अध्याय 47: अनुगीता: ज्ञान की तलवार से ब्रह्मवृक्ष का छेदन

संन्यासं तप इत्याहुर्वृद्धा निश्चितवादिनः ।
ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिस्था ज्ञानं ब्रह्म परं विदुः

saṃnyāsaṃ tapa ityāhurvṛddhā niścitavādinaḥ |
brāhmaṇā brahmayonisthā jñānaṃ brahma paraṃ viduḥ

अतिदूरात्मकं ब्रह्म वेदविद्याव्यपाश्रयम् ।
निर्द्वन्द्वं निर्गुणं नित्यमचिन्त्यगुणमुत्तमम्

atidūrātmakaṃ brahma vedavidyāvyapāśrayam |
nirdvandvaṃ nirguṇaṃ nityamacintyaguṇamuttamam

ज्ञानेन तपसा चैव धीराः पश्यन्ति तत्परम् ।
निर्णिक्तमनसः पूता व्युत्क्रान्तरजसोऽमलाः

jñānena tapasā caiva dhīrāḥ paśyanti tatparam |
nirṇiktamanasaḥ pūtā vyutkrāntarajaso'malāḥ

तपसा क्षेममध्वानं गच्छन्ति परमेश्वरम् ।
संन्यासनिरता नित्यं ये च ब्रह्मविदो जनाः

tapasā kṣemamadhvānaṃ gacchanti parameśvaram |
saṃnyāsaniratā nityaṃ ye ca brahmavido janāḥ

तपः प्रदीप इत्याहुराचारो धर्मसाधकः ।
ज्ञानं वै परमं विद्यात्संन्यासं तप उत्तमम्

tapaḥ pradīpa ityāhurācāro dharmasādhakaḥ |
jñānaṃ vai paramaṃ vidyātsaṃnyāsaṃ tapa uttamam

यस्तु वेद निराबाधं ज्ञानं तत्त्वविनिश्चयात् ।
सर्वभूतस्थमात्मानं स सर्वविदिहोच्यते

yastu veda nirābādhaṃ jñānaṃ tattvaviniścayāt |
sarvabhūtasthamātmānaṃ sa sarvavidihocyate

यो विद्वान्सहवासं च विवासं चैव पश्यति ।
तथैवेकत्वनानात्वे स दुःखात्प्रतिमुच्यते

yo vidvānsahavāsaṃ ca vivāsaṃ caiva paśyati |
tathaivekatvanānātve sa duḥkhātpratimucyate

यो न कामयते किञ्चिन्न किञ्चिदवमन्यते ।
इह लोकस्थ एवैष ब्रह्मभूयाय कल्पते

yo na kāmayate kiñcinna kiñcidavamanyate |
iha lokastha evaiṣa brahmabhūyāya kalpate

प्रधानगुणतत्त्वज्ञः सर्व भूतविधानवित् ।
निर्ममो निरहङ्कारो मुच्यते नात्र संशयः

pradhānaguṇatattvajñaḥ sarva bhūtavidhānavit |
nirmamo nirahaṅkāro mucyate nātra saṃśayaḥ

निर्द्वन्द्वो निर्नमस्कारो निःस्वधाकार एव च ।
निर्गुणं नित्यमद्वन्द्वं प्रशमेनैव गच्छति

nirdvandvo nirnamaskāro niḥsvadhākāra eva ca |
nirguṇaṃ nityamadvandvaṃ praśamenaiva gacchati

हित्वा गुणमयं सर्वं कर्म जन्तुः शुभाशुभम् ।
उभे सत्यानृते हित्वा मुच्यते नात्र संशयः

hitvā guṇamayaṃ sarvaṃ karma jantuḥ śubhāśubham |
ubhe satyānṛte hitvā mucyate nātra saṃśayaḥ

अव्यक्तबीजप्रभवो बुद्धिस्कन्धमयो महान् ।
महाहङ्कारविटप इन्द्रियान्तरकोटरः

avyaktabījaprabhavo buddhiskandhamayo mahān |
mahāhaṅkāraviṭapa indriyāntarakoṭaraḥ

महाभूतविशाखश्च विशेषप्रतिशाखवान् ।
सदापत्रः सदापुष्पः शुभाशुभफलोदयः

mahābhūtaviśākhaśca viśeṣapratiśākhavān |
sadāpatraḥ sadāpuṣpaḥ śubhāśubhaphalodayaḥ

आजीव्यः सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्षः सनातनः ।
एनं छित्त्वा च भित्त्वा च तत्त्वज्ञानासिना बुधः

ājīvyaḥ sarvabhūtānāṃ brahmavṛkṣaḥ sanātanaḥ |
enaṃ chittvā ca bhittvā ca tattvajñānāsinā budhaḥ

हित्वा सङ्गमयान्पाशान्मृत्युजन्मजरोदयान् ।
निर्ममो निरहङ्कारो मुच्यते नात्र संशयः

hitvā saṅgamayānpāśānmṛtyujanmajarodayān |
nirmamo nirahaṅkāro mucyate nātra saṃśayaḥ

द्वाविमौ पक्षिणौ नित्यौ संक्षेपौ चाप्यचेतनौ ।
एताभ्यां तु परो योन्यश्चेतनावान्स उच्यते

dvāvimau pakṣiṇau nityau saṃkṣepau cāpyacetanau |
etābhyāṃ tu paro yonyaścetanāvānsa ucyate

अचेतनः सत्वसङ्ख्याविमुक्तः
सत्त्वात्परं चेतयतेऽन्तरात्मा ।
स क्षेत्रवित्सर्वसङ्ख्यातबुद्धि-
र्गुणातिगो मुच्यते सर्वपापैः

acetanaḥ satvasaṅkhyāvimuktaḥ
sattvātparaṃ cetayate'ntarātmā |
sa kṣetravitsarvasaṅkhyātabuddhi-
rguṇātigo mucyate sarvapāpaiḥ