अध्याय 106: श्रीकृष्ण पैदल ही भीष्म की ओर दौड़ते हैं

ततः पिता तव क्रुद्धो निशितैः सायकोत्तमैः ।
आजघान रणे पार्थान्सहसेनान्समन्ततः

tataḥ pitā tava kruddho niśitaiḥ sāyakottamaiḥ |
ājaghāna raṇe pārthānsahasenānsamantataḥ

भीमं द्वादशभिर्विद्ध्वा सात्यकिं नवभिः शरैः ।
नकुलं च त्रिभिर्विद्ध्वा सहदेवं च सप्तभिः

bhīmaṃ dvādaśabhirviddhvā sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ |
nakulaṃ ca tribhirviddhvā sahadevaṃ ca saptabhiḥ

युधिष्ठिरं द्वादशभिर्बाह्वोरुरसि चार्पयत् ।
धृष्टद्युम्नं ततो विद्ध्वा ननाद सुमहाबलः

yudhiṣṭhiraṃ dvādaśabhirbāhvorurasi cārpayat |
dhṛṣṭadyumnaṃ tato viddhvā nanāda sumahābalaḥ

तं द्वादशाख्यैर्नकुलो माधवश्च त्रिभिः शरैः ।
धृष्टद्युम्नश्च सप्तत्या भीमसेनश्च सप्तभिः ।
युधिष्ठिरो द्वादशभिः प्रत्यविध्यत्पितामहम्

taṃ dvādaśākhyairnakulo mādhavaśca tribhiḥ śaraiḥ |
dhṛṣṭadyumnaśca saptatyā bhīmasenaśca saptabhiḥ |
yudhiṣṭhiro dvādaśabhiḥ pratyavidhyatpitāmaham

द्रोणस्तु सात्यकिं विद्ध्वा भीमसेनमविध्यत ।
एकैकं पञ्चभिर्बाणैर्यमदण्डोपमैः शितैः

droṇastu sātyakiṃ viddhvā bhīmasenamavidhyata |
ekaikaṃ pañcabhirbāṇairyamadaṇḍopamaiḥ śitaiḥ

तौ च तं प्रत्यविध्येतां त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः ।
तोत्रैरिव महानागं द्रोणं ब्राह्मणपुङ्गवम्

tau ca taṃ pratyavidhyetāṃ tribhistribhirajihmagaiḥ |
totrairiva mahānāgaṃ droṇaṃ brāhmaṇapuṅgavam

सौवीरा कितवाः प्राच्याः प्रतीच्योदीच्यमालवाः ।
अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयोऽथ वसातयः ।
संग्रमे नाजहुर्भीष्मं वध्यमानाः शितैः शरैः

sauvīrā kitavāḥ prācyāḥ pratīcyodīcyamālavāḥ |
abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo'tha vasātayaḥ |
saṃgrame nājahurbhīṣmaṃ vadhyamānāḥ śitaiḥ śaraiḥ

तथैवान्ये महीपाला नानादेशसमागताः ।
पाण्डवानभ्यवर्तन्त विविधायुधपाणयः ।
तथैव पाण्डवा राजन्परिवव्रुः पितामहम्

tathaivānye mahīpālā nānādeśasamāgatāḥ |
pāṇḍavānabhyavartanta vividhāyudhapāṇayaḥ |
tathaiva pāṇḍavā rājanparivavruḥ pitāmaham

स समन्तात्परिवृतो रथौघैरपराजितः ।
गहनेऽग्निरिवोत्सृष्टः प्रजज्वाल दहन्परान्

sa samantātparivṛto rathaughairaparājitaḥ |
gahane'gnirivotsṛṣṭaḥ prajajvāla dahanparān

रथाग्न्यगारश्चापार्चिरसिशक्तिगजेन्धनः ।
शरस्फुलिङ्गो भीष्माग्निर्ददाह क्षत्रियर्षभान्

rathāgnyagāraścāpārcirasiśaktigajendhanaḥ |
śarasphuliṅgo bhīṣmāgnirdadāha kṣatriyarṣabhān

यथा हि सुमहानग्निः कक्षे चरसि सानिलः ।
तथा भीष्मो महाराज दिव्यमस्त्रमुदीरयन्

yathā hi sumahānagniḥ kakṣe carasi sānilaḥ |
tathā bhīṣmo mahārāja divyamastramudīrayan

सुवर्णपुङ्खैरिषुभिर्गार्ध्रपक्षैः सुतेजनैः ।
कर्णिनालीकनाराचैश्छादयामास तद्बलम्

suvarṇapuṅkhairiṣubhirgārdhrapakṣaiḥ sutejanaiḥ |
karṇinālīkanārācaiśchādayāmāsa tadbalam

अपातयद्ध्वजांश्चैव रथिनश्च शितैः शरैः ।
मुण्डतालवनानीव चकार स रथव्रजान्

apātayaddhvajāṃścaiva rathinaśca śitaiḥ śaraiḥ |
muṇḍatālavanānīva cakāra sa rathavrajān

निर्मनुष्यान्रथान्राजन्गजानश्वांश्च संयुगे ।
अकरोत्स महाबाहुः सर्वशस्त्रभृतां वरः

nirmanuṣyānrathānrājangajānaśvāṃśca saṃyuge |
akarotsa mahābāhuḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ

तस्य ज्यातलनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः ।
निशम्य सर्वभूतानि समकम्पन्त भारत

tasya jyātalanirghoṣaṃ visphūrjitamivāśaneḥ |
niśamya sarvabhūtāni samakampanta bhārata

अमोघा ह्यपत्नबाणाः पितुस्ते भरतर्षभ ।
नासज्जन्त तनुत्रेषु भीष्मचापच्युताः शराः

amoghā hyapatnabāṇāḥ pituste bharatarṣabha |
nāsajjanta tanutreṣu bhīṣmacāpacyutāḥ śarāḥ

हतवीरान्रथान्राजन्संयुक्ताञ्जवनैर्हयैः ।
अपश्याम महाराज ह्रियमाणान्रणाजिरे

hatavīrānrathānrājansaṃyuktāñjavanairhayaiḥ |
apaśyāma mahārāja hriyamāṇānraṇājire

चेदिकाशिकरूषाणां सहस्राणि चतुर्दश ।
महारथाः समाख्याताः कलपुत्रास्तनुत्यजः ।
अपरावर्तिनः सर्वे सुवर्णविकृतध्वजाः

cedikāśikarūṣāṇāṃ sahasrāṇi caturdaśa |
mahārathāḥ samākhyātāḥ kalaputrāstanutyajaḥ |
aparāvartinaḥ sarve suvarṇavikṛtadhvajāḥ

संग्रामे भीष्ममासाद्य व्यादितास्यमिवान्तकम् ।
निमग्नाः परलोकाय सवाजिरथकुञ्जराः

saṃgrāme bhīṣmamāsādya vyāditāsyamivāntakam |
nimagnāḥ paralokāya savājirathakuñjarāḥ

भग्नाक्षोपस्करान्कांश्चिद्भग्नचक्रांश्च भारत ।
अपश्याम महाराज शतशोऽथ सहस्रशः

bhagnākṣopaskarānkāṃścidbhagnacakrāṃśca bhārata |
apaśyāma mahārāja śataśo'tha sahasraśaḥ

सवरूथै रथैर्भग्नै रथिभिश्च निपातितैः ।
शरैः सुकवचैश्छिन्नैः पट्टसैश्च विशांपते

savarūthai rathairbhagnai rathibhiśca nipātitaiḥ |
śaraiḥ sukavacaiśchinnaiḥ paṭṭasaiśca viśāṃpate

गदाभिर्भिण्डिपालैश्च निशितैश्च शिलीमुखैः ।
अनुकर्षैरुपासङ्गैश्चक्रैर्भग्नैश्च मारिष

gadābhirbhiṇḍipālaiśca niśitaiśca śilīmukhaiḥ |
anukarṣairupāsaṅgaiścakrairbhagnaiśca māriṣa

बाहुभिः कार्मुकैः खङ्गैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः ।
तलत्रैरङ्गुलित्रैश्च ध्वजैश्च विनिपातितैः ।
चापैश्च बहुधा च्छिन्नैः समास्तीर्यत मेदिनी

bāhubhiḥ kārmukaiḥ khaṅgaiḥ śirobhiśca sakuṇḍalaiḥ |
talatrairaṅgulitraiśca dhvajaiśca vinipātitaiḥ |
cāpaiśca bahudhā cchinnaiḥ samāstīryata medinī

गजारोहा गजान्राजन्हयांश्च हयसादिनः ।
अभिपेतुर्द्रुतं तत्र शतशोऽथ सहस्रशः

gajārohā gajānrājanhayāṃśca hayasādinaḥ |
abhipeturdrutaṃ tatra śataśo'tha sahasraśaḥ

यतमानाश्च ते वीरा द्रवमाणान्महारथान् ।
नाशक्नुवन्वारयितुं भीष्मबाणप्रपीडितान्

yatamānāśca te vīrā dravamāṇānmahārathān |
nāśaknuvanvārayituṃ bhīṣmabāṇaprapīḍitān

महेन्द्रसमवीर्येण वध्यमाना महाचमूः ।
अभज्यत महाराज न च द्वौ समधावताम्

mahendrasamavīryeṇa vadhyamānā mahācamūḥ |
abhajyata mahārāja na ca dvau samadhāvatām

आविद्धरथनागाश्वं पतितध्वजसंकुलम् ।
अनीकं पाण्डुपुत्राणां हाहाभूतमचेतनम्

āviddharathanāgāśvaṃ patitadhvajasaṃkulam |
anīkaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ hāhābhūtamacetanam

जघानात्र पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं तथ ।
प्रियं सखाय चाक्रन्दे सखा दैवबलात्कृतः

jaghānātra pitā putraṃ putraśca pitaraṃ tatha |
priyaṃ sakhāya cākrande sakhā daivabalātkṛtaḥ

विमुच्य कवचानन्ये पाण्डुपुत्रस्य सैनिकाः ।
प्रकीर्य केशान्धावन्तः प्रत्यदृश्यन्त सर्वशः

vimucya kavacānanye pāṇḍuputrasya sainikāḥ |
prakīrya keśāndhāvantaḥ pratyadṛśyanta sarvaśaḥ

तद्गोकुलमिवोद्भ्रान्तमुद्भान्तरथकूबरम् ।
ददृशे पाण्डुपुत्रस्य सैन्यमार्तस्वरं तदा

tadgokulamivodbhrāntamudbhāntarathakūbaram |
dadṛśe pāṇḍuputrasya sainyamārtasvaraṃ tadā

प्रभज्यमानं सैन्यं तु दृष्ट्वा यादवनन्दनः ।
उवाच पार्थं बीभत्सुं निगृह्य रथमुत्तमम्

prabhajyamānaṃ sainyaṃ tu dṛṣṭvā yādavanandanaḥ |
uvāca pārthaṃ bībhatsuṃ nigṛhya rathamuttamam

अयं स कालः संप्राप्तः पार्थ यः काङ्क्षितस्तव ।
प्रहरास्मै नरव्याघ्र भीष्मायाहवशोभिने

ayaṃ sa kālaḥ saṃprāptaḥ pārtha yaḥ kāṅkṣitastava |
praharāsmai naravyāghra bhīṣmāyāhavaśobhine

यत्पुरा कथितं वीर त्वया राज्ञां समागमे ।
विराटनगरे तात सञ्जयस्य समीपतः

yatpurā kathitaṃ vīra tvayā rājñāṃ samāgame |
virāṭanagare tāta sañjayasya samīpataḥ

भीष्मद्रोणमुखान्सर्वान्धार्तराष्ट्रस्य सैनिकान् ।
सानुबन्धान्हनिष्यामि ये मां योत्स्यन्ति सङ्गरे

bhīṣmadroṇamukhānsarvāndhārtarāṣṭrasya sainikān |
sānubandhānhaniṣyāmi ye māṃ yotsyanti saṅgare

इति तत्कुरु कौन्तेय सत्यं वाक्यमरिन्दम ।
क्षत्रधर्ममनुस्मृत्य युध्यस्व विगतज्वरः

iti tatkuru kaunteya satyaṃ vākyamarindama |
kṣatradharmamanusmṛtya yudhyasva vigatajvaraḥ

इत्युक्तो वासुदेवेन तिर्यग्दृष्टिरधोमुखः ।
अकाम इव बीभत्सुरिदं वचनमब्रवीत्

ityukto vāsudevena tiryagdṛṣṭiradhomukhaḥ |
akāma iva bībhatsuridaṃ vacanamabravīt

अवध्यानां वधं कृत्वा राज्यं वा नरकोत्तरम् ।
दुःखानि वनवासे वा किं नु मे सुकृतं भवेत्

avadhyānāṃ vadhaṃ kṛtvā rājyaṃ vā narakottaram |
duḥkhāni vanavāse vā kiṃ nu me sukṛtaṃ bhavet

चोदयाश्वान्यतो भीष्मः करिष्ये वचनं तव ।
पातयिष्यामि दुर्धर्षं भीष्मं कुरुपितामहम्

codayāśvānyato bhīṣmaḥ kariṣye vacanaṃ tava |
pātayiṣyāmi durdharṣaṃ bhīṣmaṃ kurupitāmaham

स चाश्वान्रजतप्रख्यांश्चोदयामास माधवः ।
यतो भीष्मस्ततो राजन्दुष्प्रेक्ष्यो रश्मिवानिव ।

sa cāśvānrajataprakhyāṃścodayāmāsa mādhavaḥ |
yato bhīṣmastato rājanduṣprekṣyo raśmivāniva |

ततस्तत्पुनरावृत्तं युधिष्ठिरबलं महत् ।
दृष्ट्वा पार्थं महाबाहुं भीष्मायोद्यतमाहवे

tatastatpunarāvṛttaṃ yudhiṣṭhirabalaṃ mahat |
dṛṣṭvā pārthaṃ mahābāhuṃ bhīṣmāyodyatamāhave

ततो भीष्मः कुरुश्रेष्ठः सिंहवद्विनदन्मुहुः ।
धनंजयरथं शीघ्रं शरवर्षैरवाकिरत्

tato bhīṣmaḥ kuruśreṣṭhaḥ siṃhavadvinadanmuhuḥ |
dhanaṃjayarathaṃ śīghraṃ śaravarṣairavākirat

क्षणेन स रथस्तस्य सहयः सहसारथिः ।
शरवर्षेण महता न प्राज्ञायत भारत

kṣaṇena sa rathastasya sahayaḥ sahasārathiḥ |
śaravarṣeṇa mahatā na prājñāyata bhārata

वासुदेवस्त्वसंभ्रान्तो धैर्यमास्थाय सत्वरः ।
चोदयामास तानश्वान्विनुन्नान्भीष्मसायकैः

vāsudevastvasaṃbhrānto dhairyamāsthāya satvaraḥ |
codayāmāsa tānaśvānvinunnānbhīṣmasāyakaiḥ

ततः पार्थो धनुर्गृह्य दिव्यं जलदनिःस्वनम् ।
पातयामास भीष्मस्य धनुश्छित्त्वा शितैः शरैः

tataḥ pārtho dhanurgṛhya divyaṃ jaladaniḥsvanam |
pātayāmāsa bhīṣmasya dhanuśchittvā śitaiḥ śaraiḥ

स च्छिन्नधन्वा कौरव्यः पुनरन्यन्महद्धनुः ।
निमेषान्तरमात्रेण सज्यं चक्रे पिता तव

sa cchinnadhanvā kauravyaḥ punaranyanmahaddhanuḥ |
nimeṣāntaramātreṇa sajyaṃ cakre pitā tava

चकर्ष च ततो दोर्भ्यां धनुर्जलदनिःस्वनम् ।
अथास्य तदपि क्रुद्धश्चिच्छेद धनुरर्जुनः ।
तस्य तत्पूजयामास लाघवं शन्तनोः सुतः

cakarṣa ca tato dorbhyāṃ dhanurjaladaniḥsvanam |
athāsya tadapi kruddhaściccheda dhanurarjunaḥ |
tasya tatpūjayāmāsa lāghavaṃ śantanoḥ sutaḥ

गाङ्गेयस्त्वब्रवीत्पार्थं धन्विश्रेष्ठमरिंदम ।
साधुसाधु महाबाहो साधु कुन्तीसुतेति च

gāṅgeyastvabravītpārthaṃ dhanviśreṣṭhamariṃdama |
sādhusādhu mahābāho sādhu kuntīsuteti ca

समाभाष्यैवमपरं प्रगृह्य रुचिरं धनुः ।
मुमोच समरे भीष्मः शरान्पार्थरथं प्रति

samābhāṣyaivamaparaṃ pragṛhya ruciraṃ dhanuḥ |
mumoca samare bhīṣmaḥ śarānpārtharathaṃ prati

अदर्शयद्वसुदेवो हययाने परं बलम् ।
मोघान्कुर्वञ्शरांस्तस्य मण्डलानि निदर्शयन्

adarśayadvasudevo hayayāne paraṃ balam |
moghānkurvañśarāṃstasya maṇḍalāni nidarśayan

शुशुभाते नरव्याघ्रौ तौ भीष्मशरविक्षतौ ।
गोवृषाविव संरब्धौ विषाणोल्लिखिताङ्कितौ

śuśubhāte naravyāghrau tau bhīṣmaśaravikṣatau |
govṛṣāviva saṃrabdhau viṣāṇollikhitāṅkitau

वासुदेवस्तु संप्रेक्ष्य पार्थस्य मृदुयुद्धताम् ।
भीष्मं च शरवर्षाणि सृजन्तमनिशं युधि

vāsudevastu saṃprekṣya pārthasya mṛduyuddhatām |
bhīṣmaṃ ca śaravarṣāṇi sṛjantamaniśaṃ yudhi

प्रतपन्तमिवादित्यं मध्यमासाद्य सेनयोः ।
वरान्वरान्विनिघ्नन्तं पाण्डुपुत्रस्य सैनिकान्

pratapantamivādityaṃ madhyamāsādya senayoḥ |
varānvarānvinighnantaṃ pāṇḍuputrasya sainikān

युगान्तमिव कुर्वाणं भीष्मं यौधिष्ठिरे बले ।
नामृष्यत महाबाहुर्माधवः परवीरहा

yugāntamiva kurvāṇaṃ bhīṣmaṃ yaudhiṣṭhire bale |
nāmṛṣyata mahābāhurmādhavaḥ paravīrahā

उत्सृज्य रजतप्रख्यान्हयान्पार्थस्य मारिष ।
वासुदेवस्ततो योगी प्रचस्कन्द महारथात्

utsṛjya rajataprakhyānhayānpārthasya māriṣa |
vāsudevastato yogī pracaskanda mahārathāt

अभिदुद्राव भीष्मं स भुजप्रहरणो बली ।
प्रतोदपाणिस्तेजस्वी सिंहवद्विनदन्मुहुः

abhidudrāva bhīṣmaṃ sa bhujapraharaṇo balī |
pratodapāṇistejasvī siṃhavadvinadanmuhuḥ

दारयन्निव पद्भ्यां स जगतीं जगदीश्वरः ।
क्रोधताम्रेक्षणः कृष्णो जिघांसुरमितद्युतिः

dārayanniva padbhyāṃ sa jagatīṃ jagadīśvaraḥ |
krodhatāmrekṣaṇaḥ kṛṣṇo jighāṃsuramitadyutiḥ

ग्रसन्निव च तेजांसि तावकानां महाहवे ।
दृष्ट्वा माधवमाक्रन्दे भीष्मायोद्यतमन्तिके

grasanniva ca tejāṃsi tāvakānāṃ mahāhave |
dṛṣṭvā mādhavamākrande bhīṣmāyodyatamantike

हतो भीष्मो हतो भीष्म इति तत्रस्म सैनिकाः ।
क्रोशन्तः प्राद्रवन्सर्वे वासुदेवभयातुराः

hato bhīṣmo hato bhīṣma iti tatrasma sainikāḥ |
krośantaḥ prādravansarve vāsudevabhayāturāḥ

पीतकौशेयसंवीतो मणिश्यामो जनार्दनः ।
शुशुभे विद्रवन्भीष्मं विद्युन्माली यथाम्बुदः

pītakauśeyasaṃvīto maṇiśyāmo janārdanaḥ |
śuśubhe vidravanbhīṣmaṃ vidyunmālī yathāmbudaḥ

स सिंह इव मातङ्गं यथर्षभ इवर्षभम् ।
अभिदुद्राव वेगेन विनदन्यादवर्षभः

sa siṃha iva mātaṅgaṃ yatharṣabha ivarṣabham |
abhidudrāva vegena vinadanyādavarṣabhaḥ

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य पुण्डरीकाक्षमाहवे ।
असंभ्रमं रणे भीष्मो विचकर्ष महद्धनुः ।
उवाच चैव गोविन्दमसंभ्रान्तेन चेतसा

tamāpatantaṃ saṃprekṣya puṇḍarīkākṣamāhave |
asaṃbhramaṃ raṇe bhīṣmo vicakarṣa mahaddhanuḥ |
uvāca caiva govindamasaṃbhrāntena cetasā

एह्येहि पुण्डरीकाक्ष देवदेव नमोस्तु ते ।
मामद्य सात्वतश्रेष्ठ तापयस्त महाहवे

ehyehi puṇḍarīkākṣa devadeva namostu te |
māmadya sātvataśreṣṭha tāpayasta mahāhave

त्वया हि देव संग्रामे हतस्यापि ममानघ ।
श्रेय एव परं कृष्ण लोके भवति सर्वतः

tvayā hi deva saṃgrāme hatasyāpi mamānagha |
śreya eva paraṃ kṛṣṇa loke bhavati sarvataḥ

संभावितोऽस्मि गोविन्द त्रैलोक्येनाद्य संयुगे ।
प्रहरस्व यथेष्टं वै दासोऽस्मि तव चानघ

saṃbhāvito'smi govinda trailokyenādya saṃyuge |
praharasva yatheṣṭaṃ vai dāso'smi tava cānagha

अन्वगेव ततः पार्थः समभिद्रुत्य केशवम् ।
निजग्राह महाबाहुर्बाहुभ्यां परिगृह्य वै

anvageva tataḥ pārthaḥ samabhidrutya keśavam |
nijagrāha mahābāhurbāhubhyāṃ parigṛhya vai

निगृह्यमाणः पार्थेन कृष्णो राजीवलोचनः ।
जगामैवैनमादाय वेगेन पुरुषोत्तमः

nigṛhyamāṇaḥ pārthena kṛṣṇo rājīvalocanaḥ |
jagāmaivainamādāya vegena puruṣottamaḥ

पार्थस्तु विष्टभ्य बलाच्चरणौ परवीरहा ।
निजग्राह हृषीकेशं कथंचिद्दशमे पदे

pārthastu viṣṭabhya balāccaraṇau paravīrahā |
nijagrāha hṛṣīkeśaṃ kathaṃciddaśame pade

तत एवमुवाचार्तः क्रोधपर्याकुलेक्षणम् ।
निःश्वसन्तं यथा नागमर्जुनः प्रणयात्सखा

tata evamuvācārtaḥ krodhaparyākulekṣaṇam |
niḥśvasantaṃ yathā nāgamarjunaḥ praṇayātsakhā

निवर्तस्व महाबाहो नानृतं कर्तुमर्हसि ।
यत्त्वया कथितं पूर्वं न योत्स्यामीति केशव

nivartasva mahābāho nānṛtaṃ kartumarhasi |
yattvayā kathitaṃ pūrvaṃ na yotsyāmīti keśava

मिथ्यावादीति लोकास्त्वां कथयिष्यन्ति माधव ।
ममैष भारः सर्वो हि हनिष्यामि पितामहम्

mithyāvādīti lokāstvāṃ kathayiṣyanti mādhava |
mamaiṣa bhāraḥ sarvo hi haniṣyāmi pitāmaham

शपे केशव शस्त्रेण सत्येन सुकृतेन च ।
अन्तं यथा गमिष्यामि शत्रूणां शत्रुसूदन

śape keśava śastreṇa satyena sukṛtena ca |
antaṃ yathā gamiṣyāmi śatrūṇāṃ śatrusūdana

अद्यैव पश्य दुर्धर्षं पात्यमानं महारथम् ।
तारापतिमिवापूर्णमन्तकाले यदृच्छया

adyaiva paśya durdharṣaṃ pātyamānaṃ mahāratham |
tārāpatimivāpūrṇamantakāle yadṛcchayā

माधवस्तु वचः श्रुत्वा फल्गुनस्य महात्मनः ।
अभवत्परमप्रीतो दृष्ट्वा पार्थस्य विक्रमम् ।
न किंचिदुक्त्वा सक्रोध आरुरोह रथं पुनः

mādhavastu vacaḥ śrutvā phalgunasya mahātmanaḥ |
abhavatparamaprīto dṛṣṭvā pārthasya vikramam |
na kiṃciduktvā sakrodha āruroha rathaṃ punaḥ

तौ रथस्थौ नरव्याघ्रौ भीष्मः शान्तनवः पुनः ।
ववर्ष शरवर्षेण मेघो वृष्ट्या यथाऽचलौ

tau rathasthau naravyāghrau bhīṣmaḥ śāntanavaḥ punaḥ |
vavarṣa śaravarṣeṇa megho vṛṣṭyā yathā'calau

प्राणानादत्त योधानां पिता देवव्रतस्तव ।
गभस्तिभिरिवादित्यस्तेजांसि शिशिरात्यये

prāṇānādatta yodhānāṃ pitā devavratastava |
gabhastibhirivādityastejāṃsi śiśirātyaye

यथा कुरूणां सैन्यानि बभञ्जुर्युधि पाण्डवाः ।
तथा पाण्डवसैन्यानि बभञ्ज युधि ते पिता

yathā kurūṇāṃ sainyāni babhañjuryudhi pāṇḍavāḥ |
tathā pāṇḍavasainyāni babhañja yudhi te pitā

हतविद्रुतसैन्यास्तु निरुत्साहा विचेतसः ।
निरीक्षितुं न शेकुस्ते भीष्ममप्रतिमं रणे

hatavidrutasainyāstu nirutsāhā vicetasaḥ |
nirīkṣituṃ na śekuste bhīṣmamapratimaṃ raṇe

मध्यं गतमिवादित्यं प्रतपन्तं स्वतेजसा ।
ते वध्यमाना भीष्मेण शतशोऽथ सहस्रशः

madhyaṃ gatamivādityaṃ pratapantaṃ svatejasā |
te vadhyamānā bhīṣmeṇa śataśo'tha sahasraśaḥ

कुर्वाणं समरे कर्माण्यतिमानुषविक्रमम् ।
वीक्षांचक्रुर्महाराज पाण्डवा भयपीडिताः

kurvāṇaṃ samare karmāṇyatimānuṣavikramam |
vīkṣāṃcakrurmahārāja pāṇḍavā bhayapīḍitāḥ

तथा पाण्डवसैन्यानि द्राव्यमाणानि भारत ।
त्रातारं नाध्यगच्छन्त गावः पङ्कगता इव ।
पिपीलिका इव क्षुण्णा दुर्बला बलिना रणे

tathā pāṇḍavasainyāni drāvyamāṇāni bhārata |
trātāraṃ nādhyagacchanta gāvaḥ paṅkagatā iva |
pipīlikā iva kṣuṇṇā durbalā balinā raṇe

तथैव योधा राजेन्द्र भीष्मेणामित्रघातिना ।
समरे मृदिताः सर्वे पाण्डवाः सह सृञ्जयैः

tathaiva yodhā rājendra bhīṣmeṇāmitraghātinā |
samare mṛditāḥ sarve pāṇḍavāḥ saha sṛñjayaiḥ

महारथं भारत दुष्प्रकम्पं
शरौघिणं प्रतपन्तं नरेन्द्रान् ।
भीष्मं न शेकुः प्रतिवीक्षितुं ते
शरार्चिषं सूर्यमिवातपन्तम्

mahārathaṃ bhārata duṣprakampaṃ
śaraughiṇaṃ pratapantaṃ narendrān |
bhīṣmaṃ na śekuḥ prativīkṣituṃ te
śarārciṣaṃ sūryamivātapantam

विमृद्गतस्तस्य तु पाण्डुसेना-
मस्तं जगामाथ सहस्ररश्मिः ।
ततो हि भीष्मः सबलान्ससैन्या-
न्न्यवारयत्पाण्डुसुताञ्शरौघैः

vimṛdgatastasya tu pāṇḍusenā-
mastaṃ jagāmātha sahasraraśmiḥ |
tato hi bhīṣmaḥ sabalānsasainyā-
nnyavārayatpāṇḍusutāñśaraughaiḥ

मनोऽवहारं प्रति संबभूव

mano'vahāraṃ prati saṃbabhūva