अध्याय 48: अनुगीता: सत्त्व और पुरुष का सम्बन्ध

केचिद्ब्रह्ममयं वृक्षं केचिद्ब्रह्ममयं वनम् ।
केचित्परममव्यक्तं केचित्परमनामयम् ।
मन्यन्ते सर्वमप्येतदव्यक्तप्रभवाव्ययम्

kecidbrahmamayaṃ vṛkṣaṃ kecidbrahmamayaṃ vanam |
kecitparamamavyaktaṃ kecitparamanāmayam |
manyante sarvamapyetadavyaktaprabhavāvyayam

उच्छ्वासमात्रमपि चेद्योऽन्तकाले समो भवेत् ।
आत्मानमुपसङ्म्य सोमृतत्वाय कल्पते

ucchvāsamātramapi cedyo'ntakāle samo bhavet |
ātmānamupasaṅmya somṛtatvāya kalpate

निमेषमात्रमपि चेत्संयम्यात्मानमात्मनि ।
गच्छत्यात्मप्रसादेन विदुषां प्राप्तिमव्ययाम्

nimeṣamātramapi cetsaṃyamyātmānamātmani |
gacchatyātmaprasādena viduṣāṃ prāptimavyayām

प्राणायामैरथ प्राणान्संयम्य स पुनःपुनः ।
दशद्वादशभिर्वापि चतुर्विंशात्समन्ततः

prāṇāyāmairatha prāṇānsaṃyamya sa punaḥpunaḥ |
daśadvādaśabhirvāpi caturviṃśātsamantataḥ

एवं पूर्वं प्रसन्नात्मा लभते यद्यदिच्छति ।
अव्यक्तात्सत्वमुद्रिक्तममृतत्वाय कल्पते

evaṃ pūrvaṃ prasannātmā labhate yadyadicchati |
avyaktātsatvamudriktamamṛtatvāya kalpate

सत्वात्परतरं नान्यत्प्रशंसन्तीह तद्विदः ।
अनुमानाद्विजानीमः पुरुषं सत्वसंश्रयम् ।
न शक्यमन्यथा गन्तुं पुरुषं द्विजसत्तमाः

satvātparataraṃ nānyatpraśaṃsantīha tadvidaḥ |
anumānādvijānīmaḥ puruṣaṃ satvasaṃśrayam |
na śakyamanyathā gantuṃ puruṣaṃ dvijasattamāḥ

क्षमा धृतिरहिंसा च समता सत्यमार्जवम् ।
ज्ञानं त्यागोथ संन्यासः सात्विकं वृत्तमिष्यते

kṣamā dhṛtirahiṃsā ca samatā satyamārjavam |
jñānaṃ tyāgotha saṃnyāsaḥ sātvikaṃ vṛttamiṣyate

एतेनैवानुमानेन मन्यन्ते वै मनीषिणः ।
सत्वं च पुरुषश्चैव तत्र नास्ति विचारणा

etenaivānumānena manyante vai manīṣiṇaḥ |
satvaṃ ca puruṣaścaiva tatra nāsti vicāraṇā

आहुरेके च विद्वांसो ये ज्ञाने सुप्रतिष्ठिताः ।
क्षेत्रज्ञसत्वयोरैक्यमित्येतन्नोपपद्यते

āhureke ca vidvāṃso ye jñāne supratiṣṭhitāḥ |
kṣetrajñasatvayoraikyamityetannopapadyate

पृथग्भूतस्तथा नित्यमित्येतदविचारितम् ।
पृथग्भावश्च विज्ञेयः सहजश्चापि तत्त्वतः

pṛthagbhūtastathā nityamityetadavicāritam |
pṛthagbhāvaśca vijñeyaḥ sahajaścāpi tattvataḥ

तथैवैकत्वनानात्वमिष्यते विदुषां नयः ।
मशकोदुम्बरे चैक्यं पृथक्त्वमपि दृश्यते

tathaivaikatvanānātvamiṣyate viduṣāṃ nayaḥ |
maśakodumbare caikyaṃ pṛthaktvamapi dṛśyate

मत्स्यो यथाऽन्यः स्यादप्सु सम्प्रयोगस्तथा तयोः ।
सम्बन्धस्तोयबिन्दूनां पर्णैः कोकनदस्य च

matsyo yathā'nyaḥ syādapsu samprayogastathā tayoḥ |
sambandhastoyabindūnāṃ parṇaiḥ kokanadasya ca

इत्युक्तवन्तस्ते विप्रास्तदा लोकपितामहम् ।
पुनः संशयमापन्नाः पप्रच्छुर्मुनिसत्तमाः

ityuktavantaste viprāstadā lokapitāmaham |
punaḥ saṃśayamāpannāḥ papracchurmunisattamāḥ