अध्याय 105: युधिष्ठिर और माद्रीपुत्रों पर घुड़सवारों का आक्रमण

दृष्ट्वा भीष्मं रणे युद्धं पाण्डवैरभिसंवृतम् ।
यथा मेघैर्महाराज तपान्ते दिवि भास्करम्

dṛṣṭvā bhīṣmaṃ raṇe yuddhaṃ pāṇḍavairabhisaṃvṛtam |
yathā meghairmahārāja tapānte divi bhāskaram

दुर्योधनो महाराज दुःशासनमभाषत ।
एष शूरो महेष्वासो भीष्मः शूरनिषूदनः

duryodhano mahārāja duḥśāsanamabhāṣata |
eṣa śūro maheṣvāso bhīṣmaḥ śūraniṣūdanaḥ

छादितः पाण्डवैः शूरैः समन्ताद्भरतर्षभ ।
तस्य कार्यं त्वया वीर रक्षणं सुमहात्मनः

chāditaḥ pāṇḍavaiḥ śūraiḥ samantādbharatarṣabha |
tasya kāryaṃ tvayā vīra rakṣaṇaṃ sumahātmanaḥ

रक्ष्यमाणो हि समरे भीष्मोऽस्माकं पितामहः ।
निहन्यात्समरे यत्तान्पाञ्चालान्पाण्डवैः सह

rakṣyamāṇo hi samare bhīṣmo'smākaṃ pitāmahaḥ |
nihanyātsamare yattānpāñcālānpāṇḍavaiḥ saha

तत्र कार्यतमं मन्ये भीष्मस्यैवाभिरक्षणम् ।
गोप्ता ह्येष महेष्वासो भीष्मोऽस्माकं महाव्रतः

tatra kāryatamaṃ manye bhīṣmasyaivābhirakṣaṇam |
goptā hyeṣa maheṣvāso bhīṣmo'smākaṃ mahāvrataḥ

स भवान्सर्वसैन्येन परिवार्य पितामहम् ।
समरे कर्म कुर्वाणं दुष्करं परिरक्षतु

sa bhavānsarvasainyena parivārya pitāmaham |
samare karma kurvāṇaṃ duṣkaraṃ parirakṣatu

स एवमुक्तः समरे पुत्रो दुःशासनस्तव ।
परिवार्य स्थितो भीष्मं सैन्येन महता वृतः

sa evamuktaḥ samare putro duḥśāsanastava |
parivārya sthito bhīṣmaṃ sainyena mahatā vṛtaḥ

ततः शतसहस्राणां हयानां सुबलात्मजः ।
विमलप्रासहस्तानामृष्टितोमरधारिणाम्

tataḥ śatasahasrāṇāṃ hayānāṃ subalātmajaḥ |
vimalaprāsahastānāmṛṣṭitomaradhāriṇām

दर्पितानां सुवेगानां बलस्थानां पताकिनाम् ।
शिक्षितैर्युद्धकुशलैरुपेतानां नरोत्तमैः

darpitānāṃ suvegānāṃ balasthānāṃ patākinām |
śikṣitairyuddhakuśalairupetānāṃ narottamaiḥ

नकुलं सहदेवं च धर्मराजं च पाण्डवम् ।
न्यवारयन्नरश्रेष्ठान्परिवार्य समन्ततः

nakulaṃ sahadevaṃ ca dharmarājaṃ ca pāṇḍavam |
nyavārayannaraśreṣṭhānparivārya samantataḥ

ततो दुर्योधनो राजा शूराणां हयसादिनाम् ।
अयुतं प्रेषयामास पाण्डवानां निवारणे

tato duryodhano rājā śūrāṇāṃ hayasādinām |
ayutaṃ preṣayāmāsa pāṇḍavānāṃ nivāraṇe

तैः प्रविष्टैर्महावेगैर्गरुत्मद्भिरिवाहवे ।
खुराहता धरा राजंश्चकम्पे च ननाद च

taiḥ praviṣṭairmahāvegairgarutmadbhirivāhave |
khurāhatā dharā rājaṃścakampe ca nanāda ca

खुरशब्दश्च सुमहान्वाजिनां शुश्रुवे तदा ।
महावंशवनस्येव दह्यमानस्य पर्वते

khuraśabdaśca sumahānvājināṃ śuśruve tadā |
mahāvaṃśavanasyeva dahyamānasya parvate

उत्पतद्भिश्च तैस्तत्र समुद्धूतं महद्रजः ।
दिवाकररथं प्राप्य च्छादयामास भास्करम्

utpatadbhiśca taistatra samuddhūtaṃ mahadrajaḥ |
divākararathaṃ prāpya cchādayāmāsa bhāskaram

वेगवद्भिर्हयैस्तैस्तु क्षोभिता पाण्डवीक चमूः ।
निपतद्भिर्महावेगैर्हंसैरिव महत्सरः

vegavadbhirhayaistaistu kṣobhitā pāṇḍavīka camūḥ |
nipatadbhirmahāvegairhaṃsairiva mahatsaraḥ

हेषतां चैव शब्देन न प्राज्ञायत किंचन ।
अन्तर्दधे महाञ्शब्दस्तेन शब्देन मोहितः

heṣatāṃ caiva śabdena na prājñāyata kiṃcana |
antardadhe mahāñśabdastena śabdena mohitaḥ

ततो युधिष्ठिरो राजा माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।
प्रत्यघ्नंस्तरसा वेगं समरे हयसादिनाम्

tato yudhiṣṭhiro rājā mādrīputrau ca pāṇḍavau |
pratyaghnaṃstarasā vegaṃ samare hayasādinām

उद्वृत्तस्य महाराज प्रावृट्कालेऽतिपूर्यतः ।
पौर्णमास्यामम्बुवेगं यथा वेला महोदधेः

udvṛttasya mahārāja prāvṛṭkāle'tipūryataḥ |
paurṇamāsyāmambuvegaṃ yathā velā mahodadheḥ

ततस्ते रथिनो राजञ्शरैः सन्नतपर्वभिः ।
न्यकृन्तन्नुत्तमाङ्गानि शरेण हयसादिनाम्

tataste rathino rājañśaraiḥ sannataparvabhiḥ |
nyakṛntannuttamāṅgāni śareṇa hayasādinām

ते निपेतुर्महाराज निहता दृढधन्विभिः ।
नागैरिव महानागा यथावद्गिरिगह्वरे

te nipeturmahārāja nihatā dṛḍhadhanvibhiḥ |
nāgairiva mahānāgā yathāvadgirigahvare

तेऽपि प्रासैः सुनिशितैः शरैः सन्नतपर्वभिः ।
न्यकृन्तन्नुत्तमाङ्गानि विचरन्तो दिशो दश

te'pi prāsaiḥ suniśitaiḥ śaraiḥ sannataparvabhiḥ |
nyakṛntannuttamāṅgāni vicaranto diśo daśa

अभ्याहता हयारोहा ऋष्टिभिर्भरतर्षभ ।
अत्यजन्नुत्तमाङ्गानि फलानीव महाद्रुमाः

abhyāhatā hayārohā ṛṣṭibhirbharatarṣabha |
atyajannuttamāṅgāni phalānīva mahādrumāḥ

समादिनो हया राजंस्तत्रतत्र निषूदिताः ।
पतिताः पात्यमानाश्च प्रत्यदृश्यन्त सर्वशः

samādino hayā rājaṃstatratatra niṣūditāḥ |
patitāḥ pātyamānāśca pratyadṛśyanta sarvaśaḥ

वध्यमाना हयाश्चैव प्राद्रवन्त भयार्दिताः ।
यथा सिंहं समासाद्य मृगाः प्राणपरायणाः

vadhyamānā hayāścaiva prādravanta bhayārditāḥ |
yathā siṃhaṃ samāsādya mṛgāḥ prāṇaparāyaṇāḥ

पाण्डवाश्च महाराज जित्वा शत्रून्महामृधे ।
दध्मुः शङ्खांश्च भेरीश्च ताडयामासुराहवे

pāṇḍavāśca mahārāja jitvā śatrūnmahāmṛdhe |
dadhmuḥ śaṅkhāṃśca bherīśca tāḍayāmāsurāhave

ततो दुर्योधनो दीनो दृष्ट्वा सैन्यं पराजितम् ।
अब्रवीद्रतश्रेष्ठ मद्रराजमिदं वचः

tato duryodhano dīno dṛṣṭvā sainyaṃ parājitam |
abravīdrataśreṣṭha madrarājamidaṃ vacaḥ

एष पाण्डुसुतो ज्येष्ठो यमाभ्यां सहितो रणे ।
पश्यतां वो महाबाहो सेनां द्रावयति प्रभो

eṣa pāṇḍusuto jyeṣṭho yamābhyāṃ sahito raṇe |
paśyatāṃ vo mahābāho senāṃ drāvayati prabho

तं वारय महाबाहो वेलेव मकरालयम् ।
त्वं हि संश्रूयसेऽत्यर्थमसह्यबलविक्रमः

taṃ vāraya mahābāho veleva makarālayam |
tvaṃ hi saṃśrūyase'tyarthamasahyabalavikramaḥ

पुत्रस्य तव तद्वाक्यं श्रुत्वा शल्यः प्रतापवान् ।
स ययौ रथवंशेन यत्र राजा युधिष्ठिरः

putrasya tava tadvākyaṃ śrutvā śalyaḥ pratāpavān |
sa yayau rathavaṃśena yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ

तदापतद्वै सहसा शल्यस्य सुमहद्बलम् ।
महौघवेगं समरे वारयामास पाण्डवः

tadāpatadvai sahasā śalyasya sumahadbalam |
mahaughavegaṃ samare vārayāmāsa pāṇḍavaḥ

मद्रराजं च समरे धर्मराजो महारथः ।
दशभिः सायकैस्तूर्णमाजघान स्तनान्तरे ।
नकुलः सहदेवश्च तं सप्तभिरजिह्नगैः

madrarājaṃ ca samare dharmarājo mahārathaḥ |
daśabhiḥ sāyakaistūrṇamājaghāna stanāntare |
nakulaḥ sahadevaśca taṃ saptabhirajihnagaiḥ

मद्रराजोऽपि तान्सर्वानाजघान त्रिभिस्त्रिभिः ।
युधिष्ठिरं पुनः षष्ट्या विव्याध निशितैः शरैः

madrarājo'pi tānsarvānājaghāna tribhistribhiḥ |
yudhiṣṭhiraṃ punaḥ ṣaṣṭyā vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ

माद्रीपुत्रौ च संभ्रान्तौ द्वाभ्यां द्वाभ्यामताडयत् ।
ततो भीमो महाबहुर्दृष्ट्वा राजनमाहवे

mādrīputrau ca saṃbhrāntau dvābhyāṃ dvābhyāmatāḍayat |
tato bhīmo mahābahurdṛṣṭvā rājanamāhave

मद्रराजवशं प्राप्तं मृत्योरास्यगतं यथा ।
अभ्यपद्यत संग्रामे युधिष्ठिरममित्रजित्

madrarājavaśaṃ prāptaṃ mṛtyorāsyagataṃ yathā |
abhyapadyata saṃgrāme yudhiṣṭhiramamitrajit

आपतन्नेव भीमस्तु मद्रराजमताडयत् ।
सर्वपारशवैस्तीक्ष्णैर्नाराचैर्मर्मभेदिभिः

āpatanneva bhīmastu madrarājamatāḍayat |
sarvapāraśavaistīkṣṇairnārācairmarmabhedibhiḥ

ततो भीष्मश्च द्रोणश्च सैन्येन महता वृतौ ।
राजानमभ्यपद्येतामञ्जसा शरवर्षिणौ

tato bhīṣmaśca droṇaśca sainyena mahatā vṛtau |
rājānamabhyapadyetāmañjasā śaravarṣiṇau

ततो युद्धं महाघोरं प्रावर्तत सुदारुणम् ।
अपरां दिशमास्थाय द्योतमाने दिवाकरे

tato yuddhaṃ mahāghoraṃ prāvartata sudāruṇam |
aparāṃ diśamāsthāya dyotamāne divākare