अध्याय 46: अनुगीता: ब्रह्मचारी, वानप्रस्थ और संन्यासी

एवमेतेन मार्गेण पूर्वोक्तेन यथाविधि ।
अधीतवान्यथाशक्ति तथैव ब्रह्मचर्यवान्

evametena mārgeṇa pūrvoktena yathāvidhi |
adhītavānyathāśakti tathaiva brahmacaryavān

स्वधर्मनिरतो विद्वान्सर्वेन्द्रिययतो मुनिः ।
गुरोः प्रियहिते युक्तः सत्यधर्मपरः शुचिः

svadharmanirato vidvānsarvendriyayato muniḥ |
guroḥ priyahite yuktaḥ satyadharmaparaḥ śuciḥ

गुरुणा समनुज्ञातो भुञ्जीतान्नमकुत्सयन् ।
हविष्यभैक्ष्यभुक् चापि स्थानासनविहारवान्

guruṇā samanujñāto bhuñjītānnamakutsayan |
haviṣyabhaikṣyabhuk cāpi sthānāsanavihāravān

द्विकालमग्निं जुह्वानः शुचिर्भूत्वा समाहितः ।
धारयीत सदा दण्डं बैल्वं पालाशमेव वा

dvikālamagniṃ juhvānaḥ śucirbhūtvā samāhitaḥ |
dhārayīta sadā daṇḍaṃ bailvaṃ pālāśameva vā

क्षौमं कार्पासिकं वाऽपि मृगाजिनमथापि वा ।
सर्वं काषायरक्तं वा वासो वाऽपि द्विजस्य ह

kṣaumaṃ kārpāsikaṃ vā'pi mṛgājinamathāpi vā |
sarvaṃ kāṣāyaraktaṃ vā vāso vā'pi dvijasya ha

मेखला च भवेन्मौञ्जी जटो नित्योदकस्तथा ।
यज्ञोपवीती स्वाध्यायी अलुप्तनियतव्रतः

mekhalā ca bhavenmauñjī jaṭo nityodakastathā |
yajñopavītī svādhyāyī aluptaniyatavrataḥ

पूताभिश्च तथैवाद्भिः सदा दैवततर्पणम् ।
भावेन नियतः कुर्वन्ब्रह्मचारी प्रशस्यते

pūtābhiśca tathaivādbhiḥ sadā daivatatarpaṇam |
bhāvena niyataḥ kurvanbrahmacārī praśasyate

एवं युक्तो जयेत्स्वर्गमूर्ध्वरेताः समाहितः ।
न संसरति जातीषु परमं स्थानमाश्रितः

evaṃ yukto jayetsvargamūrdhvaretāḥ samāhitaḥ |
na saṃsarati jātīṣu paramaṃ sthānamāśritaḥ

संस्कृतः सर्वसंस्कारैस्तथैव ब्रह्मचर्यवान् ।
ग्रामान्निष्क्रम्य चारण्ये मुनिः प्रव्रजितो वसेत्

saṃskṛtaḥ sarvasaṃskāraistathaiva brahmacaryavān |
grāmānniṣkramya cāraṇye muniḥ pravrajito vaset

चर्मवल्कलसंवासी सायं प्रातरुपस्पृशेत् ।
अरण्यगोचरो नित्यं न ग्रामं प्रविशेत्पुनः

carmavalkalasaṃvāsī sāyaṃ prātarupaspṛśet |
araṇyagocaro nityaṃ na grāmaṃ praviśetpunaḥ

अर्चयन्नतिथीन्काले दद्याच्चापि प्रतिश्रयम् ।
फलपत्रावरैर्मूलैः श्यामाकेन च वर्तयन्

arcayannatithīnkāle dadyāccāpi pratiśrayam |
phalapatrāvarairmūlaiḥ śyāmākena ca vartayan

स नित्यमुदकं वायुं सर्वं वानेयमाश्रयेत् ।
प्राश्नीयादानुपूर्व्येण यथादीक्षमतन्द्रितः

sa nityamudakaṃ vāyuṃ sarvaṃ vāneyamāśrayet |
prāśnīyādānupūrvyeṇa yathādīkṣamatandritaḥ

समूलफलशाकाद्यैरर्चेदतिथिमागतम् ।
यद्भक्षः स्यात्ततो दद्याद्भिक्षां नित्यमतन्द्रितः

samūlaphalaśākādyairarcedatithimāgatam |
yadbhakṣaḥ syāttato dadyādbhikṣāṃ nityamatandritaḥ

देवतातिथिपूर्वं च सदा प्राश्नीत वाग्यतः ।
अस्कन्दितमनाश्चैव लघ्वाशी देवताश्रयः

devatātithipūrvaṃ ca sadā prāśnīta vāgyataḥ |
askanditamanāścaiva laghvāśī devatāśrayaḥ

दान्तो मैत्रः क्षमायुक्तः कशाञ्शमश्रु च धारयन् ।
जुह्वन्स्वाध्यायशीलश्च सत्यधर्मपरायणः

dānto maitraḥ kṣamāyuktaḥ kaśāñśamaśru ca dhārayan |
juhvansvādhyāyaśīlaśca satyadharmaparāyaṇaḥ

न्यस्तदेहः सदा दक्षो वननित्यः समाहितः ।
एवं युक्तो जयेत्स्वर्गं वानप्रस्थो जितेन्द्रियः

nyastadehaḥ sadā dakṣo vananityaḥ samāhitaḥ |
evaṃ yukto jayetsvargaṃ vānaprastho jitendriyaḥ

गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थोऽथवा पुनः ।
य इच्छेन्मोक्षमास्थातुमुत्तमां वृत्तिमाश्रयेत्

gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho'thavā punaḥ |
ya icchenmokṣamāsthātumuttamāṃ vṛttimāśrayet

अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा नैष्कर्म्यमाचरेत् ।
सर्वभूतहितो मैत्रः सर्वेन्द्रिययतो मुनिः

abhayaṃ sarvabhūtebhyo dattvā naiṣkarmyamācaret |
sarvabhūtahito maitraḥ sarvendriyayato muniḥ

अयाचितमसंक्लृप्तमुपपन्नं यदृच्छया ।
कृत्वा प्राह्णे चरेद्भैक्ष्यं विधूमे भुक्तवज्जने

ayācitamasaṃklṛptamupapannaṃ yadṛcchayā |
kṛtvā prāhṇe caredbhaikṣyaṃ vidhūme bhuktavajjane

वृत्ते शरावसम्पाते भैक्ष्यं लिप्सेत मोक्षवित् ।
लाभेन च न हृष्येत नालाभे विमना भवेत् ।
न चातिभिक्षां भिक्षेत केवलं प्राणयात्रिकः

vṛtte śarāvasampāte bhaikṣyaṃ lipseta mokṣavit |
lābhena ca na hṛṣyeta nālābhe vimanā bhavet |
na cātibhikṣāṃ bhikṣeta kevalaṃ prāṇayātrikaḥ

यात्रार्थी कालमाकाङ्क्षंश्चरेद्भैक्ष्यं समाहितः ।
लाभं साधारणं नेच्छेन्न भुञ्जीताभिपूजितः

yātrārthī kālamākāṅkṣaṃścaredbhaikṣyaṃ samāhitaḥ |
lābhaṃ sādhāraṇaṃ necchenna bhuñjītābhipūjitaḥ

अभिपूजितलाभाद्वि विजुगुप्सेत भिक्षुकः ।
भुक्तान्यन्नानि तिक्तानि कषायकटुकानि च

abhipūjitalābhādvi vijugupseta bhikṣukaḥ |
bhuktānyannāni tiktāni kaṣāyakaṭukāni ca

नास्वादयीत भुञ्जानो रसांश्च मधुरांस्तथा ।
यात्रामात्रं च भुञ्जीत केवलं प्राणधारणम्

nāsvādayīta bhuñjāno rasāṃśca madhurāṃstathā |
yātrāmātraṃ ca bhuñjīta kevalaṃ prāṇadhāraṇam

असंरोधेन भूतानां वृत्तिं लिप्सेत मोक्षवित् ।
न चान्यमन्नं लिप्सेत भिक्षमाणः कथञ्चन

asaṃrodhena bhūtānāṃ vṛttiṃ lipseta mokṣavit |
na cānyamannaṃ lipseta bhikṣamāṇaḥ kathañcana

न सन्निकाशयेद्धर्मं विविक्ते चारजाश्चरेत् ।
शून्यागारमण्यं वा वृक्षमूलं नदीं तथा

na sannikāśayeddharmaṃ vivikte cārajāścaret |
śūnyāgāramaṇyaṃ vā vṛkṣamūlaṃ nadīṃ tathā

प्रतिश्रयार्थं सेवेत पार्वतीं वा पुनर्गुहाम् ।
ग्रामैकरात्रिको ग्रीष्मे वर्षास्वेकत्र वा वसेत्

pratiśrayārthaṃ seveta pārvatīṃ vā punarguhām |
grāmaikarātriko grīṣme varṣāsvekatra vā vaset

अध्वा सूर्येणि निर्दिष्टः कीटवच्च चरेन्महीम् ।
दयार्तं चैव भूतानां समीक्ष्य पृथिवीं चरेत्

adhvā sūryeṇi nirdiṣṭaḥ kīṭavacca carenmahīm |
dayārtaṃ caiva bhūtānāṃ samīkṣya pṛthivīṃ caret

सञ्चयांश्च न कुर्वीत स्नेहवासं च वर्जयेत् ।
पूताभिरद्भिर्नित्यं वै कार्यं कुर्वीत मोक्षवित्

sañcayāṃśca na kurvīta snehavāsaṃ ca varjayet |
pūtābhiradbhirnityaṃ vai kāryaṃ kurvīta mokṣavit

उपस्पृशेदुद्दृताभिरद्भिश्च पुरुषः सदा ।
अहिंसा ब्रह्मचर्यं च सत्यमार्जवमेव च

upaspṛśeduddṛtābhiradbhiśca puruṣaḥ sadā |
ahiṃsā brahmacaryaṃ ca satyamārjavameva ca

अक्रोधश्चानसूया च दमो नित्यमपैशुनम् ।
अष्टस्वेतेषु युक्तः स्याद्व्रतेषु नियतेन्द्रियः

akrodhaścānasūyā ca damo nityamapaiśunam |
aṣṭasveteṣu yuktaḥ syādvrateṣu niyatendriyaḥ

अपापमशठं वृत्तमजिह्मं नित्यमाचरेत् ।
जोषयेत सदा भोज्यं ग्रासमागतमस्पृहः

apāpamaśaṭhaṃ vṛttamajihmaṃ nityamācaret |
joṣayeta sadā bhojyaṃ grāsamāgatamaspṛhaḥ

यात्रामात्रं च भुञ्जीत केवलं प्राणयात्रिकम् ।
धर्मलब्धमथाश्नीयान्न काममनुवर्तयेत्

yātrāmātraṃ ca bhuñjīta kevalaṃ prāṇayātrikam |
dharmalabdhamathāśnīyānna kāmamanuvartayet

ग्रासादाच्छादनादन्यन्न गृह्णीयात्कथञ्चन ।
यावदाहारयेत्तावत्प्रतिगृह्णीत नाधिकम्

grāsādācchādanādanyanna gṛhṇīyātkathañcana |
yāvadāhārayettāvatpratigṛhṇīta nādhikam

परेभ्यो न प्रतिग्राह्यं न च देयं कदाचन ।
दैन्यभावाच्च भूतानां संविभज्य सदा बुधः

parebhyo na pratigrāhyaṃ na ca deyaṃ kadācana |
dainyabhāvācca bhūtānāṃ saṃvibhajya sadā budhaḥ

नाददीत परस्वानि न गृह्णीयान्न याचयेत् ।
न किञ्चिद्विषयं भुक्त्वा स्पृहयेत्तस्य वै पुनः

nādadīta parasvāni na gṛhṇīyānna yācayet |
na kiñcidviṣayaṃ bhuktvā spṛhayettasya vai punaḥ

मृदमापस्तथाऽन्नानि पत्रपुष्पफलानि च ।
असंवृतानि गृह्णीयात्प्रवृत्तानि च कार्यवान्

mṛdamāpastathā'nnāni patrapuṣpaphalāni ca |
asaṃvṛtāni gṛhṇīyātpravṛttāni ca kāryavān

न शिल्पजीविकां जीवेद्द्विरन्नं नोत कामयेत् ।
न द्वेष्टा नोपदेष्टा च भवेच्च निरुपस्कृतः

na śilpajīvikāṃ jīveddvirannaṃ nota kāmayet |
na dveṣṭā nopadeṣṭā ca bhavecca nirupaskṛtaḥ

श्रद्धापूतानि भुञ्जीत निमित्तानि च वर्जयेत् ।
मुधावृत्तिरसक्तश्च सर्वभूतैरसंधितः

śraddhāpūtāni bhuñjīta nimittāni ca varjayet |
mudhāvṛttirasaktaśca sarvabhūtairasaṃdhitaḥ

आशीर्युक्तानि सर्वाणि हिंसायुक्तानि यानि च ।
लोकसङ्ग्रहधर्मं च नैव कुर्यान्न कारयेत्

āśīryuktāni sarvāṇi hiṃsāyuktāni yāni ca |
lokasaṅgrahadharmaṃ ca naiva kuryānna kārayet

सर्वभावानतिक्रम्य लघुमात्रः परिव्रजेत् ।
समः सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च

sarvabhāvānatikramya laghumātraḥ parivrajet |
samaḥ sarveṣu bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca

परं नोद्वेजयेत्कञ्चिन्न च कस्यचिदुद्विजेत् ।
विश्वास्यः सर्वभूतानामग्र्यो मोक्षविदुच्यते

paraṃ nodvejayetkañcinna ca kasyacidudvijet |
viśvāsyaḥ sarvabhūtānāmagryo mokṣaviducyate

अनागतं च न ध्यायेन्नातीतमनुचिन्तयेत् ।
वर्तमानमुपेक्षेत कालाकाङ्क्षी समाहितः

anāgataṃ ca na dhyāyennātītamanucintayet |
vartamānamupekṣeta kālākāṅkṣī samāhitaḥ

न चक्षुषा न मनसा न वाचा दूषयेत्क्वचित् ।
न प्रत्यक्षं परोक्षं वा किञ्चिद्दुष्टं समाचरेत्

na cakṣuṣā na manasā na vācā dūṣayetkvacit |
na pratyakṣaṃ parokṣaṃ vā kiñcidduṣṭaṃ samācaret

इन्द्रियाण्युपसंहृत्य कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
क्षीणेन्द्रियमनोबुद्धिर्निरीहः सर्वतत्त्ववित्

indriyāṇyupasaṃhṛtya kūrmo'ṅgānīva sarvaśaḥ |
kṣīṇendriyamanobuddhirnirīhaḥ sarvatattvavit

निर्द्वन्द्वो निर्नमस्कारो निःस्वाहाकार एव च ।
निर्ममो निरहङ्कारो निर्योगक्षेम आत्मवान्

nirdvandvo nirnamaskāro niḥsvāhākāra eva ca |
nirmamo nirahaṅkāro niryogakṣema ātmavān

निराशीर्निर्गुणः शान्तो निरासक्तो निराश्रयः ।
आत्मसङ्गी च तत्त्वज्ञो मुच्यते नात्र संशयः

nirāśīrnirguṇaḥ śānto nirāsakto nirāśrayaḥ |
ātmasaṅgī ca tattvajño mucyate nātra saṃśayaḥ

अपादपाणिपृष्ठं तदशिरस्कमनूदरम् ।
अभिन्नगुणकर्माणं केवलं विमलं स्थिरम्

apādapāṇipṛṣṭhaṃ tadaśiraskamanūdaram |
abhinnaguṇakarmāṇaṃ kevalaṃ vimalaṃ sthiram

अगन्धमरसस्पर्शमरूपाशब्दमेव च ।
अनुगम्यमनासक्तममांसमपि चैव यत्

agandhamarasasparśamarūpāśabdameva ca |
anugamyamanāsaktamamāṃsamapi caiva yat

निशअचिन्तमव्ययं दिव्यं गृहस्थमपि सर्वदा ।
सर्वभूतस्थमात्मानं ये पश्यन्ति न ते मृताः

niśaacintamavyayaṃ divyaṃ gṛhasthamapi sarvadā |
sarvabhūtasthamātmānaṃ ye paśyanti na te mṛtāḥ

न तत्र क्रमते बुद्धिर्नेन्द्रियाणि न देवताः ।
वेदा यज्ञाश्च लोकाश्च न तपो न व्रतानि च

na tatra kramate buddhirnendriyāṇi na devatāḥ |
vedā yajñāśca lokāśca na tapo na vratāni ca

यत्र ज्ञानवतां प्राप्तिलिङ्गग्रहणा स्मृता ।
तस्मादलिङ्गधर्मज्ञो धर्मतत्त्वमुपाचरेत्

yatra jñānavatāṃ prāptiliṅgagrahaṇā smṛtā |
tasmādaliṅgadharmajño dharmatattvamupācaret

गूढधर्माश्रितो विद्वान्विज्ञानचरितं चरेत् ।
अमूढो मूढरूपेण चरेद्धर्ममदूषयन्

gūḍhadharmāśrito vidvānvijñānacaritaṃ caret |
amūḍho mūḍharūpeṇa careddharmamadūṣayan

यथैनमवमन्येरन्परे सततमेव हि ।
तथावृत्तश्चरेच्छान्तः सतां धर्मानकुत्सयन्

yathainamavamanyeranpare satatameva hi |
tathāvṛttaścarecchāntaḥ satāṃ dharmānakutsayan

य एवं वृत्तसम्पन्नः स मुनिः श्रेष्ठ उच्यते ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च महाभूतानि पञ्च च

ya evaṃ vṛttasampannaḥ sa muniḥ śreṣṭha ucyate |
indriyāṇīndriyārthāṃśca mahābhūtāni pañca ca

मनो बुद्धिरहङ्कारमव्यक्तं पुरुषं तथा ।
एतत्सर्वं प्रसङ्ख्याय यथावत्तत्त्वनिश्चयात्

mano buddhirahaṅkāramavyaktaṃ puruṣaṃ tathā |
etatsarvaṃ prasaṅkhyāya yathāvattattvaniścayāt

ततः स्वर्गमवाप्नोति विमुक्तः सर्वबन्धनैः ।
एतावदन्तवेलायां परिसङ्ख्याय तत्त्ववित्

tataḥ svargamavāpnoti vimuktaḥ sarvabandhanaiḥ |
etāvadantavelāyāṃ parisaṅkhyāya tattvavit

ध्यायेदेकान्तमास्थाय मुच्यतेऽथ निराश्रयः ।
निर्मुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो वायुराकाशगो यथा

dhyāyedekāntamāsthāya mucyate'tha nirāśrayaḥ |
nirmuktaḥ sarvasaṅgebhyo vāyurākāśago yathā

क्षीणकोशो निरातङ्कस्तथेदं प्राप्नुयात्परम्

kṣīṇakośo nirātaṅkastathedaṃ prāpnuyātparam