अध्याय 117: ब्राह्मण अपने पद से कैसे गिरता है

कीदृशानां तु शूद्राणां नानुगृह्णासि चार्चनम् ।
उद्वेगस्तव कस्माद्धि तन्मे ब्रूहि सुरेश्वर

kīdṛśānāṃ tu śūdrāṇāṃ nānugṛhṇāsi cārcanam |
udvegastava kasmāddhi tanme brūhi sureśvara

अव्रतेनाप्यभक्तेन स्पृष्टां शूद्रेण चार्चनाम् ।
तां वर्जयामि राजेन्द्र श्वपाकविहितामिव

avratenāpyabhaktena spṛṣṭāṃ śūdreṇa cārcanām |
tāṃ varjayāmi rājendra śvapākavihitāmiva

नन्वहं शङ्करश्चापि गावो विप्रास्तथैव च ।
अश्वत्थोऽमररूपं हि त्रयमेतद्युधिष्ठिर

nanvahaṃ śaṅkaraścāpi gāvo viprāstathaiva ca |
aśvattho'mararūpaṃ hi trayametadyudhiṣṭhira

एतत्त्रयं हि मद्भक्तो नावमन्येत कर्हिचित् ।
अवमानितमेतत्तु दहत्यासप्तमं कुलम्

etattrayaṃ hi madbhakto nāvamanyeta karhicit |
avamānitametattu dahatyāsaptamaṃ kulam

अश्वत्थो ब्राह्मणा गावो मन्मयास्तारयन्ति हि ।
तस्मादेतत्प्रयत्नेन त्रयं पूजय पाण्डव

aśvattho brāhmaṇā gāvo manmayāstārayanti hi |
tasmādetatprayatnena trayaṃ pūjaya pāṇḍava

ब्राह्मणेनैव देहेन कथं शूद्रत्वमाप्नुयात् ।
ब्रह्म वा नश्यति कथं वक्तुं देव त्वमर्हसि

brāhmaṇenaiva dehena kathaṃ śūdratvamāpnuyāt |
brahma vā naśyati kathaṃ vaktuṃ deva tvamarhasi

कूपस्नानं तु यो विप्रः कुर्याद्द्वादशवार्षिकम् ।
स तेनैव शरीरेण शूद्रत्वं यात्यसंशयम्

kūpasnānaṃ tu yo vipraḥ kuryāddvādaśavārṣikam |
sa tenaiva śarīreṇa śūdratvaṃ yātyasaṃśayam

यस्तु राजाश्रयेणैव जीवेद्द्वादशवार्षिकम् ।
स शूद्रत्वं व्रजेद्विप्रो वेदानां पारगोपि सन्

yastu rājāśrayeṇaiva jīveddvādaśavārṣikam |
sa śūdratvaṃ vrajedvipro vedānāṃ pāragopi san

पत्तने नगरे वाऽपि यो द्वादशसमा वसेत् ।
स शूद्रत्वं व्रजेद्विप्रो नात्र कार्या विचारणा

pattane nagare vā'pi yo dvādaśasamā vaset |
sa śūdratvaṃ vrajedvipro nātra kāryā vicāraṇā

उत्पादयति यः पुत्रं शूद्रायां काममोहितः ।
तस्य कायगतं ब्रह्म सद्य एव विनश्यति

utpādayati yaḥ putraṃ śūdrāyāṃ kāmamohitaḥ |
tasya kāyagataṃ brahma sadya eva vinaśyati

यः सोमलतिकां विप्रः केवलं भक्षयेद्वृथा ।
तस्य कायगतं ब्रह्म सद्य एव विनश्यति

yaḥ somalatikāṃ vipraḥ kevalaṃ bhakṣayedvṛthā |
tasya kāyagataṃ brahma sadya eva vinaśyati

मैथुनं कुरुते यस्तु जिह्वायां ब्राह्मणो नृप ।
तस्य कायगतं ब्रह्म सद्य एव विनश्यति

maithunaṃ kurute yastu jihvāyāṃ brāhmaṇo nṛpa |
tasya kāyagataṃ brahma sadya eva vinaśyati

विप्रत्वं दुर्लभं प्राप्य दुर्मर्गैरेवमादिभिः ।
विनाशयन्ति ये तत्तु ताञ्शोचामि युधिष्ठिर

vipratvaṃ durlabhaṃ prāpya durmargairevamādibhiḥ |
vināśayanti ye tattu tāñśocāmi yudhiṣṭhira

तस्मात्सर्वप्रत्नेन मत्प्रियो यो युधिष्ठिर ।
जातिभ्रंशकरं कर्म न कुर्यादीदृशं द्विजः

tasmātsarvapratnena matpriyo yo yudhiṣṭhira |
jātibhraṃśakaraṃ karma na kuryādīdṛśaṃ dvijaḥ