अध्याय 109: भीष्म अन्त तक लड़ने का संकल्प लेते हैं

कथं शिखण्डी गाङ्गेयमभ्यधावत्पितामहम् ।
पाञ्चाल्यः समरे क्रुद्धो धर्मात्मानं यतव्रतम्

kathaṃ śikhaṇḍī gāṅgeyamabhyadhāvatpitāmaham |
pāñcālyaḥ samare kruddho dharmātmānaṃ yatavratam

केऽरक्षन्पाण्डवानीके शिखण्डिनमुदायुधाः ।
त्वरमाणास्त्वराकाले जिगीषन्तो महारथाः

ke'rakṣanpāṇḍavānīke śikhaṇḍinamudāyudhāḥ |
tvaramāṇāstvarākāle jigīṣanto mahārathāḥ

कथं शान्तनवो भीष्मः स तस्मिन्दशमेऽहनि ।
अयुध्यत महावीर्यः पाण्डवैः सह सृञ्जयैः

kathaṃ śāntanavo bhīṣmaḥ sa tasmindaśame'hani |
ayudhyata mahāvīryaḥ pāṇḍavaiḥ saha sṛñjayaiḥ

न मृष्यामि रणे भीष्मं प्रत्युद्यातं शिखण्डिना ।
कच्चिन्न रथमद्गोऽस्व धनुर्वाऽशीर्यतास्थतः

na mṛṣyāmi raṇe bhīṣmaṃ pratyudyātaṃ śikhaṇḍinā |
kaccinna rathamadgo'sva dhanurvā'śīryatāsthataḥ

नाशीर्यत धनुश्चास्य रथभङ्गो न चाप्यभूत् ।
युध्यमानस्य संग्रामे भीष्मस्य भरतर्षभ ।
निघ्नतः समरे शत्रून्शरैः सन्नतपर्वभिः

nāśīryata dhanuścāsya rathabhaṅgo na cāpyabhūt |
yudhyamānasya saṃgrāme bhīṣmasya bharatarṣabha |
nighnataḥ samare śatrūnśaraiḥ sannataparvabhiḥ

अनेकशतसाहस्रावकानां महारथाः ।
तथा दन्तिगणा राजन्हायश्चैव सुसञ्जिताः

anekaśatasāhasrāvakānāṃ mahārathāḥ |
tathā dantigaṇā rājanhāyaścaiva susañjitāḥ

अभ्यवर्तन्त युद्धाय पुरस्कृत्य पितामहम्

abhyavartanta yuddhāya puraskṛtya pitāmaham

यथाप्रतिज्ञं कौरव्य स चापि समिर्तिजयः ।
पार्यानामकरोद्भीष्मः सततं समिति क्षयम्

yathāpratijñaṃ kauravya sa cāpi samirtijayaḥ |
pāryānāmakarodbhīṣmaḥ satataṃ samiti kṣayam

युध्यमानं महेष्वासं विनिघ्नन्तं पराञ्शरैः ।
पाञ्चालाः पाण्डवैः सार्ध सर्वतः पर्यवारयन्

yudhyamānaṃ maheṣvāsaṃ vinighnantaṃ parāñśaraiḥ |
pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ sārdha sarvataḥ paryavārayan

दशमेऽहनि संप्राप्ते ततस्तां रिपुवाहिनीम् ।
कीर्यमाणां शितैर्बाणैः शतशोऽथ सहस्रशः

daśame'hani saṃprāpte tatastāṃ ripuvāhinīm |
kīryamāṇāṃ śitairbāṇaiḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

न हि भीष्मं महेष्वासं पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज ।
अशक्नुवन्रणे जेतुं पाशहस्तमिवानतकम्

na hi bhīṣmaṃ maheṣvāsaṃ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja |
aśaknuvanraṇe jetuṃ pāśahastamivānatakam

अथोपायान्महाराज सव्यसाची धनञ्जयः ।
त्रासयन्रथिनः सर्वान्बीभत्सुरपराजितः

athopāyānmahārāja savyasācī dhanañjayaḥ |
trāsayanrathinaḥ sarvānbībhatsuraparājitaḥ

सिंहवद्विनदन्नुच्चैर्धनुर्ज्यां विक्षिपन्मुहुः ।
शरौघान्विसृजन्पार्थो व्यचरत्कालवद्रणे

siṃhavadvinadannuccairdhanurjyāṃ vikṣipanmuhuḥ |
śaraughānvisṛjanpārtho vyacaratkālavadraṇe

तस्य शब्देन वित्रस्तास्तावका भारतर्षभ ।
सिंहस्येव मृगा राजन्व्यद्रवन्त महाभयात्

tasya śabdena vitrastāstāvakā bhāratarṣabha |
siṃhasyeva mṛgā rājanvyadravanta mahābhayāt

जयन्तं पाण्डवं दृष्ट्वा त्वत्सैन्यं चाभिपीडितम् ।
दुर्योधनस्ततो भीष्ममब्रवीद्भृशपीडितः

jayantaṃ pāṇḍavaṃ dṛṣṭvā tvatsainyaṃ cābhipīḍitam |
duryodhanastato bhīṣmamabravīdbhṛśapīḍitaḥ

एष पाण्डुसुतस्तात श्वेताश्वः कृष्णसारथिः ।
दहते मामकान्सर्वान्कृष्णवर्त्मेन काननम्

eṣa pāṇḍusutastāta śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ |
dahate māmakānsarvānkṛṣṇavartmena kānanam

पश्य सैन्यानि गाङ्गेय द्रवमाणानि सर्वशः ।
पण्डवेन युधां श्रेष्ठ काल्यमानानि संयुगे

paśya sainyāni gāṅgeya dravamāṇāni sarvaśaḥ |
paṇḍavena yudhāṃ śreṣṭha kālyamānāni saṃyuge

यथा पशुगणान्पालः संकालयति कानने ।
तथेदं मामकं सैन्यं काल्यते शत्रुतापन

yathā paśugaṇānpālaḥ saṃkālayati kānane |
tathedaṃ māmakaṃ sainyaṃ kālyate śatrutāpana

धनञ्जयशरैर्भग्नं द्रवमाणं ततस्ततः ।
भीमोऽप्येवं दुराधर्पो विद्रावयति मे बलम्

dhanañjayaśarairbhagnaṃ dravamāṇaṃ tatastataḥ |
bhīmo'pyevaṃ durādharpo vidrāvayati me balam

सात्यकिश्चेकितानश्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।
अभिमन्युः सुविक्रान्तो वाहिनीं द्रवते मम

sātyakiścekitānaśca mādrīputrau ca pāṇḍavau |
abhimanyuḥ suvikrānto vāhinīṃ dravate mama

धृष्टद्युम्नस्तथा शूरो राक्षसश्च घटोत्कचः ।
व्यद्रावयेतां सहसा सैन्यं मम महारणे

dhṛṣṭadyumnastathā śūro rākṣasaśca ghaṭotkacaḥ |
vyadrāvayetāṃ sahasā sainyaṃ mama mahāraṇe

वध्यमानस्य सैन्यस्य सर्वैरेतैर्महारथैः ।
नान्यां गतिं प्रपश्यामि स्थाने युद्धे च भारत

vadhyamānasya sainyasya sarvairetairmahārathaiḥ |
nānyāṃ gatiṃ prapaśyāmi sthāne yuddhe ca bhārata

ऋते त्वां पुरुषव्याघ्र देवतुल्यपराक्रमम् ।
पर्याप्तस्तु भवाञ्शीघ्रं पीडितानां गतिर्भव

ṛte tvāṃ puruṣavyāghra devatulyaparākramam |
paryāptastu bhavāñśīghraṃ pīḍitānāṃ gatirbhava

एवमुक्तो महाराज पिता देवव्रतस्तव ।
चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु कृत्वा निश्चयमात्मनः

evamukto mahārāja pitā devavratastava |
cintayitvā muhūrtaṃ tu kṛtvā niścayamātmanaḥ

तव संधारयन्पुत्रमब्रवीच्छंतनोः सुतः ।
दुर्योधन विजानीहि स्थिरो भूत्वा विशांपते

tava saṃdhārayanputramabravīcchaṃtanoḥ sutaḥ |
duryodhana vijānīhi sthiro bhūtvā viśāṃpate

पातयिष्ये रिपूनन्यान्पाण्डवान्प्रतिपालयन् ।
प्रतिज्ञातो जयो ह्यद्य पाण्डवानां महात्मनाम्

pātayiṣye ripūnanyānpāṇḍavānpratipālayan |
pratijñāto jayo hyadya pāṇḍavānāṃ mahātmanām

पूर्वकालं तव मया प्रतिज्ञानं महाबल ।
हत्वा दशसहस्राणि क्षत्रियाणां महात्मनाम्

pūrvakālaṃ tava mayā pratijñānaṃ mahābala |
hatvā daśasahasrāṇi kṣatriyāṇāṃ mahātmanām

संग्रामादपयास्यामि ह्येतत्कर्म समाहितम् ।
इति तत्कृतवांश्चाहं यथोक्तं भरतर्षभ

saṃgrāmādapayāsyāmi hyetatkarma samāhitam |
iti tatkṛtavāṃścāhaṃ yathoktaṃ bharatarṣabha

अद्य चापि महत्कर्म प्रकरिष्ये यथाबलम् ।
अहं वाऽद्य हतः शेष्ये हनिष्ये वाऽद्य पाण्डवान्

adya cāpi mahatkarma prakariṣye yathābalam |
ahaṃ vā'dya hataḥ śeṣye haniṣye vā'dya pāṇḍavān

अशक्याः पाण्डवा जेतुं देवैरपि सवासवैः ।
किं पुनर्मर्त्यधर्मेण क्षत्रियेण महाबलाः

aśakyāḥ pāṇḍavā jetuṃ devairapi savāsavaiḥ |
kiṃ punarmartyadharmeṇa kṣatriyeṇa mahābalāḥ

अद्य ते पुरुषव्याघ्र प्रतरिष्ये ऋणं तव ।
भर्तृपिण्डकृतं राजन्निहताः पृतनामुखे

adya te puruṣavyāghra pratariṣye ṛṇaṃ tava |
bhartṛpiṇḍakṛtaṃ rājannihatāḥ pṛtanāmukhe

इत्युक्त्वा भरतश्रेष्ठ क्षत्रियान्प्रवपञ्छरैः ।
आससाद दुराधर्षः पाण्डवानामनीकिनीम्

ityuktvā bharataśreṣṭha kṣatriyānpravapañcharaiḥ |
āsasāda durādharṣaḥ pāṇḍavānāmanīkinīm

अनीकमध्ये तिष्ठन्तं गाङ्गेयं भारतर्षभ ।
आशीविषमिव क्रुद्धं पाण्डवाः प्रत्यवारयन्

anīkamadhye tiṣṭhantaṃ gāṅgeyaṃ bhāratarṣabha |
āśīviṣamiva kruddhaṃ pāṇḍavāḥ pratyavārayan

दशमेऽहनि भीष्मस्तु दर्शयञ्शक्तिमात्मनः ।
राजञ्शतसहस्राणि सोऽवधीत्कुरुनन्दन

daśame'hani bhīṣmastu darśayañśaktimātmanaḥ |
rājañśatasahasrāṇi so'vadhītkurunandana

पाञ्चालानां च ये श्रेष्ठा राजपुत्रा महारथाः ।
तेषामादत्त तेजांसि जलं सूर्य इवांशुभिः

pāñcālānāṃ ca ye śreṣṭhā rājaputrā mahārathāḥ |
teṣāmādatta tejāṃsi jalaṃ sūrya ivāṃśubhiḥ

हत्वा दशसहस्राणि कुञ्जराणां तरस्विनाम् ।
सारोहाणां महाराज हयानां चायुतं तथा

hatvā daśasahasrāṇi kuñjarāṇāṃ tarasvinām |
sārohāṇāṃ mahārāja hayānāṃ cāyutaṃ tathā

पूर्णे शतसहस्रे द्वे पादातानां नरोत्तमः ।
प्रजज्वाल रणे भीष्मो विधूम इव पावकः

pūrṇe śatasahasre dve pādātānāṃ narottamaḥ |
prajajvāla raṇe bhīṣmo vidhūma iva pāvakaḥ

न चैवं पाण्डवेयानां केचिच्छेकुर्निरीक्षितुम् ।
उत्तरं मार्गमास्थाय तपन्तमिव भास्करम्

na caivaṃ pāṇḍaveyānāṃ kecicchekurnirīkṣitum |
uttaraṃ mārgamāsthāya tapantamiva bhāskaram

ते पाण्डवेवाः संरब्धा महेष्वासेन पीडिताः ।
वधायाभ्यद्रवन्भीष्मं सृञ्जयाश्च महारथाः

te pāṇḍavevāḥ saṃrabdhā maheṣvāsena pīḍitāḥ |
vadhāyābhyadravanbhīṣmaṃ sṛñjayāśca mahārathāḥ

स वध्यमानो बहुभिर्भीष्मः शान्तनवस्तथा ।
अवकीर्णो महेष्वासैः शैलो मेघैरिवावृतः

sa vadhyamāno bahubhirbhīṣmaḥ śāntanavastathā |
avakīrṇo maheṣvāsaiḥ śailo meghairivāvṛtaḥ

पुत्रास्तु तव गाङ्गेयं समन्तात्पर्यवारयन् ।
महत्या सेनया सार्धं ततो युद्धमवर्तत

putrāstu tava gāṅgeyaṃ samantātparyavārayan |
mahatyā senayā sārdhaṃ tato yuddhamavartata