराज भासयन्तं दिशो दश

arjunaṃ rabhasaṃ yuddhe puraskṛtya śikhaṇḍinam |
bhīṣmaprepsuṃ mahārāja bhāsayantaṃ diśo daśa

दुःशासनो महेष्वासो वारयामास संयुगे ।
अन्ये च तावका योधाः पाण्डवानां महारथान्

duḥśāsano maheṣvāso vārayāmāsa saṃyuge |
anye ca tāvakā yodhāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathān

भीष्मस्याभिमुखान्यातान्वारयामासुराहवे ।
धृष्टद्युम्नस्तु सैन्यानि प्राक्रोशंस्तु पुनः पुनः

bhīṣmasyābhimukhānyātānvārayāmāsurāhave |
dhṛṣṭadyumnastu sainyāni prākrośaṃstu punaḥ punaḥ

अभ्यद्रवत संरब्धो भीष्ममेकं महारथः ।
एषोऽर्जुनो रणे भीष्मं प्रयाति कुरुनन्दनः

abhyadravata saṃrabdho bhīṣmamekaṃ mahārathaḥ |
eṣo'rjuno raṇe bhīṣmaṃ prayāti kurunandanaḥ

अभ्यद्रवत माभैष्ट भीष्मो हि प्राप्स्यते न वः ।
अर्जुनं समरे योद्धुं नोत्सहेतापि वासवः

abhyadravata mābhaiṣṭa bhīṣmo hi prāpsyate na vaḥ |
arjunaṃ samare yoddhuṃ notsahetāpi vāsavaḥ

किमु भीष्मो रणे वीरा गतसत्वोऽल्पजीवितः ।
इति सेनापतेः श्रुत्वा पाण्डवानां महारथाः

kimu bhīṣmo raṇe vīrā gatasatvo'lpajīvitaḥ |
iti senāpateḥ śrutvā pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ

अभ्यद्रवन्त संहृष्टा गाङ्गेयस्य रथं प्रति ।
आगच्छतस्तान्समरे वार्योघानचला इव

abhyadravanta saṃhṛṣṭā gāṅgeyasya rathaṃ prati |
āgacchatastānsamare vāryoghānacalā iva

अवारयन्त संहृष्टास्तावकाः पुरुषर्षभाः ।
दुःशासनो महाराज भयं त्यक्त्वा महारथः

avārayanta saṃhṛṣṭāstāvakāḥ puruṣarṣabhāḥ |
duḥśāsano mahārāja bhayaṃ tyaktvā mahārathaḥ

भीष्मस्य जीविताकाङ्क्षी धनञ्जयमुपाद्रवत् ।
तथैव पाण्डवाः शूरा गाङ्गेयस्य रथं प्रति

bhīṣmasya jīvitākāṅkṣī dhanañjayamupādravat |
tathaiva pāṇḍavāḥ śūrā gāṅgeyasya rathaṃ prati

अभ्यद्रवन्त संग्रामे तव पुत्रान्महारथाः ।
तत्राद्भुतमपश्याम चित्ररूपं विशांपते

abhyadravanta saṃgrāme tava putrānmahārathāḥ |
tatrādbhutamapaśyāma citrarūpaṃ viśāṃpate

दुःशासनरथं प्राप्य यत्पार्थो नात्यवर्तत ।
यथा वारयते वेला क्षुब्धतोयं महार्णवम्

duḥśāsanarathaṃ prāpya yatpārtho nātyavartata |
yathā vārayate velā kṣubdhatoyaṃ mahārṇavam

तथैव पाण्डवं क्रुद्धं तव पुत्रो न्यवारयत् ।
उभौ तौ रथिनां श्रेष्ठावुभौ भारतदुर्जयौ

tathaiva pāṇḍavaṃ kruddhaṃ tava putro nyavārayat |
ubhau tau rathināṃ śreṣṭhāvubhau bhāratadurjayau

उभौ चन्द्रार्कसदृशौ कान्त्या दीप्त्या च भारत ।
तथा तौ जातसंरम्भावन्योन्यवधकाङ्क्षिणौ

ubhau candrārkasadṛśau kāntyā dīptyā ca bhārata |
tathā tau jātasaṃrambhāvanyonyavadhakāṅkṣiṇau

समीयतुर्महासङ्ख्ये मयशक्रौ यथा पुरा ।
दुःशासनो महाराज पाण्डवं विशिखैस्त्रिभिः

samīyaturmahāsaṅkhye mayaśakrau yathā purā |
duḥśāsano mahārāja pāṇḍavaṃ viśikhaistribhiḥ

वासुदेवं च विंशत्या ताडयामास संयुगे ।
ततोऽर्जुनो जातमन्युर्वार्ष्णेयं वीक्ष्य पीडितम्

vāsudevaṃ ca viṃśatyā tāḍayāmāsa saṃyuge |
tato'rjuno jātamanyurvārṣṇeyaṃ vīkṣya pīḍitam

दुःशासनं शतेनाजौ नाराचानां समार्पयत् ।
ते तस्य कवचं भित्त्वा पपुः शोणितमाहवे

duḥśāsanaṃ śatenājau nārācānāṃ samārpayat |
te tasya kavacaṃ bhittvā papuḥ śoṇitamāhave

यथैव पन्नगा राजंस्तटाकं तृषितास्तथा ।
दुःशासनस्त्रिभिः क्रुद्धः पार्थं विव्याध पत्रिभिः ।
ललाटे भरतश्रेष्ठ शरैः सन्नतपर्वभिः

yathaiva pannagā rājaṃstaṭākaṃ tṛṣitāstathā |
duḥśāsanastribhiḥ kruddhaḥ pārthaṃ vivyādha patribhiḥ |
lalāṭe bharataśreṣṭha śaraiḥ sannataparvabhiḥ

ललाटस्थैस्तु तैर्बाणैः शुशुभे पाण्डवो रणे ।
यथा मेरुर्महाराज शृङ्गैरत्यर्थमुच्छ्रितैः

lalāṭasthaistu tairbāṇaiḥ śuśubhe pāṇḍavo raṇe |
yathā merurmahārāja śṛṅgairatyarthamucchritaiḥ

सोऽतिविद्धो महेष्वासः पुत्रेण तव धन्विना ।
व्यराजत रणे पार्थः किंशुकः पुष्पवानिव

so'tividdho maheṣvāsaḥ putreṇa tava dhanvinā |
vyarājata raṇe pārthaḥ kiṃśukaḥ puṣpavāniva

दुःशासनं ततः क्रुद्धः पीडयामास पाण्डवः ।
पर्वणीव सुसंक्रुद्धो राहुः पूर्णं निशाकरम्

duḥśāsanaṃ tataḥ kruddhaḥ pīḍayāmāsa pāṇḍavaḥ |
parvaṇīva susaṃkruddho rāhuḥ pūrṇaṃ niśākaram

पीड्यमानो बलवता पुत्रस्तव विशांपते ।
विव्याध समरे पार्थं कङ्कपत्रैः शिलाशितैः

pīḍyamāno balavatā putrastava viśāṃpate |
vivyādha samare pārthaṃ kaṅkapatraiḥ śilāśitaiḥ

तस्य पार्थो धनुश्छित्वा रथं चास्य त्रिभिः शरैः ।
आजघान ततः पश्चात्पुत्रं ते निशितैः शरैः

tasya pārtho dhanuśchitvā rathaṃ cāsya tribhiḥ śaraiḥ |
ājaghāna tataḥ paścātputraṃ te niśitaiḥ śaraiḥ

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय भीमस्य प्रमुखे स्थितः ।
अर्जुनं पञ्चाविंशत्या बाह्वोरुरसि चार्पयत्

so'nyatkārmukamādāya bhīmasya pramukhe sthitaḥ |
arjunaṃ pañcāviṃśatyā bāhvorurasi cārpayat

तस्य क्रुद्धो महाराज पाण्डवः शत्रुतापनः ।
अप्रैषीद्विशिखान्घोरान्यमदण्डोपमान्बहून्

tasya kruddho mahārāja pāṇḍavaḥ śatrutāpanaḥ |
apraiṣīdviśikhānghorānyamadaṇḍopamānbahūn

अप्राप्तानेव तान्बाणांश्चिच्छेद तनयस्तव ।
यतमानस्य पार्थस्य तदद्भुतमिवाभवत्

aprāptāneva tānbāṇāṃściccheda tanayastava |
yatamānasya pārthasya tadadbhutamivābhavat

पार्थं च निशितैर्बाणैरविध्यत्तनयस्तव ।
ततः क्रुद्धो रणे पार्थः शरान्संधाय कार्मुके

pārthaṃ ca niśitairbāṇairavidhyattanayastava |
tataḥ kruddho raṇe pārthaḥ śarānsaṃdhāya kārmuke

प्रेषयामास समरे स्वर्णपुङ्खाञ्छिलाशितान् ।
न्यमञ्जंस्ते महाराज तस्य काये महात्मनः

preṣayāmāsa samare svarṇapuṅkhāñchilāśitān |
nyamañjaṃste mahārāja tasya kāye mahātmanaḥ

यथा हंसा महाराज तटाकं प्राप्य भारत ।
पीडितश्चैव पुत्रस्ते पाण्डवेन महात्मना

yathā haṃsā mahārāja taṭākaṃ prāpya bhārata |
pīḍitaścaiva putraste pāṇḍavena mahātmanā

हित्वा पार्थं रणे तूर्णं भीष्मस्य रथमाव्रजत् ।
अगाधे मञ्जतस्तस्य द्वीपो भीष्मोऽभवत्तदा

hitvā pārthaṃ raṇe tūrṇaṃ bhīṣmasya rathamāvrajat |
agādhe mañjatastasya dvīpo bhīṣmo'bhavattadā

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां पुत्रस्तव विशांपते ।
अवारयत्ततः शूरो भूय एव पराक्रमी

pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ putrastava viśāṃpate |
avārayattataḥ śūro bhūya eva parākramī

शरैः सुनिशितैः पार्थं यथा वृत्रं पुरन्दरः ।
निर्बिभेद महाकायो विव्यथे नैव चार्जुनः

śaraiḥ suniśitaiḥ pārthaṃ yathā vṛtraṃ purandaraḥ |
nirbibheda mahākāyo vivyathe naiva cārjunaḥ