अध्याय 90: अश्व की आहुति और पृथ्वी का दान

श्रपयित्वा पशूनन्यान्विधिवद्द्विजसत्तमाः ।
तं तुरङ्गं यथाशास्त्रमालभन्त द्विजातयः

śrapayitvā paśūnanyānvidhivaddvijasattamāḥ |
taṃ turaṅgaṃ yathāśāstramālabhanta dvijātayaḥ

ततः संज्ञप्य तुरगंक विधिवद्याजकर्षभाः ।
उपसंवेशयांचक्रुस्ततस्तां द्रुपदात्मजाम् ।
कलाभिस्तिसृभी राजन्यथाविधि मनस्विनीम्

tataḥ saṃjñapya turagaṃka vidhivadyājakarṣabhāḥ |
upasaṃveśayāṃcakrustatastāṃ drupadātmajām |
kalābhistisṛbhī rājanyathāvidhi manasvinīm

उद्धृत्य तु वपां तस्य यथाशास्त्रं द्विजातयः ।
श्रपयामासुरव्यग्रा विधिवद्भरतर्षभ

uddhṛtya tu vapāṃ tasya yathāśāstraṃ dvijātayaḥ |
śrapayāmāsuravyagrā vidhivadbharatarṣabha

तं वपाधूमगन्धं तु धर्मराजः सहानुजैः ।
उपाजिघ्रद्यथासास्त्रं सर्वपापापहं तदा

taṃ vapādhūmagandhaṃ tu dharmarājaḥ sahānujaiḥ |
upājighradyathāsāstraṃ sarvapāpāpahaṃ tadā

शिष्टान्यङ्गानि यान्यासंस्तस्याश्वस्य नराधिप ।
तान्यग्रौ जुहुवुर्धीराः समस्ताः षोडशर्त्विजः

śiṣṭānyaṅgāni yānyāsaṃstasyāśvasya narādhipa |
tānyagrau juhuvurdhīrāḥ samastāḥ ṣoḍaśartvijaḥ

संस्थाप्यैवं तस्य राज्ञस्तं यज्ञं शक्रतेजसः ।
व्यासः सशिष्यो भगवान्वर्धयामास तं नृपम्

saṃsthāpyaivaṃ tasya rājñastaṃ yajñaṃ śakratejasaḥ |
vyāsaḥ saśiṣyo bhagavānvardhayāmāsa taṃ nṛpam

ततो युधिष्ठिरः प्रादात्सदस्येभ्यो यथाविधि ।
कोटीः सहस्रं निष्काणां व्यासाय तु वसुंधराम्

tato yudhiṣṭhiraḥ prādātsadasyebhyo yathāvidhi |
koṭīḥ sahasraṃ niṣkāṇāṃ vyāsāya tu vasuṃdharām

प्रतिगृह्य धरां राजन्व्यासः सत्यवतीसुतः ।
अब्रवीद्भरतश्रेष्ठं धर्मराजं युधिष्ठिरम्

pratigṛhya dharāṃ rājanvyāsaḥ satyavatīsutaḥ |
abravīdbharataśreṣṭhaṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram

वसुधा भवतस्त्वेषां संन्यस्ता राजसत्तम ।
निष्क्रयो दीयतां मह्यं ब्राह्मणा हि धनार्थिना

vasudhā bhavatastveṣāṃ saṃnyastā rājasattama |
niṣkrayo dīyatāṃ mahyaṃ brāhmaṇā hi dhanārthinā

युधिष्ठिरस्तु तान्विप्रान्प्रत्युवाच महामनाः ।
भ्रातृभिः सहितो धीमान्मध्ये राज्ञां महात्मनाम्

yudhiṣṭhirastu tānviprānpratyuvāca mahāmanāḥ |
bhrātṛbhiḥ sahito dhīmānmadhye rājñāṃ mahātmanām

अश्वमेधे महायज्ञे पृथिवी दक्षिणा स्मृता ।
अर्जुनेन जिता चेयमृत्विग्भ्यः प्रापिता मया

aśvamedhe mahāyajñe pṛthivī dakṣiṇā smṛtā |
arjunena jitā ceyamṛtvigbhyaḥ prāpitā mayā

वनं प्रवेक्ष्ये विप्राग्र्या विभजध्वं महीमिमाम् ।
चतुर्धा पृथिवीं कृत्वा चातुर्होत्रप्रमाणतः

vanaṃ pravekṣye viprāgryā vibhajadhvaṃ mahīmimām |
caturdhā pṛthivīṃ kṛtvā cāturhotrapramāṇataḥ

नाहमादातुमिच्छामि ब्रह्मस्वं द्विजसत्तमाः ॥
इदं नित्यं मनो विप्रा भ्रातॄणां चैव मे सदा

nāhamādātumicchāmi brahmasvaṃ dvijasattamāḥ ||
idaṃ nityaṃ mano viprā bhrātṝṇāṃ caiva me sadā

इत्युक्तवति तस्मिंस्तु भ्रातरो द्रौपदी च सा ।
एवमेतदिति प्राहुस्तदभूद्रोमहर्षणम्

ityuktavati tasmiṃstu bhrātaro draupadī ca sā |
evametaditi prāhustadabhūdromaharṣaṇam

ततोऽन्तरिक्षे वागासीत्साधुसाध्विति भारत ।
तथैव द्विजसङ्घानां शंसतां विबभौ स्वनः

tato'ntarikṣe vāgāsītsādhusādhviti bhārata |
tathaiva dvijasaṅghānāṃ śaṃsatāṃ vibabhau svanaḥ

द्वैपायनस्तथा कृष्णः पुनरेव युधिष्ठिरम् ।
प्रोवाच मध्ये विप्राणामिदं सम्पूजयन्मुनिः

dvaipāyanastathā kṛṣṇaḥ punareva yudhiṣṭhiram |
provāca madhye viprāṇāmidaṃ sampūjayanmuniḥ

दत्तैषा भवता मह्यं तां ते प्रतिददाम्यहम् ।
हिरण्यं दीयतामेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो धराऽस्तु ते

dattaiṣā bhavatā mahyaṃ tāṃ te pratidadāmyaham |
hiraṇyaṃ dīyatāmebhyo brāhmaṇebhyo dharā'stu te

ततोऽब्रवीद्वासुदेवो धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
यथाऽऽह भगवान्व्यासस्तथा त्वं कर्तुमर्हसि

tato'bravīdvāsudevo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram |
yathā''ha bhagavānvyāsastathā tvaṃ kartumarhasi

इत्युक्तः स कुरुश्रेष्ठः प्रीतात्मा भ्रातृभिः सह ।
कोटिं कोटिं गवां प्रादाद्दक्षिणां त्रिगुणीकृताम्

ityuktaḥ sa kuruśreṣṭhaḥ prītātmā bhrātṛbhiḥ saha |
koṭiṃ koṭiṃ gavāṃ prādāddakṣiṇāṃ triguṇīkṛtām

न करिष्यति तल्लोके कश्चिदन्यो नराधिपः ।
यत्कृतं कुरुराजेन मरुत्तस्यानुकुर्वता

na kariṣyati talloke kaścidanyo narādhipaḥ |
yatkṛtaṃ kururājena maruttasyānukurvatā

प्रतिगृह्य तु तद्द्रव्यं कृष्णद्वैपायनो मुनिः ।
ऋत्विग्भ्यः प्रददौ विद्वांश्चतुर्धा व्यभजंश्च ते

pratigṛhya tu taddravyaṃ kṛṣṇadvaipāyano muniḥ |
ṛtvigbhyaḥ pradadau vidvāṃścaturdhā vyabhajaṃśca te

धरण्या निष्क्रयं दत्त्वा तद्धिरण्यं युधिष्ठिरः ।
दूतपापो जितस्वर्गो मुमुदे भ्रातृभिः सह

dharaṇyā niṣkrayaṃ dattvā taddhiraṇyaṃ yudhiṣṭhiraḥ |
dūtapāpo jitasvargo mumude bhrātṛbhiḥ saha

ऋत्विजस्तमपर्यन्तं सुवर्णनिचयं तथा ।
व्यभजन्त द्विजातिभ्यो यथोत्साहं यथासुखम्

ṛtvijastamaparyantaṃ suvarṇanicayaṃ tathā |
vyabhajanta dvijātibhyo yathotsāhaṃ yathāsukham

यज्ञवाटे च यत्किञ्चिद्धिरण्यं सवि भूषणम् ।
तोरणानि च यूपांश्च घटान्पात्रीस्तथेष्टकाः ।
युधिष्ठिराभ्यनुज्ञाताः सर्वं तद्व्यभजन्द्विजाः

yajñavāṭe ca yatkiñciddhiraṇyaṃ savi bhūṣaṇam |
toraṇāni ca yūpāṃśca ghaṭānpātrīstatheṣṭakāḥ |
yudhiṣṭhirābhyanujñātāḥ sarvaṃ tadvyabhajandvijāḥ

अनन्तरं द्विजातिभ्यः क्षत्रिया जह्रिरे वसु ।
तथा विट्शूद्रसङ्घाश्च तथाऽन्ये म्लेच्छजातयः ।
कालेन महता जह्रुस्तत्सुवर्णं ततस्ततः

anantaraṃ dvijātibhyaḥ kṣatriyā jahrire vasu |
tathā viṭśūdrasaṅghāśca tathā'nye mlecchajātayaḥ |
kālena mahatā jahrustatsuvarṇaṃ tatastataḥ

ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे मुदिता जग्मुरालयान् ।
तर्पिता वसुना तेन धर्मिराजेन धीमिता

tataste brāhmaṇāḥ sarve muditā jagmurālayān |
tarpitā vasunā tena dharmirājena dhīmitā

स्वमंशं भगवान्व्यासः कुन्त्यै पादाभिवादितः ।
प्रददौ तस्य महतो हिरण्यस्य महाद्युतिः

svamaṃśaṃ bhagavānvyāsaḥ kuntyai pādābhivāditaḥ |
pradadau tasya mahato hiraṇyasya mahādyutiḥ

श्वशुरात्प्रीतिदायं तं प्राप्य सा प्रीतमानसा ।
चकार पुण्यकं तेन सुमहत्सङ्घशः पृथा

śvaśurātprītidāyaṃ taṃ prāpya sā prītamānasā |
cakāra puṇyakaṃ tena sumahatsaṅghaśaḥ pṛthā

गत्वा त्ववभृथं राजा विपाप्मा भ्रातृभिः सह ।
सभाज्यमानः शुशुभे महेन्द्रस्त्रिदशैरिव

gatvā tvavabhṛthaṃ rājā vipāpmā bhrātṛbhiḥ saha |
sabhājyamānaḥ śuśubhe mahendrastridaśairiva

पाण्‍डवाश्च महीपालैः समेतैरभिसंवृताः ।
अशोभन्त महाराज ग्रहस्तारागणैरिव

pāṇ‍ḍavāśca mahīpālaiḥ sametairabhisaṃvṛtāḥ |
aśobhanta mahārāja grahastārāgaṇairiva

राजभ्योपि ततः प्रादाद्रत्नानि विविधानि च ।
गजानश्वानलङ्कारान्त्रियो वासांसि काञ्चनम्

rājabhyopi tataḥ prādādratnāni vividhāni ca |
gajānaśvānalaṅkārāntriyo vāsāṃsi kāñcanam

तद्धनौघमपर्यन्तं पार्थः पार्थिवमण्डले ।
विसृजञ्शुशुभे राजन्यथा वैश्रवणस्तथा

taddhanaughamaparyantaṃ pārthaḥ pārthivamaṇḍale |
visṛjañśuśubhe rājanyathā vaiśravaṇastathā

आनीय च तथा वीरं राजानं बभ्रुवाहनम् ।
प्रदाय विपुलं वित्तं गृहात्प्रास्थापयनत्तदा

ānīya ca tathā vīraṃ rājānaṃ babhruvāhanam |
pradāya vipulaṃ vittaṃ gṛhātprāsthāpayanattadā

दुःशलायाश्च तं पौत्रं बालकं भरतर्षभ ।
स्वराज्येऽथ पितुर्धामान्स्वसुः प्रीत्या न्वयेशयत्

duḥśalāyāśca taṃ pautraṃ bālakaṃ bharatarṣabha |
svarājye'tha piturdhāmānsvasuḥ prītyā nvayeśayat

नृपतींश्चैव तान्सर्वान्सुविभक्तान्सुपूजितान् ।
प्रस्थापयामास वशी कुरुराजो युधिष्ठिरः

nṛpatīṃścaiva tānsarvānsuvibhaktānsupūjitān |
prasthāpayāmāsa vaśī kururājo yudhiṣṭhiraḥ

गोविन्दं च महात्मानं बलदेवं महाबलम् ।
तथाऽन्यान्वृष्णिवीरांश्च प्रद्युम्नाद्यान्सहस्रशः

govindaṃ ca mahātmānaṃ baladevaṃ mahābalam |
tathā'nyānvṛṣṇivīrāṃśca pradyumnādyānsahasraśaḥ

पूजयित्वा महाराज यथाविधि महाद्युतिः ।
भ्रातृभिः सहितो राजा प्रास्थापरयदरिंदमः

pūjayitvā mahārāja yathāvidhi mahādyutiḥ |
bhrātṛbhiḥ sahito rājā prāsthāparayadariṃdamaḥ

एवं बभूव यज्ञः स धर्मिराजस्य धीमतः ।
बह्वन्नधनरत्नौघः सुरामैरेयसागरः

evaṃ babhūva yajñaḥ sa dharmirājasya dhīmataḥ |
bahvannadhanaratnaughaḥ surāmaireyasāgaraḥ

सर्पिःपङ्का ह्रदा यत्र बभूवुश्चान्नपर्वताः ।
रसालकर्दमा नद्यो बभूवुर्भरतर्षभ

sarpiḥpaṅkā hradā yatra babhūvuścānnaparvatāḥ |
rasālakardamā nadyo babhūvurbharatarṣabha

भक्ष्यखाण्डवरागाणां क्रियतां भुज्यतां तथा ।
पशूनां वध्यतां चैव नान्तं ददृशिरे जनाः

bhakṣyakhāṇḍavarāgāṇāṃ kriyatāṃ bhujyatāṃ tathā |
paśūnāṃ vadhyatāṃ caiva nāntaṃ dadṛśire janāḥ

मत्तप्रमत्तमुदितं सुप्रीतयुवतीजनम् ।
मृदङ्गशङ्खनादैस्च मनोरममभूत्तदा ।

mattapramattamuditaṃ suprītayuvatījanam |
mṛdaṅgaśaṅkhanādaisca manoramamabhūttadā |

दीयतां भुज्यतां चापि तत्र शब्दो महानभूत् ।
दीयतां दीयतां चेति दिवारात्रमवारितम्

dīyatāṃ bhujyatāṃ cāpi tatra śabdo mahānabhūt |
dīyatāṃ dīyatāṃ ceti divārātramavāritam

तं महोत्सवसंकाशं हृष्टपुष्टजनाकुलम् ।
कथयन्ति स्म पुरुषा नानादेशनिवासिनः

taṃ mahotsavasaṃkāśaṃ hṛṣṭapuṣṭajanākulam |
kathayanti sma puruṣā nānādeśanivāsinaḥ

वर्षित्वा धनधाराभिः कामै रत्नै रसैस्तथा ।
विपाप्मा भरतश्रेष्ठः कृतार्थः प्राविशत्पुरम्

varṣitvā dhanadhārābhiḥ kāmai ratnai rasaistathā |
vipāpmā bharataśreṣṭhaḥ kṛtārthaḥ prāviśatpuram