अध्याय 104: अर्जुन सुशर्मा को भगाते, सात्यकि भीष्म से भिड़ते

अर्जुनस्तान्नरव्याघ्रः सुशर्मानुचरान्नृपान् ।
अनयत्प्रेतराजस्य सदनं सायकैः शितैः

arjunastānnaravyāghraḥ suśarmānucarānnṛpān |
anayatpretarājasya sadanaṃ sāyakaiḥ śitaiḥ

सुशर्मापि ततो बाणैः पार्थं विव्याध संयुगे ।
वासुदेवं च सप्तत्या पार्थं च नवभिः पुनः

suśarmāpi tato bāṇaiḥ pārthaṃ vivyādha saṃyuge |
vāsudevaṃ ca saptatyā pārthaṃ ca navabhiḥ punaḥ

तं निवार्य शरौघेण सक्रुसूनुर्महारथः ।
सुशर्मणो रणे योधान्प्राहिणोद्यमसादनम्

taṃ nivārya śaraugheṇa sakrusūnurmahārathaḥ |
suśarmaṇo raṇe yodhānprāhiṇodyamasādanam

ते वध्यमानाः पार्थेन कालेनेव युगक्षये ।
व्यद्रवन्त रणे राजन्भये जाते महारथाः

te vadhyamānāḥ pārthena kāleneva yugakṣaye |
vyadravanta raṇe rājanbhaye jāte mahārathāḥ

उत्सृज्य तुरगान्केचिद्रथान्केचिच्च मारिष ।
गजानन्ये समुत्सृज्य प्राद्रवन्त दिशो दश

utsṛjya turagānkecidrathānkecicca māriṣa |
gajānanye samutsṛjya prādravanta diśo daśa

अपरे तु तदादाय वाजिनागरथान्रणे ।
त्वरया परया युक्ताः प्राद्रवन्त विशांपते

apare tu tadādāya vājināgarathānraṇe |
tvarayā parayā yuktāḥ prādravanta viśāṃpate

पादाताश्चापि शस्त्राणि समुत्सृज्य महारणे ।
निरपेक्षा व्यधावन्त तेनतेन स्म भारत

pādātāścāpi śastrāṇi samutsṛjya mahāraṇe |
nirapekṣā vyadhāvanta tenatena sma bhārata

वार्यमाणाः सुबहुशस्त्रैगर्तेन सुशर्मणा ।
तथान्यैः पार्थिवश्रेष्ठैर्न व्यतिष्ठन्त संयुगे

vāryamāṇāḥ subahuśastraigartena suśarmaṇā |
tathānyaiḥ pārthivaśreṣṭhairna vyatiṣṭhanta saṃyuge

तद्बलं प्रद्रुतं दृष्ट्वा पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
पुरस्कृत्य रणे भीष्मं सर्वसैन्यपुरस्कृतः

tadbalaṃ pradrutaṃ dṛṣṭvā putro duryodhanastava |
puraskṛtya raṇe bhīṣmaṃ sarvasainyapuraskṛtaḥ

सर्वोद्योगेन महता धनञ्जयमुपाद्रवत् ।
त्रिगर्ताधिपतेरर्थे जीवितस्य विशांपते

sarvodyogena mahatā dhanañjayamupādravat |
trigartādhipaterarthe jīvitasya viśāṃpate

स एकः समरे तस्थौ किरन्बहुविधाञ्शरान् ।
भ्रातृभिः सहितः सर्वैः शेषा हि प्रद्रुता नराः

sa ekaḥ samare tasthau kiranbahuvidhāñśarān |
bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ śeṣā hi pradrutā narāḥ

तथैव पाण्डवा राजन्सर्वोद्योगेन दंशिताः ।
प्रययुः फल्गुनार्थाय यत्र भीष्मो व्यतिष्ठत

tathaiva pāṇḍavā rājansarvodyogena daṃśitāḥ |
prayayuḥ phalgunārthāya yatra bhīṣmo vyatiṣṭhata

ज्ञायमाना रणे वीर्यं घोरं गाण्डीवधन्वनः ।
हाहाकारकृतोत्साहा भीष्मं जग्मुः समन्ततः

jñāyamānā raṇe vīryaṃ ghoraṃ gāṇḍīvadhanvanaḥ |
hāhākārakṛtotsāhā bhīṣmaṃ jagmuḥ samantataḥ

ततस्तालध्वजः शूरः पाण्डवानां वरूथिनीम् ।
छादयामास समरे शरैः सन्नतपर्वभिः

tatastāladhvajaḥ śūraḥ pāṇḍavānāṃ varūthinīm |
chādayāmāsa samare śaraiḥ sannataparvabhiḥ

एकीभूतास्ततः सर्वे कुरवः सह पाण्डवैः ।
अयुध्यन्त महाराज मध्यं प्राप्ते दिवाकरे

ekībhūtāstataḥ sarve kuravaḥ saha pāṇḍavaiḥ |
ayudhyanta mahārāja madhyaṃ prāpte divākare

सात्यकिः कृतवर्माणं विद्ध्वा पञ्चभिराशुगैः ।
अतिष्ठदाहवे शूरः किरन्बाणान्सहस्रशः

sātyakiḥ kṛtavarmāṇaṃ viddhvā pañcabhirāśugaiḥ |
atiṣṭhadāhave śūraḥ kiranbāṇānsahasraśaḥ

तथैव द्रुपदो राजा द्रोणं विद्ध्वा शितैः शरैः ।
पुनर्विव्याध सप्तत्या सारथिं चास्य पञ्चभिः

tathaiva drupado rājā droṇaṃ viddhvā śitaiḥ śaraiḥ |
punarvivyādha saptatyā sārathiṃ cāsya pañcabhiḥ

भीमसेनस्तु राजानं बाह्लीकं प्रपितामहम् ।
विद्ध्वा नदन्महानादं शार्दूल इव कानने

bhīmasenastu rājānaṃ bāhlīkaṃ prapitāmaham |
viddhvā nadanmahānādaṃ śārdūla iva kānane

आर्जुनिश्चित्रसेनेन विद्धो बहुभिरशुगैः ।
अतिष्ठदाहवे शूरः किरन्बाणान्सहस्रशः ।
चित्रसेनं त्रिभिर्बाणैर्विव्याध समरे भृशम्

ārjuniścitrasenena viddho bahubhiraśugaiḥ |
atiṣṭhadāhave śūraḥ kiranbāṇānsahasraśaḥ |
citrasenaṃ tribhirbāṇairvivyādha samare bhṛśam

समागतौ तौ तु रणे महामात्रौ व्यरोचताम् ।
यथा दिवि महाघोरौ राजन्बुधशनैश्चरौ

samāgatau tau tu raṇe mahāmātrau vyarocatām |
yathā divi mahāghorau rājanbudhaśanaiścarau

तस्याश्वांश्चतुरो हत्वा सूतं च नवभिः शरैः ।
ननाद बलवान्नादं सौभद्रः परवीरहा

tasyāśvāṃścaturo hatvā sūtaṃ ca navabhiḥ śaraiḥ |
nanāda balavānnādaṃ saubhadraḥ paravīrahā

हताश्वात्तु रथात्तूर्णं सोऽवप्लुत्य महारथः ।
आरुरोह रथं तूर्णं दुर्मुखस्य विशांपते

hatāśvāttu rathāttūrṇaṃ so'vaplutya mahārathaḥ |
āruroha rathaṃ tūrṇaṃ durmukhasya viśāṃpate

द्रोणश्च द्रुपदं भित्त्वा शरैः सन्नतपर्वभिः ।
सारथिं चास्य विव्याध त्वरमाणः पराक्रमी

droṇaśca drupadaṃ bhittvā śaraiḥ sannataparvabhiḥ |
sārathiṃ cāsya vivyādha tvaramāṇaḥ parākramī

पीड्यमानस्ततो राजा द्रुपदो वाहिनीमुखे ।
अपायाज्जवनैरश्वैः पूर्ववैरमनुस्मरन्

pīḍyamānastato rājā drupado vāhinīmukhe |
apāyājjavanairaśvaiḥ pūrvavairamanusmaran

भीमसेनस्तु राजानं मुहूर्तादिव बाह्लिकम् ।
व्यश्वसूतरथं चक्रे सर्वसैन्यस्य पश्यतः

bhīmasenastu rājānaṃ muhūrtādiva bāhlikam |
vyaśvasūtarathaṃ cakre sarvasainyasya paśyataḥ

ससंभ्रमो महाराज संशयं परमं गतः

sasaṃbhramo mahārāja saṃśayaṃ paramaṃ gataḥ

अवप्लुत्य ततो वाहाद्बाह्लीकः पुरुषोत्तमः ।
आरुरह रथं तूर्णं लक्ष्मणस्य महारणे

avaplutya tato vāhādbāhlīkaḥ puruṣottamaḥ |
āruraha rathaṃ tūrṇaṃ lakṣmaṇasya mahāraṇe

सात्यकिः कृतवर्माणं वारयित्वा महारणे ।
शरैर्बहुविधै राजन्नाससाद पितामहम्

sātyakiḥ kṛtavarmāṇaṃ vārayitvā mahāraṇe |
śarairbahuvidhai rājannāsasāda pitāmaham

स विद्ध्वा भारतं षष्ट्या निशितै रोमवाहिभिः ।
नृत्यन्निव रथोपस्थे विधुन्वानो महद्धनुः

sa viddhvā bhārataṃ ṣaṣṭyā niśitai romavāhibhiḥ |
nṛtyanniva rathopasthe vidhunvāno mahaddhanuḥ

तस्यायसीं महाशक्तिं चिक्षेपाथ पितामहः ।
हेमचित्रां महावेगां नागकन्योपमां शुभाम्

tasyāyasīṃ mahāśaktiṃ cikṣepātha pitāmahaḥ |
hemacitrāṃ mahāvegāṃ nāgakanyopamāṃ śubhām

तामापतन्तीं सहसा मृत्युकल्पां सुदुर्जयाम् ।
व्यंसयामास वार्ष्णेयो लाघवेन महायशाः

tāmāpatantīṃ sahasā mṛtyukalpāṃ sudurjayām |
vyaṃsayāmāsa vārṣṇeyo lāghavena mahāyaśāḥ

अनासाद्य तु वार्ष्णेयं शक्तिः परमदारुणा ।
न्यपतद्धरणीपृष्ठे महोल्केव महाप्रभा

anāsādya tu vārṣṇeyaṃ śaktiḥ paramadāruṇā |
nyapataddharaṇīpṛṣṭhe maholkeva mahāprabhā

वार्ष्णेयस्तु ततो राजन्स्वां शक्तिं कनकप्रभाम् ।
वेगवद्गृह्य चिक्षेप पितामहरथं प्रति

vārṣṇeyastu tato rājansvāṃ śaktiṃ kanakaprabhām |
vegavadgṛhya cikṣepa pitāmaharathaṃ prati

वार्ष्णेयभुजवेगेन प्रणुन्ना सा महाहवे ।
अभिदुद्राव वेगेन कालरात्रिर्यथा नरम्

vārṣṇeyabhujavegena praṇunnā sā mahāhave |
abhidudrāva vegena kālarātriryathā naram

तामापतन्तीं सहसा द्विधा चिच्छेद भारतः ।
क्षुरप्राभ्यां सुतीक्ष्णाभ्यांसा व्यशीर्यत मेदिनीम्

tāmāpatantīṃ sahasā dvidhā ciccheda bhārataḥ |
kṣuraprābhyāṃ sutīkṣṇābhyāṃsā vyaśīryata medinīm

छित्त्वा शक्तिं तु गाङ्गयः सात्यकिं नवभिः शरैः ।
आजघानोरसि क्रुद्धः प्रहसञ्छत्रुकर्शनः

chittvā śaktiṃ tu gāṅgayaḥ sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ |
ājaghānorasi kruddhaḥ prahasañchatrukarśanaḥ

ततः सरथनागाश्वाः पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज ।
परिवब्रू रणे भीष्मं माधवत्राणकारणात्

tataḥ sarathanāgāśvāḥ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja |
parivabrū raṇe bhīṣmaṃ mādhavatrāṇakāraṇāt

ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
पाण्डवानां कुरूणां च समरे विजयैषिणाम्

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam |
pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca samare vijayaiṣiṇām