अध्याय 76: अर्जुन हाथी गिराकर यज्ञदत्त को छोड़ देते हैं

एवं त्रिरात्रमभवत्तद्युद्धं भरतर्षभ ।
अर्जुनस्य नरेन्द्रेण वृत्रेणेव शतक्रतोः

evaṃ trirātramabhavattadyuddhaṃ bharatarṣabha |
arjunasya narendreṇa vṛtreṇeva śatakratoḥ

ततश्चतुर्थे दिवसे यज्ञदत्तो महाबलः ।
जहास सस्वनं हासं वाक्यं चेदमताब्रवीत्

tataścaturthe divase yajñadatto mahābalaḥ |
jahāsa sasvanaṃ hāsaṃ vākyaṃ cedamatābravīt

अर्जुनार्जुन तिष्ठस्व न मे जीवन्विमोक्ष्यसे ।
त्वां निहत्य करिष्यामि पितुस्तोयं यथाविधि

arjunārjuna tiṣṭhasva na me jīvanvimokṣyase |
tvāṃ nihatya kariṣyāmi pitustoyaṃ yathāvidhi

त्वया वृद्धो मम पिता भगदत्तः पितुः सखा ।
हतो वृद्धोऽपि बाधित्वा शिशुं मामद्य योधय

tvayā vṛddho mama pitā bhagadattaḥ pituḥ sakhā |
hato vṛddho'pi bādhitvā śiśuṃ māmadya yodhaya

इत्येवमुक्त्वा संक्रुद्धो यज्ञदत्तो नराधिपः ।
प्रेषयामास कौरव्य वारणं पाण्डवं प्रति

ityevamuktvā saṃkruddho yajñadatto narādhipaḥ |
preṣayāmāsa kauravya vāraṇaṃ pāṇḍavaṃ prati

सम्प्रेष्यमाणो नागेन्द्रो यज्ञदत्तेन धीमता ।
उत्पतिष्यन्निवाकाशमभिदुद्राव पाण्डवम्

sampreṣyamāṇo nāgendro yajñadattena dhīmatā |
utpatiṣyannivākāśamabhidudrāva pāṇḍavam

अग्रहस्तसुमुक्तेन शीकरेण स नागराट् ।
समौक्षति गुडाकेशं शैलं नील इवाम्बुदः

agrahastasumuktena śīkareṇa sa nāgarāṭ |
samaukṣati guḍākeśaṃ śailaṃ nīla ivāmbudaḥ

स तेन प्रेषितो राज्ञा मेघवद्विनदन्मुहुः ।
मुखाडम्बरसंह्रादैरभ्यद्रवत फल्गुनम्

sa tena preṣito rājñā meghavadvinadanmuhuḥ |
mukhāḍambarasaṃhrādairabhyadravata phalgunam

स नृत्यन्निव नागेन्द्रो यज्ञदत्तप्रचोदितः ।
आससाद द्रुतं राजन्कौरवाणां महारथम्

sa nṛtyanniva nāgendro yajñadattapracoditaḥ |
āsasāda drutaṃ rājankauravāṇāṃ mahāratham

तमायान्तमथालक्ष्य यज्ञदत्तस्य वारणम् ।
गाण्डीवमाश्रित्य बली न व्यकम्पत शत्रुहा

tamāyāntamathālakṣya yajñadattasya vāraṇam |
gāṇḍīvamāśritya balī na vyakampata śatruhā

चुक्रोध बलवच्चापि पाण्डवस्तस्य भूपतेः ।
कार्यविघ्नमनुस्मृत्यि पूर्ववैरं च भारत

cukrodha balavaccāpi pāṇḍavastasya bhūpateḥ |
kāryavighnamanusmṛtyi pūrvavairaṃ ca bhārata

ततस्तं वारणं क्रुद्धः शरजालेन पाण्डवः ।
निवारयामास तदा वेलेव मकरालयम्

tatastaṃ vāraṇaṃ kruddhaḥ śarajālena pāṇḍavaḥ |
nivārayāmāsa tadā veleva makarālayam

स नागप्रवरः श्रीमानर्जुनेन निवारितः ।
तस्थौ शरैर्विनुन्नाङ्गः श्वाविच्छललितो यथा

sa nāgapravaraḥ śrīmānarjunena nivāritaḥ |
tasthau śarairvinunnāṅgaḥ śvāvicchalalito yathā

निवारितं गजं दृष्ट्वा भगदत्तसुतो नृपः ।
उत्ससर्ज शितान्बाणानर्जुने क्रोधमूर्छितः

nivāritaṃ gajaṃ dṛṣṭvā bhagadattasuto nṛpaḥ |
utsasarja śitānbāṇānarjune krodhamūrchitaḥ

अर्जुनस्तु महाबाहुः शरैररिनिघातिभिः ।
वारयामास तान्बाणांस्तदद्भुतमिवाभवत्

arjunastu mahābāhuḥ śarairarinighātibhiḥ |
vārayāmāsa tānbāṇāṃstadadbhutamivābhavat

ततः पुनरभिक्रुद्धो राजा प्राग्ज्योतिषाधिपः ।
प्रेषयामास नागेन्द्रं बलवत्पर्वतोपमम्

tataḥ punarabhikruddho rājā prāgjyotiṣādhipaḥ |
preṣayāmāsa nāgendraṃ balavatparvatopamam

तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य बलवान्पाकशासनिः ।
नाराचमग्निसङ्काशं प्राहिणोद्वारणं प्रति

tamāpatantaṃ samprekṣya balavānpākaśāsaniḥ |
nārācamagnisaṅkāśaṃ prāhiṇodvāraṇaṃ prati

स तेन वारणो राजन्मर्मस्वभिहतो भृशम् ।
पपात सहसा भूमौ वज्ररुग्ण इवाचलः

sa tena vāraṇo rājanmarmasvabhihato bhṛśam |
papāta sahasā bhūmau vajrarugṇa ivācalaḥ

स पतञ्शुशुभे नागो धनंजयशराहतः ।
विशन्निव महाशैलो महीं वज्रप्रपीडितः

sa patañśuśubhe nāgo dhanaṃjayaśarāhataḥ |
viśanniva mahāśailo mahīṃ vajraprapīḍitaḥ

तस्मिन्निपतिते नागे यज्ञदत्तस्य पाण्डवः ।
तं न भेतव्यमित्याह ततो भूमिगतं नृपम्

tasminnipatite nāge yajñadattasya pāṇḍavaḥ |
taṃ na bhetavyamityāha tato bhūmigataṃ nṛpam

अब्रवीद्धि महातेजाः प्रस्थितं मां युधिष्ठिरः ।
राजानस्ते न हन्तव्या धनंजय कथञ्चन

abravīddhi mahātejāḥ prasthitaṃ māṃ yudhiṣṭhiraḥ |
rājānaste na hantavyā dhanaṃjaya kathañcana

सर्वमेतन्नरव्याघ्र भवत्येतावता कृतम् ।
योधाश्चापि न हन्तव्या धनंजय रणे त्वया

sarvametannaravyāghra bhavatyetāvatā kṛtam |
yodhāścāpi na hantavyā dhanaṃjaya raṇe tvayā

वक्तव्याश्चापि राजानः सर्वे सह सुहृज्जनैः ।
युधिष्ठिरस्याश्वमेधो भवद्भिरनुभूयताम्

vaktavyāścāpi rājānaḥ sarve saha suhṛjjanaiḥ |
yudhiṣṭhirasyāśvamedho bhavadbhiranubhūyatām

इति भ्रातृवचः श्रुत्वा न हन्मि त्वां नराधिप ।
उत्तिष्ठ न भयं तेऽस्ति स्वस्तिमान्गच्छ पार्थिव

iti bhrātṛvacaḥ śrutvā na hanmi tvāṃ narādhipa |
uttiṣṭha na bhayaṃ te'sti svastimāngaccha pārthiva

आगच्छेथा महाराज परां चैत्रीमुपस्थिताम् ।
तदाऽश्वमेधो भविता धर्मिराजस्य धीमतः

āgacchethā mahārāja parāṃ caitrīmupasthitām |
tadā'śvamedho bhavitā dharmirājasya dhīmataḥ

एवमुक्तः स राजा तु भगदत्तात्मजस्तदा ।
तथेत्वेवाब्रवीद्वाक्यं पाण्डवेनाभिनिर्जितः

evamuktaḥ sa rājā tu bhagadattātmajastadā |
tathetvevābravīdvākyaṃ pāṇḍavenābhinirjitaḥ