इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्व णि अनुगीतापर्वणि अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः ॥
13 verses · 48 of 118
Brahma says some call the supreme a tree of Brahman, some a forest, some the unmanifest; all arise from and return to the unmanifest. Whoever is even for one breath at life's end, gathering himself into the Self, is fit for immortality. By pranayama, ten, twelve or twenty-four times, the pure mind gains what it wants. Nothing is praised above sattva; by inference the Purusha is known as resting in sattva. Some learned men hold that the kshetrajna and sattva are one; Brahma says this does not stand. They are both one and many, like the gnat and the fig, the fish and the water, the drop on the lotus leaf. The rishis, doubting again, question him once more.
ब्रह्मोवाच
केचिद्ब्रह्ममयं वृक्षं केचिद्ब्रह्ममयं वनम् ।
केचित्परममव्यक्तं केचित्परमनामयम् ।
मन्यन्ते सर्वमप्येतदव्यक्तप्रभवाव्ययम्
kecidbrahmamayaṃ vṛkṣaṃ kecidbrahmamayaṃ vanam |
kecitparamamavyaktaṃ kecitparamanāmayam |
manyante sarvamapyetadavyaktaprabhavāvyayam
उच्छ्वासमात्रमपि चेद्योऽन्तकाले समो भवेत् ।
आत्मानमुपसङ्म्य सोमृतत्वाय कल्पते
ucchvāsamātramapi cedyo'ntakāle samo bhavet |
ātmānamupasaṅmya somṛtatvāya kalpate
निमेषमात्रमपि चेत्संयम्यात्मानमात्मनि ।
गच्छत्यात्मप्रसादेन विदुषां प्राप्तिमव्ययाम्
nimeṣamātramapi cetsaṃyamyātmānamātmani |
gacchatyātmaprasādena viduṣāṃ prāptimavyayām
प्राणायामैरथ प्राणान्संयम्य स पुनःपुनः ।
दशद्वादशभिर्वापि चतुर्विंशात्समन्ततः
prāṇāyāmairatha prāṇānsaṃyamya sa punaḥpunaḥ |
daśadvādaśabhirvāpi caturviṃśātsamantataḥ
एवं पूर्वं प्रसन्नात्मा लभते यद्यदिच्छति ।
अव्यक्तात्सत्वमुद्रिक्तममृतत्वाय कल्पते
evaṃ pūrvaṃ prasannātmā labhate yadyadicchati |
avyaktātsatvamudriktamamṛtatvāya kalpate
सत्वात्परतरं नान्यत्प्रशंसन्तीह तद्विदः ।
अनुमानाद्विजानीमः पुरुषं सत्वसंश्रयम् ।
न शक्यमन्यथा गन्तुं पुरुषं द्विजसत्तमाः
satvātparataraṃ nānyatpraśaṃsantīha tadvidaḥ |
anumānādvijānīmaḥ puruṣaṃ satvasaṃśrayam |
na śakyamanyathā gantuṃ puruṣaṃ dvijasattamāḥ
क्षमा धृतिरहिंसा च समता सत्यमार्जवम् ।
ज्ञानं त्यागोथ संन्यासः सात्विकं वृत्तमिष्यते
kṣamā dhṛtirahiṃsā ca samatā satyamārjavam |
jñānaṃ tyāgotha saṃnyāsaḥ sātvikaṃ vṛttamiṣyate
एतेनैवानुमानेन मन्यन्ते वै मनीषिणः ।
सत्वं च पुरुषश्चैव तत्र नास्ति विचारणा
etenaivānumānena manyante vai manīṣiṇaḥ |
satvaṃ ca puruṣaścaiva tatra nāsti vicāraṇā
आहुरेके च विद्वांसो ये ज्ञाने सुप्रतिष्ठिताः ।
क्षेत्रज्ञसत्वयोरैक्यमित्येतन्नोपपद्यते
āhureke ca vidvāṃso ye jñāne supratiṣṭhitāḥ |
kṣetrajñasatvayoraikyamityetannopapadyate
पृथग्भूतस्तथा नित्यमित्येतदविचारितम् ।
पृथग्भावश्च विज्ञेयः सहजश्चापि तत्त्वतः
pṛthagbhūtastathā nityamityetadavicāritam |
pṛthagbhāvaśca vijñeyaḥ sahajaścāpi tattvataḥ
तथैवैकत्वनानात्वमिष्यते विदुषां नयः ।
मशकोदुम्बरे चैक्यं पृथक्त्वमपि दृश्यते
tathaivaikatvanānātvamiṣyate viduṣāṃ nayaḥ |
maśakodumbare caikyaṃ pṛthaktvamapi dṛśyate
मत्स्यो यथाऽन्यः स्यादप्सु सम्प्रयोगस्तथा तयोः ।
सम्बन्धस्तोयबिन्दूनां पर्णैः कोकनदस्य च
matsyo yathā'nyaḥ syādapsu samprayogastathā tayoḥ |
sambandhastoyabindūnāṃ parṇaiḥ kokanadasya ca
गुरुरुवाच
इत्युक्तवन्तस्ते विप्रास्तदा लोकपितामहम् ।
पुनः संशयमापन्नाः पप्रच्छुर्मुनिसत्तमाः
ityuktavantaste viprāstadā lokapitāmaham |
punaḥ saṃśayamāpannāḥ papracchurmunisattamāḥ
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)
