अध्याय 49: अनुगीता: ऋषि पूछते हैं, सबसे श्रेष्ठ धर्म कौन

को वा स्विदिह धर्माणामनुष्ठेयतमो मतः ।
व्याहतामिव पश्यामो धर्मस्य विविधां गतिम्

ko vā svidiha dharmāṇāmanuṣṭheyatamo mataḥ |
vyāhatāmiva paśyāmo dharmasya vividhāṃ gatim

ऊर्द्ध्वं देहाद्वदन्त्येके नैतदस्तीति चापरे ।
केचित्संशयितं सर्वं निःसंशयमथापरे

ūrddhvaṃ dehādvadantyeke naitadastīti cāpare |
kecitsaṃśayitaṃ sarvaṃ niḥsaṃśayamathāpare

अनित्यं नित्यमित्येके नास्त्यस्तीत्यपि चापरे ।
त्रिधेत्येके द्विधेत्येके व्याकीर्णमिति चापरे

anityaṃ nityamityeke nāstyastītyapi cāpare |
tridhetyeke dvidhetyeke vyākīrṇamiti cāpare

मन्यन्ते ब्राह्मणा एव ब्रह्मज्ञास्तत्त्वदर्शिनः ।
एकमेके पृथक्चान्ये बहुत्वमिति चापरे

manyante brāhmaṇā eva brahmajñāstattvadarśinaḥ |
ekameke pṛthakcānye bahutvamiti cāpare

देशकालावुभौ केचिन्नैतदस्तीति चापरे ।
जटाजिनधराश्चान्ये मुण्डाः केचिदसंवृताः

deśakālāvubhau kecinnaitadastīti cāpare |
jaṭājinadharāścānye muṇḍāḥ kecidasaṃvṛtāḥ

अश्नानं केचिदिच्छन्ति स्नानमप्यपरे जनाः ।
मन्यन्ते ब्राह्मणा देवा ब्रह्मज्ञास्तत्त्वदर्शिनः

aśnānaṃ kecidicchanti snānamapyapare janāḥ |
manyante brāhmaṇā devā brahmajñāstattvadarśinaḥ

आहारं केचिदिच्छन्ति केचिच्चानशने रताः ।
कर्म केचित्प्रशंसन्ति प्रशान्ति चापरे जनाः

āhāraṃ kecidicchanti keciccānaśane ratāḥ |
karma kecitpraśaṃsanti praśānti cāpare janāḥ

केचिन्मोक्षं प्रशंसन्ति केचिद्भोगान्पृथग्विधान् ।
धनानि केचिदिच्छन्ति निर्धनत्वमथापरे ।
उपास्य साधनं त्वेके नैतदस्तीति चापरे

kecinmokṣaṃ praśaṃsanti kecidbhogānpṛthagvidhān |
dhanāni kecidicchanti nirdhanatvamathāpare |
upāsya sādhanaṃ tveke naitadastīti cāpare

अहिंसानिरताश्चान्ये केचिद्धिंसापरायणाः ।
पुण्येन यशसा चान्ये नैतदस्तीति चापरे

ahiṃsāniratāścānye keciddhiṃsāparāyaṇāḥ |
puṇyena yaśasā cānye naitadastīti cāpare

सद्भावनिरताश्चान्ये केचित्संशयिते स्थिताः ।
दुःखादन्ये सुखादन्ये ध्यानमित्यपरे जनाः

sadbhāvaniratāścānye kecitsaṃśayite sthitāḥ |
duḥkhādanye sukhādanye dhyānamityapare janāḥ

यज्ञ इत्यपरे विप्राः प्रदानमिति चापरे ।
तपस्त्वन्ये प्रशंसन्ति स्वाध्यायमपरे जनाः

yajña ityapare viprāḥ pradānamiti cāpare |
tapastvanye praśaṃsanti svādhyāyamapare janāḥ

ज्ञानं संन्यासमित्येके स्वभावं भूतचिन्तकाः ।
सर्वमेके प्रशंसन्ति न सर्वमिति चापरे

jñānaṃ saṃnyāsamityeke svabhāvaṃ bhūtacintakāḥ |
sarvameke praśaṃsanti na sarvamiti cāpare

एवं व्युत्थापिते धर्मे बहुधा विप्रबोधिते ।
निश्चयं नाधिगच्छामः श्रेयः किमिति सत्तम

evaṃ vyutthāpite dharme bahudhā viprabodhite |
niścayaṃ nādhigacchāmaḥ śreyaḥ kimiti sattama

इदं श्रेय इदं श्रेय इत्येवं व्युस्थितो जनः ।
यो हि यस्मिन्रतो धर्म स तं पूजयते सदा

idaṃ śreya idaṃ śreya ityevaṃ vyusthito janaḥ |
yo hi yasminrato dharma sa taṃ pūjayate sadā

तेन नोऽविहिता प्रज्ञा मनश्च बहुलीकृतम् ।
एतदाख्यातमिच्छामः श्रेयः किमिति सत्तम

tena no'vihitā prajñā manaśca bahulīkṛtam |
etadākhyātamicchāmaḥ śreyaḥ kimiti sattama

अतः परं तु यद्गुह्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति ।
सत्वक्षेत्रज्ञयोश्चापि सम्बन्धः केन हेतुना

ataḥ paraṃ tu yadguhyaṃ tadbhavānvaktumarhati |
satvakṣetrajñayoścāpi sambandhaḥ kena hetunā

एवमुक्तः स तैर्विप्रैर्भगवाँल्लोकभावनः ।
तेभ्यः शशंस धर्मात्मा याथातथ्येन बुद्धिमान्

evamuktaḥ sa tairviprairbhagavām̐llokabhāvanaḥ |
tebhyaḥ śaśaṃsa dharmātmā yāthātathyena buddhimān