अध्याय 31: अलर्क का योग रूपी एक बाण

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
श्रुत्वा च तत्तथा कार्यं भवता द्विजसत्तम

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
śrutvā ca tattathā kāryaṃ bhavatā dvijasattama

अलर्को नाम राजर्षिरभवत्सुमहातपाः ।
धर्मज्ञः सत्यवादी च महात्मा सुदृढव्रतः

alarko nāma rājarṣirabhavatsumahātapāḥ |
dharmajñaḥ satyavādī ca mahātmā sudṛḍhavrataḥ

स सागरान्तां धनुषा विनिर्जित्य महीमिमाम् ।
कृत्वा सुदुष्करं कर्म मनः सूक्ष्मे समादधे

sa sāgarāntāṃ dhanuṣā vinirjitya mahīmimām |
kṛtvā suduṣkaraṃ karma manaḥ sūkṣme samādadhe

स्थितस्य वृक्षमूलेऽथ तस्य चिन्ता बभूव ह ।
उत्सृय सुमहद्राज्यं सूक्ष्मं प्रति महामते

sthitasya vṛkṣamūle'tha tasya cintā babhūva ha |
utsṛya sumahadrājyaṃ sūkṣmaṃ prati mahāmate

मनसो मे बलं जातं मनो जित्वा ध्रुवो जयः ।
अन्यत्र बाणानस्यामि शत्रुभिः परिवारितः

manaso me balaṃ jātaṃ mano jitvā dhruvo jayaḥ |
anyatra bāṇānasyāmi śatrubhiḥ parivāritaḥ

यदिदं चापलात्कर्म सर्वान्मर्त्यांश्चिकीर्षति ।
मनः प्रति सुतीक्ष्णाग्रानहं मोक्ष्यामि सायकान्

yadidaṃ cāpalātkarma sarvānmartyāṃścikīrṣati |
manaḥ prati sutīkṣṇāgrānahaṃ mokṣyāmi sāyakān

नेमे बाणास्तरिष्यन्ति मामलर्क कथञ्चन ।
तवैव मर्म भेत्स्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि

neme bāṇāstariṣyanti māmalarka kathañcana |
tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi

अन्यान्बाणान्समीक्षस्व यैस्त्वं मां सूदयिष्यसि ।
तत्छ्रुत्वा स विचिन्त्याथ ततो वचनमब्रवीत्

anyānbāṇānsamīkṣasva yaistvaṃ māṃ sūdayiṣyasi |
tatchrutvā sa vicintyātha tato vacanamabravīt

आघ्राय सुबहून्गन्धांस्तानेव प्रतिगृध्यति ।
तस्माद्ध्राणं प्रति शरान्प्रतिमोक्ष्याम्यहं शितान्

āghrāya subahūngandhāṃstāneva pratigṛdhyati |
tasmāddhrāṇaṃ prati śarānpratimokṣyāmyahaṃ śitān

नेमे बाणास्तरिष्यन्ति मामलर्क कथञ्चन ।
तवैव मर्म भेत्स्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि

neme bāṇāstariṣyanti māmalarka kathañcana |
tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi

अन्यान्याणान्समीक्षस्व यैस्त्वं मां सूदयिष्यसि ।
तच्छ्रुत्वा स विचिन्त्याथ ततो वचनमब्रवीत्

anyānyāṇānsamīkṣasva yaistvaṃ māṃ sūdayiṣyasi |
tacchrutvā sa vicintyātha tato vacanamabravīt

इयं स्वादून्रसान्भुक्त्वा तानेव प्रति गृध्यति ।
तस्माज्जिह्वां प्रति शरान्प्रतिमोक्ष्याम्यहं शितान्

iyaṃ svādūnrasānbhuktvā tāneva prati gṛdhyati |
tasmājjihvāṃ prati śarānpratimokṣyāmyahaṃ śitān

नेमे वाणास्तरिष्यन्ति मामलर्क कथञ्चन ।
तवैव मर्म भेत्स्यन्ति ततो हास्यसि जीवितम्

neme vāṇāstariṣyanti māmalarka kathañcana |
tavaiva marma bhetsyanti tato hāsyasi jīvitam

अन्यान्वाणान्समीक्षस्व यैस्त्वं मां सूदयिष्यसि ।
तच्छ्रुत्वा स विचिन्त्याथ ततो वचनमब्रवीत्

anyānvāṇānsamīkṣasva yaistvaṃ māṃ sūdayiṣyasi |
tacchrutvā sa vicintyātha tato vacanamabravīt

स्पृष्ट्वा त्वग्विविधान्स्पर्शांस्तानेव प्रतिगृध्यति ।
तस्मात्त्वचं पाटयिष्ये विविधैः कङ्कपत्रिभिः

spṛṣṭvā tvagvividhānsparśāṃstāneva pratigṛdhyati |
tasmāttvacaṃ pāṭayiṣye vividhaiḥ kaṅkapatribhiḥ

नेमे बाणास्तरिष्यन्ति मामलर्क कथञ्चन ।
तवैव मर्म भेत्स्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि

neme bāṇāstariṣyanti māmalarka kathañcana |
tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi

अन्यान्बाणान्समीक्षस्व यैस्त्वं मां सूदयिष्यसि ।
तच्छ्रुत्वा स विचिन्त्याथ ततो वचनमब्रवीत्

anyānbāṇānsamīkṣasva yaistvaṃ māṃ sūdayiṣyasi |
tacchrutvā sa vicintyātha tato vacanamabravīt

श्रुत्वा तु विविधाञ्शब्दांस्तानेव प्रतिगृध्यति ।
तस्माच्छ्रोत्रं प्रति शरान्प्रति मुञ्चाम्यहं शितान्

śrutvā tu vividhāñśabdāṃstāneva pratigṛdhyati |
tasmācchrotraṃ prati śarānprati muñcāmyahaṃ śitān

नेमे बाणास्तरिष्यन्ति मामलर्क कथञ्चन ।
तवैव मर्म भेत्स्यन्ति ततो हास्यति जीवितम्

neme bāṇāstariṣyanti māmalarka kathañcana |
tavaiva marma bhetsyanti tato hāsyati jīvitam

अन्यान्बाणान्समीक्षस्व यैस्त्वं मां सूदयिष्यसि ।
तच्छ्रुत्वा स विचिन्त्याथ ततो वचनमब्रवीत्

anyānbāṇānsamīkṣasva yaistvaṃ māṃ sūdayiṣyasi |
tacchrutvā sa vicintyātha tato vacanamabravīt

दृष्ट्वा रूपाणि बहुशस्तान्येव प्रतिगृध्यति ।
तस्माच्चक्षुर्हनिष्यामि निशितैः सायकैरहम्

dṛṣṭvā rūpāṇi bahuśastānyeva pratigṛdhyati |
tasmāccakṣurhaniṣyāmi niśitaiḥ sāyakairaham

नेमे बाणास्तरिष्यन्ति मामलर्क कथञ्चन ।
तवैव मर्म भेत्स्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि

neme bāṇāstariṣyanti māmalarka kathañcana |
tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi

अन्यान्बाणान्समीक्षस्व यैस्त्वं मां सूदयिष्यति
तच्छ्रुत्वा स विचिन्त्याथ ततो वचनमब्रवीत्

anyānbāṇānsamīkṣasva yaistvaṃ māṃ sūdayiṣyati
tacchrutvā sa vicintyātha tato vacanamabravīt

इयं निष्ठा बहुविधा प्रज्ञया त्वद्यवस्यति ।
तस्माद्बुद्धिं प्रति शरान्प्रतिमोक्ष्याम्यहं शितान्

iyaṃ niṣṭhā bahuvidhā prajñayā tvadyavasyati |
tasmādbuddhiṃ prati śarānpratimokṣyāmyahaṃ śitān

नेमे बाणास्तरिष्यन्ति मामलर्क कथञ्चन ।
तवैव मर्म भेत्स्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि ।
अन्यान्बाणान्समीक्षस्व यैस्त्वं मां सूदयिष्यसि

neme bāṇāstariṣyanti māmalarka kathañcana |
tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi |
anyānbāṇānsamīkṣasva yaistvaṃ māṃ sūdayiṣyasi

ततोऽलर्कस्तपो घोरं तत्रैवास्थाय दुष्करम् ।
नाध्यगच्छत्परं शक्त्या बाणमेतेषु सप्तसु

tato'larkastapo ghoraṃ tatraivāsthāya duṣkaram |
nādhyagacchatparaṃ śaktyā bāṇameteṣu saptasu

सुसमाहितचेतास्तु स ततोऽचिन्तयत्प्रभुः ।
स विचिन्त्य चिरं कालमलर्को द्विजसत्तम ।
नाध्यगच्छत्परं श्रेयो योगान्मतिमतांवरः

susamāhitacetāstu sa tato'cintayatprabhuḥ |
sa vicintya ciraṃ kālamalarko dvijasattama |
nādhyagacchatparaṃ śreyo yogānmatimatāṃvaraḥ

स एकाग्रं मनः कृत्वा निश्चलो योगमास्थितः ।
इन्द्रियाणि जघानाशु बाणेनैकेन वीर्यवान्

sa ekāgraṃ manaḥ kṛtvā niścalo yogamāsthitaḥ |
indriyāṇi jaghānāśu bāṇenaikena vīryavān

योगेनात्मानमाविश्य सिद्धिं परमिकां गतः ।
विस्मितश्चापि राजर्षिरिमां गाथां जगाद ह

yogenātmānamāviśya siddhiṃ paramikāṃ gataḥ |
vismitaścāpi rājarṣirimāṃ gāthāṃ jagāda ha

अहो कष्टं यदस्माभिः सर्वं बाह्यमनुष्ठितम् ।
भोगतृष्णासमायुक्तैः पूर्वं राज्यमुपासितम् ।
इति पश्चान्मया ज्ञातं योगान्नास्ति परं सुखम्

aho kaṣṭaṃ yadasmābhiḥ sarvaṃ bāhyamanuṣṭhitam |
bhogatṛṣṇāsamāyuktaiḥ pūrvaṃ rājyamupāsitam |
iti paścānmayā jñātaṃ yogānnāsti paraṃ sukham

इति त्वमनुजानीहि राम मा क्षत्रियान्वधीः ।
तषो घोरमुपातिष्ठ ततः श्रेयोऽभिपत्स्यसे

iti tvamanujānīhi rāma mā kṣatriyānvadhīḥ |
taṣo ghoramupātiṣṭha tataḥ śreyo'bhipatsyase

इत्युक्तः पितृभिः सोथ तपो घोरं समास्थितः ।
जामदग्न्यो महाभागे सिद्धिं च परमां गतः

ityuktaḥ pitṛbhiḥ sotha tapo ghoraṃ samāsthitaḥ |
jāmadagnyo mahābhāge siddhiṃ ca paramāṃ gataḥ