अध्याय 45: अनुगीता: कालचक्र और गृहस्थ का धर्म

बुद्धिसारं मनस्तम्भमिन्द्रियग्रामबन्धनम् ।
महाभूतारविष्कम्भं निमेषपरिवेष्टनम्

buddhisāraṃ manastambhamindriyagrāmabandhanam |
mahābhūtāraviṣkambhaṃ nimeṣapariveṣṭanam

जराशोकसमाविष्टं व्याधिव्यसनसञ्चरम् ।
देशकालविचारीदं श्रमव्यायामनिःस्वनम्

jarāśokasamāviṣṭaṃ vyādhivyasanasañcaram |
deśakālavicārīdaṃ śramavyāyāmaniḥsvanam

अहोरात्रपरिक्षेपं शीतोष्णपरिमण्डलम् ।
सुखदुःखान्तसंश्लेषं क्षुत्पिपासावकीलकम्

ahorātraparikṣepaṃ śītoṣṇaparimaṇḍalam |
sukhaduḥkhāntasaṃśleṣaṃ kṣutpipāsāvakīlakam

छायातपविलेखं च निमेषोन्मेषविह्वलम् ।
शोकमोहजराकीर्णं वर्तमानमचेतनम्

chāyātapavilekhaṃ ca nimeṣonmeṣavihvalam |
śokamohajarākīrṇaṃ vartamānamacetanam

मासार्धमासगुणितं विषमं लोकसञ्चरम् ।
तमोनिचयपङ्कं च रजोवेगप्रवर्तकम्

māsārdhamāsaguṇitaṃ viṣamaṃ lokasañcaram |
tamonicayapaṅkaṃ ca rajovegapravartakam

सत्त्वालङ्कारदीप्तं च गुणसंघातमण्डलम् ।
विरतिग्रहणाभीकं शोकसंहारवर्तनम्

sattvālaṅkāradīptaṃ ca guṇasaṃghātamaṇḍalam |
viratigrahaṇābhīkaṃ śokasaṃhāravartanam

क्रियाकारणसंयुक्तं रागविस्तारमायतम् ।
लोभेप्सापरिविक्षोभं विविक्तज्ञानसम्भवम्

kriyākāraṇasaṃyuktaṃ rāgavistāramāyatam |
lobhepsāparivikṣobhaṃ viviktajñānasambhavam

भयमोहपरीवारं भूतसंमोहकारकम् ।
आनन्दप्रीतिचारं च कामक्रोधपरिग्रहम्

bhayamohaparīvāraṃ bhūtasaṃmohakārakam |
ānandaprīticāraṃ ca kāmakrodhaparigraham

महदादिविशेषान्तमव्यक्तं प्रभवाप्ययम् ।
मनोजवनमश्रान्तं कालचक्रं प्रवर्तते

mahadādiviśeṣāntamavyaktaṃ prabhavāpyayam |
manojavanamaśrāntaṃ kālacakraṃ pravartate

एतद्द्वन्द्वसमायुक्तं कालचक्रमचेतनम् ।
विसृजेत्संक्षिपेच्चापि बोधयेत्स्वापयेज्जगम्

etaddvandvasamāyuktaṃ kālacakramacetanam |
visṛjetsaṃkṣipeccāpi bodhayetsvāpayejjagam

कालचक्रप्रवृत्तिं च निवृत्तिं चैव तत्त्वतः ।
यस्तु वेद नरो नित्यं न स भूतेषु मुह्यति

kālacakrapravṛttiṃ ca nivṛttiṃ caiva tattvataḥ |
yastu veda naro nityaṃ na sa bhūteṣu muhyati

विमुक्तः सर्वसङ्क्लेशैः सर्वद्वन्द्वातिगो मुनिः ।
विमुक्तः सर्वपापेभ्यः प्राप्नोति परमां गतिम्

vimuktaḥ sarvasaṅkleśaiḥ sarvadvandvātigo muniḥ |
vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ prāpnoti paramāṃ gatim

गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः ।
चत्वार आश्रमाः प्रोक्ताः सर्वे गार्हस्थ्यमूलकाः

gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho'tha bhikṣukaḥ |
catvāra āśramāḥ proktāḥ sarve gārhasthyamūlakāḥ

यः कश्चिदिह लोकेऽस्मिन्नाश्रमः परिकीर्तितः ।
तस्यान्तगमनं श्रेयः कीर्तिरेषा सनातनी

yaḥ kaścidiha loke'sminnāśramaḥ parikīrtitaḥ |
tasyāntagamanaṃ śreyaḥ kīrtireṣā sanātanī

संस्कारैः संस्कृतः पूर्वं यथावच्चरितव्रतः ।
जातौ गुणविशिष्टायां समावर्तेत वेदवित्

saṃskāraiḥ saṃskṛtaḥ pūrvaṃ yathāvaccaritavrataḥ |
jātau guṇaviśiṣṭāyāṃ samāvarteta vedavit

स्वदारनिरतो नित्यं शिष्टाचारो जितेन्द्रियः ।
पञ्चभिश्च महायज्ञैः श्रद्दधानो यजेदिह

svadāranirato nityaṃ śiṣṭācāro jitendriyaḥ |
pañcabhiśca mahāyajñaiḥ śraddadhāno yajediha

देवतातिथिशिष्टाशी निरतो वेदकर्मसु ।
इज्याप्रदानयुक्तश्च यथाशक्ति यथाविधि

devatātithiśiṣṭāśī nirato vedakarmasu |
ijyāpradānayuktaśca yathāśakti yathāvidhi

न पाणिपादचपलो न नेत्रचपलो मुनिः ।
न च वागङ्गचपल इति शिष्टस्य गोचरः

na pāṇipādacapalo na netracapalo muniḥ |
na ca vāgaṅgacapala iti śiṣṭasya gocaraḥ

नित्यं यज्ञोपवीती स्याच्छुक्लवासाः शुचिव्रतः ।
नियतो यमदानाभ्यां सदा शिष्टैश्च संविशेत्

nityaṃ yajñopavītī syācchuklavāsāḥ śucivrataḥ |
niyato yamadānābhyāṃ sadā śiṣṭaiśca saṃviśet

जितशिश्नोदरो मैत्रः शिष्टाचारसमन्वितः ।
वैणवीं धारयेद्यष्टिं सोदकं च कमण्डलुम्

jitaśiśnodaro maitraḥ śiṣṭācārasamanvitaḥ |
vaiṇavīṃ dhārayedyaṣṭiṃ sodakaṃ ca kamaṇḍalum

त्रीणि धारयते नित्यं कमण्डलुमतन्द्रितः ।
एकमाचमनार्थाय एकं वै पादधावनम् ।
एकं शौचविधानार्थमित्येतत्त्रितयं तथा

trīṇi dhārayate nityaṃ kamaṇḍalumatandritaḥ |
ekamācamanārthāya ekaṃ vai pādadhāvanam |
ekaṃ śaucavidhānārthamityetattritayaṃ tathā

अधीत्याध्यापनं कुर्यात्तथा यजनयाजने ।
दानं प्रतिग्रहं वाऽपि षङ्गुणां वृत्तिमाचरेत्

adhītyādhyāpanaṃ kuryāttathā yajanayājane |
dānaṃ pratigrahaṃ vā'pi ṣaṅguṇāṃ vṛttimācaret

त्रीणि कर्माणि जानीत ब्राह्मणानां तु जीविकाः ।
याजनाध्यापने चोभे शुद्धाच्चापि प्रतिग्रहः

trīṇi karmāṇi jānīta brāhmaṇānāṃ tu jīvikāḥ |
yājanādhyāpane cobhe śuddhāccāpi pratigrahaḥ

अथ शेषाणि चान्यानि त्रीणि कर्माणि यानि तु ।
दानमध्ययनं यज्ञो धर्मयुक्तानि तानि तु

atha śeṣāṇi cānyāni trīṇi karmāṇi yāni tu |
dānamadhyayanaṃ yajño dharmayuktāni tāni tu

तेष्वप्रमादं कुर्वीत त्रिषु कर्मसु धर्मवित् ।
दान्तो मैत्रः क्षमायुक्तः सर्वभूतसमो मुनिः

teṣvapramādaṃ kurvīta triṣu karmasu dharmavit |
dānto maitraḥ kṣamāyuktaḥ sarvabhūtasamo muniḥ

सर्वमेतद्यथाशक्ति विप्रो निर्वर्तयञ्शुचिः ।
एवं युक्तो जयेत्स्वर्गं गृहस्थः संशितव्रतः

sarvametadyathāśakti vipro nirvartayañśuciḥ |
evaṃ yukto jayetsvargaṃ gṛhasthaḥ saṃśitavrataḥ