अध्याय 89: बभ्रुवाहन का आगमन और अश्वमेध का आरम्भ

एतस्मिन्नेव काले तु स राजा बभ्रुवाहनः ।
मातृभ्यां सहितो धीमान्कुरूनभ्याजगाम ह

etasminneva kāle tu sa rājā babhruvāhanaḥ |
mātṛbhyāṃ sahito dhīmānkurūnabhyājagāma ha

तत्र वृद्धान्यथावत्स कुरूनन्यांश्च पार्थिवान् ।
अभिवाद्य महाबाहुस्तैश्चापि प्रतिनन्दितः ।
प्रविवेश पितामह्याः कुन्त्या भवनमुत्तमम्

tatra vṛddhānyathāvatsa kurūnanyāṃśca pārthivān |
abhivādya mahābāhustaiścāpi pratinanditaḥ |
praviveśa pitāmahyāḥ kuntyā bhavanamuttamam

स प्रविश्य महाबाहुः पाण्डवानां निवेशनम् ।
पितामहीमभ्यवन्दत्साम्ना परमवल्गुना

sa praviśya mahābāhuḥ pāṇḍavānāṃ niveśanam |
pitāmahīmabhyavandatsāmnā paramavalgunā

तथा चित्राङ्गदा देवी कौरवस्यात्मजाऽपि च ।
पृथां कृष्णां च सहिते विनयेनोपजग्मतुः ।
सुभद्रां च यथान्यायं याश्चान्याः कुरुयोषितः

tathā citrāṅgadā devī kauravasyātmajā'pi ca |
pṛthāṃ kṛṣṇāṃ ca sahite vinayenopajagmatuḥ |
subhadrāṃ ca yathānyāyaṃ yāścānyāḥ kuruyoṣitaḥ

ददौ कुन्ती ततस्ताभ्यां रत्नानि विविधानि च ।
द्रौपदी च सुभद्रा च याश्चाप्यन्या यदुस्त्रियः

dadau kuntī tatastābhyāṃ ratnāni vividhāni ca |
draupadī ca subhadrā ca yāścāpyanyā yadustriyaḥ

ऊषतुस्तत्र ते देव्यौ महार्ङशयनासने ।
सुपूजिते स्वयं कुन्त्या पार्थस्य हितकाम्यया

ūṣatustatra te devyau mahārṅaśayanāsane |
supūjite svayaṃ kuntyā pārthasya hitakāmyayā

स च राजा महातेजाः पूजितो बभ्रुवाहनः ।
धूतराष्ट्रं महीपालमुपतस्थे यताविधि

sa ca rājā mahātejāḥ pūjito babhruvāhanaḥ |
dhūtarāṣṭraṃ mahīpālamupatasthe yatāvidhi

युधिष्टिरं च राजानं भीमदींश्चापि पाण्डवान् ।
उपागम्य महातेजा विनयेनाभ्यवादयत्

yudhiṣṭiraṃ ca rājānaṃ bhīmadīṃścāpi pāṇḍavān |
upāgamya mahātejā vinayenābhyavādayat

स तैः प्रेम्या परिष्वक्तः पूजितश्च यथाविधि ।
धनं चास्मै ददुर्भूरि प्रीयमाणा महारथाः

sa taiḥ premyā pariṣvaktaḥ pūjitaśca yathāvidhi |
dhanaṃ cāsmai dadurbhūri prīyamāṇā mahārathāḥ

तथैव च महीपालः कृष्णं चक्रगदाधरम् ।
प्रद्युम्न इव गोविन्दं विनयेनोपतस्थिवान्

tathaiva ca mahīpālaḥ kṛṣṇaṃ cakragadādharam |
pradyumna iva govindaṃ vinayenopatasthivān

तस्मै कृष्णो ददौ राज्ञे महार्हमतिपूजितम् ।
रथं हेमपरिष्कारं दिव्याश्वयुजमुत्तमम्

tasmai kṛṣṇo dadau rājñe mahārhamatipūjitam |
rathaṃ hemapariṣkāraṃ divyāśvayujamuttamam

धर्मराजश्च भीमश्च फल्गुनश्च यमौ तथा ।
पृथक्पृथक् च ते चैनं मानार्थाभ्यामयोजयन्

dharmarājaśca bhīmaśca phalgunaśca yamau tathā |
pṛthakpṛthak ca te cainaṃ mānārthābhyāmayojayan

ततस्तृतीये दिवसे सत्यवत्यात्मजो मुनिः ।
युधिष्ठिरं समभ्येत्य वाग्मी वचनमब्रवीत्

tatastṛtīye divase satyavatyātmajo muniḥ |
yudhiṣṭhiraṃ samabhyetya vāgmī vacanamabravīt

अद्यप्रभृति कौन्तेय यज्ञस्य समयो हि ते ।
मुहूर्तो यज्ञियः प्राप्तश्चोदयन्तीह याजकाः

adyaprabhṛti kaunteya yajñasya samayo hi te |
muhūrto yajñiyaḥ prāptaścodayantīha yājakāḥ

अहीनो नाम राजेन्द्र क्रतुस्तेऽयं विकल्पवान् ।
बहुत्वात्काञ्चनस्यास्य ख्यातो बहुसुवर्णकः

ahīno nāma rājendra kratuste'yaṃ vikalpavān |
bahutvātkāñcanasyāsya khyāto bahusuvarṇakaḥ

एवमत्र महाराज दक्षिणाभिर्गुणीकुर ।
श्रीस्त्वां व्रजतु ते राजन्ब्राह्मणा ह्यत्र कारणम्

evamatra mahārāja dakṣiṇābhirguṇīkura |
śrīstvāṃ vrajatu te rājanbrāhmaṇā hyatra kāraṇam

त्रीनश्वमेधानत्र त्वं सम्प्राप्य बहुदक्षिणान् ।
ज्ञातिवध्याकृतं पापं प्रहास्यति नराधिप

trīnaśvamedhānatra tvaṃ samprāpya bahudakṣiṇān |
jñātivadhyākṛtaṃ pāpaṃ prahāsyati narādhipa

पवित्रं परमं चैतत्पावनानां च पावनम् ।
यदश्वमेधावभृथं प्राप्स्यसे कुरुनन्दन

pavitraṃ paramaṃ caitatpāvanānāṃ ca pāvanam |
yadaśvamedhāvabhṛthaṃ prāpsyase kurunandana

इत्युक्तः स तु तेजस्वी व्यासेनामितबुद्धिना ।
दीक्षां विवेश धर्मात्मा वाजिमेधाप्तये ततः

ityuktaḥ sa tu tejasvī vyāsenāmitabuddhinā |
dīkṣāṃ viveśa dharmātmā vājimedhāptaye tataḥ

ततो यज्ञं महाबाहुर्वाजिमेधं महाक्रतुम् ।
बह्वन्नदक्षिणं राजा सर्वकामगुणान्वितम्

tato yajñaṃ mahābāhurvājimedhaṃ mahākratum |
bahvannadakṣiṇaṃ rājā sarvakāmaguṇānvitam

तत्र वेदविदो राजंश्चक्रुः कर्माणि याजकाः ।
परिक्रामन्ति शास्त्रज्ञा यतावद्द्विजसत्तमाः

tatra vedavido rājaṃścakruḥ karmāṇi yājakāḥ |
parikrāmanti śāstrajñā yatāvaddvijasattamāḥ

न तेषां स्खलितं किञ्चिदासीदपहुतं तथा ।
क्रमयुक्तं च युक्तं च चक्रुस्तत्र द्विजर्षभाः

na teṣāṃ skhalitaṃ kiñcidāsīdapahutaṃ tathā |
kramayuktaṃ ca yuktaṃ ca cakrustatra dvijarṣabhāḥ

कृत्वा प्रवर्ग्यं धर्मज्ञा यथावद्द्विजसत्तमाः ।
चक्रस्ते विधिवद्राजंस्तथैवाभिषवं द्विजाः

kṛtvā pravargyaṃ dharmajñā yathāvaddvijasattamāḥ |
cakraste vidhivadrājaṃstathaivābhiṣavaṃ dvijāḥ

अभिषूय ततो राजन्सोमं सोमपसत्तमाः ।
सवनान्यानुपूर्व्येण चक्रुः सास्त्रानुसारिणः

abhiṣūya tato rājansomaṃ somapasattamāḥ |
savanānyānupūrvyeṇa cakruḥ sāstrānusāriṇaḥ

न तत्र कृपणः कश्चिन्न दरिद्रो बभूव ह ।
क्षुधितो दुःखितो वाऽपि प्राकृतो वाऽपि मानवः

na tatra kṛpaṇaḥ kaścinna daridro babhūva ha |
kṣudhito duḥkhito vā'pi prākṛto vā'pi mānavaḥ

भोजनं भोजनार्थिभ्यो दापयामास शत्रुहा ।
भीमसेनो महातेजाः सततं राजशासनात्

bhojanaṃ bhojanārthibhyo dāpayāmāsa śatruhā |
bhīmaseno mahātejāḥ satataṃ rājaśāsanāt

संस्तरे कुशलाश्चापि सर्वकार्याणि याजकाः ।
दिवसेदिवसे चक्रुर्यथाशास्त्रानुदर्शात्

saṃstare kuśalāścāpi sarvakāryāṇi yājakāḥ |
divasedivase cakruryathāśāstrānudarśāt

नाषडङ्गविदत्रासीत्सदस्यस्तस्य धीमतः ।
नाव्रतो नानुपाध्यायो न च वादाविचक्षणः

nāṣaḍaṅgavidatrāsītsadasyastasya dhīmataḥ |
nāvrato nānupādhyāyo na ca vādāvicakṣaṇaḥ

ततो यूपोच्छ्रये प्राप्ते षड् बैल्वान्भरतर्षभ ।
खादिरान्बिल्वसमितांस्तावतः सर्ववर्णिनः

tato yūpocchraye prāpte ṣaḍ bailvānbharatarṣabha |
khādirānbilvasamitāṃstāvataḥ sarvavarṇinaḥ

देवदारुमयौ द्वौ तु यूपौ कुरुपतेर्मखे ।
श्लेष्मातकमयं चैकं याजकाः समकल्पयन्

devadārumayau dvau tu yūpau kurupatermakhe |
śleṣmātakamayaṃ caikaṃ yājakāḥ samakalpayan

सर्वानेतान्यथाशास्त्रं याजकाः समकारयन् ।
शोभार्थं चापरान्यूपान्काञ्चनान्भरतर्षभ ।
स भीमः कारयामास धर्मराजस्य शासनात्

sarvānetānyathāśāstraṃ yājakāḥ samakārayan |
śobhārthaṃ cāparānyūpānkāñcanānbharatarṣabha |
sa bhīmaḥ kārayāmāsa dharmarājasya śāsanāt

ते व्यराजन्त राजर्षे वासोभिरुपशोभिताः ।
महेन्द्रानुगता देवा यथा सप्तर्षिभिर्दिवि

te vyarājanta rājarṣe vāsobhirupaśobhitāḥ |
mahendrānugatā devā yathā saptarṣibhirdivi

इष्टकाः काञ्चनीश्चात्र चयनार्तं कृता विभो ।
शुशुभे चयनं तच्च दक्षस्येव प्रजापतेः

iṣṭakāḥ kāñcanīścātra cayanārtaṃ kṛtā vibho |
śuśubhe cayanaṃ tacca dakṣasyeva prajāpateḥ

चतुश्चित्यश्च तस्यासीदष्टादशकरात्मकः ।
स रुक्मपक्षो निचितस्त्रिकोणो गरुडाकृतिः

catuścityaśca tasyāsīdaṣṭādaśakarātmakaḥ |
sa rukmapakṣo nicitastrikoṇo garuḍākṛtiḥ

ततो नियुक्ताः पशवो यथाशास्त्रं मनीषिभिः ।
तं तं देवं समुद्दिश्य पक्षिणः पशवश्च ये

tato niyuktāḥ paśavo yathāśāstraṃ manīṣibhiḥ |
taṃ taṃ devaṃ samuddiśya pakṣiṇaḥ paśavaśca ye

ऋषभाः शास्त्रपठितास्तथा जलचराश्च ये ।
सर्वांस्तानभ्ययुञ्जंस्ते तत्राग्निचयकर्मणि

ṛṣabhāḥ śāstrapaṭhitāstathā jalacarāśca ye |
sarvāṃstānabhyayuñjaṃste tatrāgnicayakarmaṇi

यूपेषु नियता चासीत्पशूनां त्रिशती तथा ।
अश्वरत्नोत्तरा यज्ञे कौन्तेयस्य महात्मनः

yūpeṣu niyatā cāsītpaśūnāṃ triśatī tathā |
aśvaratnottarā yajñe kaunteyasya mahātmanaḥ

स यज्ञः शुशुभे तस्य साक्षाद्देवर्षिसंकुलः ।
गन्धर्वगणसंकीर्णः शोभितोऽप्सरसां गणैः

sa yajñaḥ śuśubhe tasya sākṣāddevarṣisaṃkulaḥ |
gandharvagaṇasaṃkīrṇaḥ śobhito'psarasāṃ gaṇaiḥ

स किंपुरुषसंकीर्णः किंनरैश्चोपशोभितः ।
सिद्धविप्रनिवासैश्च समन्तादभिसंवृतः

sa kiṃpuruṣasaṃkīrṇaḥ kiṃnaraiścopaśobhitaḥ |
siddhavipranivāsaiśca samantādabhisaṃvṛtaḥ

तस्मिन्सदसि नित्यास्तु व्यासशिष्या द्विजर्षभाः ।
सर्वशास्त्रप्रणेतारः कुशला यज्ञकर्मसु

tasminsadasi nityāstu vyāsaśiṣyā dvijarṣabhāḥ |
sarvaśāstrapraṇetāraḥ kuśalā yajñakarmasu

नारदश्च बभूवात्र तुंबुरुश्च महाद्युतिः ।
विश्वावसुश्चित्रसेनस्तथाऽन्ये गीतकोविदाः

nāradaśca babhūvātra tuṃburuśca mahādyutiḥ |
viśvāvasuścitrasenastathā'nye gītakovidāḥ

गन्धर्वा गीतकुशला नृत्येषु च विशारदाः ।
रमयन्ति स्म तान्विप्रान्यज्ञकर्मान्तरेषु वै

gandharvā gītakuśalā nṛtyeṣu ca viśāradāḥ |
ramayanti sma tānviprānyajñakarmāntareṣu vai