अध्याय 118: वैष्णव धर्म का समापन, श्रीकृष्ण द्वारका जाते हैं

देशान्तरगते विप्रे संयुक्ते कालधर्मणा ।
शरीरनाशे संप्राप्ते कथं प्रेतत्वकल्पना

deśāntaragate vipre saṃyukte kāladharmaṇā |
śarīranāśe saṃprāpte kathaṃ pretatvakalpanā

श्रूयतामाहिताग्नेस्तु तथाभूतस्य संस्क्रिया ।
पालाशबृन्दैः प्रतिमा कर्तव्या कल्पचोदिता

śrūyatāmāhitāgnestu tathābhūtasya saṃskriyā |
pālāśabṛndaiḥ pratimā kartavyā kalpacoditā

त्रीणि षष्टिशतान्याहुरस्थीन्यस्य युधिष्ठिर ।
तेषां विकल्पना कार्या यथाशास्त्रं विनिश्चितम्

trīṇi ṣaṣṭiśatānyāhurasthīnyasya yudhiṣṭhira |
teṣāṃ vikalpanā kāryā yathāśāstraṃ viniścitam

अशीत्यर्धं शिरसि च ग्रीवायां दश एव च ।
बाह्वोश्चापि शतं दद्यादङ्गुलीषु पुनर्दश

aśītyardhaṃ śirasi ca grīvāyāṃ daśa eva ca |
bāhvoścāpi śataṃ dadyādaṅgulīṣu punardaśa

उरसि त्रिंशतं दद्याज्जठरे वाऽपि विंशतिम् ।
वृषणे द्वादशार्धं तु शिश्ने चाष्टार्धमेव च

urasi triṃśataṃ dadyājjaṭhare vā'pi viṃśatim |
vṛṣaṇe dvādaśārdhaṃ tu śiśne cāṣṭārdhameva ca

दद्यात्तु शतमूर्वोस्तु षष्ट्यर्थं जानुजङ्घयोः ।
दश दद्याच्चरणयोरेषा प्रेतस्य निष्कृतिः

dadyāttu śatamūrvostu ṣaṣṭyarthaṃ jānujaṅghayoḥ |
daśa dadyāccaraṇayoreṣā pretasya niṣkṛtiḥ

विशेषतीर्थं सर्वेषामशक्तानामनुग्रहात् ।
भक्तानां तारणार्तं तु वक्तुमर्हसि धर्मतः

viśeṣatīrthaṃ sarveṣāmaśaktānāmanugrahāt |
bhaktānāṃ tāraṇārtaṃ tu vaktumarhasi dharmataḥ

पावनं सर्वतीर्थानां सत्यं गायन्ति सामगाः ।
सत्यस्य वचनं तीर्थमहिंसा तीर्थमुच्यते

pāvanaṃ sarvatīrthānāṃ satyaṃ gāyanti sāmagāḥ |
satyasya vacanaṃ tīrthamahiṃsā tīrthamucyate

तपस्तीर्थं दया तीर्थं शीलं तीर्थं युधिष्ठिर ।
अल्पसंतोषकं तीर्थं नारी तीर्थं पतिव्रता

tapastīrthaṃ dayā tīrthaṃ śīlaṃ tīrthaṃ yudhiṣṭhira |
alpasaṃtoṣakaṃ tīrthaṃ nārī tīrthaṃ pativratā

संतुष्टो ब्राह्मणस्तीर्थं ज्ञानं वा तीर्थमुच्यते ।
मद्भक्तः सततं तीर्थं शङ्करस्य विशेषतः

saṃtuṣṭo brāhmaṇastīrthaṃ jñānaṃ vā tīrthamucyate |
madbhaktaḥ satataṃ tīrthaṃ śaṅkarasya viśeṣataḥ

यतयस्तीर्थमित्येवं विद्वांसस्तीर्थमुच्यते ।
शरण्यपुरुषस्तीर्थमभयं तीर्थमुच्यते

yatayastīrthamityevaṃ vidvāṃsastīrthamucyate |
śaraṇyapuruṣastīrthamabhayaṃ tīrthamucyate

त्रैलोक्येऽस्मिन्निरुद्विग्नो न बिभेमि कुतश्चन ।
न दिवा यदि वा रात्रावुद्वेगः शूद्रलङ्घनात्

trailokye'sminnirudvigno na bibhemi kutaścana |
na divā yadi vā rātrāvudvegaḥ śūdralaṅghanāt

न भयं देवदैत्येभ्यो रक्षोभ्यश्चैव मे नृप ।
शूद्रवक्त्राच्च्युतं ब्रह्म भयं तु मम सर्वदा

na bhayaṃ devadaityebhyo rakṣobhyaścaiva me nṛpa |
śūdravaktrāccyutaṃ brahma bhayaṃ tu mama sarvadā

तस्मात्सप्रणवं शूद्रो मन्नामापि न कीर्तयेत् ।
प्रणवं हि परं लोके ब्रह्म ब्रह्मविदो विदुः

tasmātsapraṇavaṃ śūdro mannāmāpi na kīrtayet |
praṇavaṃ hi paraṃ loke brahma brahmavido viduḥ

द्विजशुश्रूषणं धर्मः शूद्राणां भक्तितो मयि ।
तेन गच्छन्ति ते स्वर्गं चिन्तयन्तो हि मां सदा

dvijaśuśrūṣaṇaṃ dharmaḥ śūdrāṇāṃ bhaktito mayi |
tena gacchanti te svargaṃ cintayanto hi māṃ sadā

द्विजशुश्रूषया शूद्रः परं श्रेयोऽधिगच्छति ।
द्विजशुश्रूषणादन्यन्नास्ति शूद्रस्य निष्कृतिः

dvijaśuśrūṣayā śūdraḥ paraṃ śreyo'dhigacchati |
dvijaśuśrūṣaṇādanyannāsti śūdrasya niṣkṛtiḥ

रागो द्वेषश्च मोहश्च पारुष्यं चानृशंसता ।
शाठ्यं च दीर्घवैरित्वमतिमानमनार्जवम्

rāgo dveṣaśca mohaśca pāruṣyaṃ cānṛśaṃsatā |
śāṭhyaṃ ca dīrghavairitvamatimānamanārjavam

अनृतं चापवादं च पैशुन्यमतिलोभता ।
हिंसा स्तेयो मृषावादो वञ्चना रोषलोभता

anṛtaṃ cāpavādaṃ ca paiśunyamatilobhatā |
hiṃsā steyo mṛṣāvādo vañcanā roṣalobhatā

अबुद्धिता च नास्तिक्यं भयमालस्यमेव च ।
अशौचं चाकृतज्ञत्वं डंभता स्तंभ एव च ।
निकृतिश्चाप्यविज्ञानं जातके शूद्रमाविशेत्

abuddhitā ca nāstikyaṃ bhayamālasyameva ca |
aśaucaṃ cākṛtajñatvaṃ ḍaṃbhatā staṃbha eva ca |
nikṛtiścāpyavijñānaṃ jātake śūdramāviśet

सृष्ट्वा पितामहः शूद्रमभिभूतं तु तामसैः ।
द्विजशुश्रूषणं धर्मं शूद्राणां तु प्रयुक्तवान् ।
नश्यन्ति तामसा भावाः शूद्रस्य द्विजभक्तितः

sṛṣṭvā pitāmahaḥ śūdramabhibhūtaṃ tu tāmasaiḥ |
dvijaśuśrūṣaṇaṃ dharmaṃ śūdrāṇāṃ tu prayuktavān |
naśyanti tāmasā bhāvāḥ śūdrasya dvijabhaktitaḥ

पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।
तदहं भक्त्युपहृतं मूर्ध्ना गृह्णामि शूद्रतः

patraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ yo me bhaktyā prayacchati |
tadahaṃ bhaktyupahṛtaṃ mūrdhnā gṛhṇāmi śūdrataḥ

अग्रजो वाऽपि यः कश्चित्सर्वपापसमन्वितः ।
यदि मां सततं ध्यायेत्सर्वपापैः प्रमुच्यते

agrajo vā'pi yaḥ kaścitsarvapāpasamanvitaḥ |
yadi māṃ satataṃ dhyāyetsarvapāpaiḥ pramucyate

विद्याविनयसंपन्ना ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
मयि भक्ति न कुर्वन्ति चण्डालसदृशा हि ते

vidyāvinayasaṃpannā brāhmaṇā vedapāragāḥ |
mayi bhakti na kurvanti caṇḍālasadṛśā hi te

वृथा दानं वृथा तप्तं वृथा चेष्टं वृथा हुतम् ।
वृथाऽऽतिथ्यं च तत्तस्य यो न भक्तो मम द्विजः

vṛthā dānaṃ vṛthā taptaṃ vṛthā ceṣṭaṃ vṛthā hutam |
vṛthā''tithyaṃ ca tattasya yo na bhakto mama dvijaḥ

यत्कृतं च हुतं चापि यदिष्टं दत्तमेव च ।
अभक्तिमत्कृतं सर्वं राक्षसा एव भुञ्जते

yatkṛtaṃ ca hutaṃ cāpi yadiṣṭaṃ dattameva ca |
abhaktimatkṛtaṃ sarvaṃ rākṣasā eva bhuñjate

स्थावरे जङ्गमे वाऽपि सर्वभूतेषु पाण्डव ।
समत्वेन यदा कुर्यान्मद्भक्तो मित्रशत्रुषु

sthāvare jaṅgame vā'pi sarvabhūteṣu pāṇḍava |
samatvena yadā kuryānmadbhakto mitraśatruṣu

आनृशंस्यमहिंसा च यथा सत्यं तथाऽऽर्जवम् ।
अद्रोहश्चैव भूतानां मद्गतानां व्रतं नृप

ānṛśaṃsyamahiṃsā ca yathā satyaṃ tathā''rjavam |
adrohaścaiva bhūtānāṃ madgatānāṃ vrataṃ nṛpa

नम इत्येव यो ब्रूयान्मद्भक्तं श्रुद्धयाऽन्वितः ।
तस्याक्षयाऽभवँल्लोकाः श्वपाकस्यापि पार्थिव

nama ityeva yo brūyānmadbhaktaṃ śruddhayā'nvitaḥ |
tasyākṣayā'bhavam̐llokāḥ śvapākasyāpi pārthiva

किं पुनर्ये यजन्ते मां सदारं विधिपूर्वकम् ।
मद्भक्ता मद्गतप्राणाः कथयन्तश्च मां सदा

kiṃ punarye yajante māṃ sadāraṃ vidhipūrvakam |
madbhaktā madgataprāṇāḥ kathayantaśca māṃ sadā

बहुवर्षसहस्राणि तपस्तप्यति यो नरः ।
नासौ पदमवाप्नोति मद्भक्तैर्यदवाप्यते

bahuvarṣasahasrāṇi tapastapyati yo naraḥ |
nāsau padamavāpnoti madbhaktairyadavāpyate

मामेव तस्माद्राजेन्द्र ध्यायन्नित्यमतन्द्रितः ।
अवाप्स्यति ततः सिद्धिं द्रक्ष्यत्येव परं पदम्

māmeva tasmādrājendra dhyāyannityamatandritaḥ |
avāpsyati tataḥ siddhiṃ drakṣyatyeva paraṃ padam

अपार्थकं प्रभाषन्तः शूद्रा भागवता इति ।
न शूद्रा भगवद्भक्ता विप्रा भागवताः स्मृताः

apārthakaṃ prabhāṣantaḥ śūdrā bhāgavatā iti |
na śūdrā bhagavadbhaktā viprā bhāgavatāḥ smṛtāḥ

द्वादशाक्षरतत्वज्ञश्चतुर्व्यूहविभागवित् ।
अच्छिद्रपञ्चकालज्ञः स वै भागवतः स्मृतः

dvādaśākṣaratatvajñaścaturvyūhavibhāgavit |
acchidrapañcakālajñaḥ sa vai bhāgavataḥ smṛtaḥ

ऋग्वेदेनैव होता च यजुषाऽध्वर्युरेव च ।
सामवेदेन चोद्गाता पुण्येनाभिष्टुवन्ति माम्

ṛgvedenaiva hotā ca yajuṣā'dhvaryureva ca |
sāmavedena codgātā puṇyenābhiṣṭuvanti mām

अथर्वशिरसा चैव नित्यमाथर्वाणा द्विजाः ।
स्तुवन्ति सततं ये मां ते वै भागवताः स्मृताः

atharvaśirasā caiva nityamātharvāṇā dvijāḥ |
stuvanti satataṃ ye māṃ te vai bhāgavatāḥ smṛtāḥ

वेदाधीनाः सदा यज्ञा यज्ञाधीनास्तु देवताः ।
देवता ब्राह्मणाधीनास्तस्माद्विप्रास्तु देवताः

vedādhīnāḥ sadā yajñā yajñādhīnāstu devatāḥ |
devatā brāhmaṇādhīnāstasmādviprāstu devatāḥ

अनाश्रित्योच्छ्रयं नास्ति मुख्यमानश्रयमाश्रयेत् ।
रुद्रं समाश्रिता देवा रुद्रो ब्रह्माणमाश्रितः

anāśrityocchrayaṃ nāsti mukhyamānaśrayamāśrayet |
rudraṃ samāśritā devā rudro brahmāṇamāśritaḥ

ब्रह्मा मामाश्रितो राजन्नाहं कंचिदुपाश्रितः ।
ममाश्रयो न कश्चित्तु सर्वेषामाश्रयो ह्यहम्

brahmā māmāśrito rājannāhaṃ kaṃcidupāśritaḥ |
mamāśrayo na kaścittu sarveṣāmāśrayo hyaham

एवमेतन्मया प्रोक्तं रहस्यमिदमुत्तमम् ।
धर्मप्रियस्य ते नित्यं राजन्नेवं समाचर

evametanmayā proktaṃ rahasyamidamuttamam |
dharmapriyasya te nityaṃ rājannevaṃ samācara

इदं पवित्रमाख्यानं पुण्यं वेदेन संमितम् ।
यः पठेन्मामकं धर्ममहन्यहनि पाण्डव

idaṃ pavitramākhyānaṃ puṇyaṃ vedena saṃmitam |
yaḥ paṭhenmāmakaṃ dharmamahanyahani pāṇḍava

धर्मोति वर्धते तस्य बुद्धिश्चापि प्रसीदति ।
पापक्षयमुपेत्यैवं कल्याणं च विवर्धते

dharmoti vardhate tasya buddhiścāpi prasīdati |
pāpakṣayamupetyaivaṃ kalyāṇaṃ ca vivardhate

एतत्पुण्यं पवित्रं च पामनाशनमुत्तमम् ।
श्रोतव्यं श्रद्धया युक्तैः श्रोत्रियैश्च विशेषतः

etatpuṇyaṃ pavitraṃ ca pāmanāśanamuttamam |
śrotavyaṃ śraddhayā yuktaiḥ śrotriyaiśca viśeṣataḥ

श्रावयेद्यस्त्विदं भक्त्या प्रयतोथ शृणोति वा ।
स गच्छेन्मम सायुज्यं नात्र कार्या विचारणा

śrāvayedyastvidaṃ bhaktyā prayatotha śṛṇoti vā |
sa gacchenmama sāyujyaṃ nātra kāryā vicāraṇā

यश्चेमं श्रावयेच्छ्राद्धे मद्भक्तो मत्परायणः ।
पितरस्तस्य तृप्यन्ति यावदाभूतसंप्लवम्

yaścemaṃ śrāvayecchrāddhe madbhakto matparāyaṇaḥ |
pitarastasya tṛpyanti yāvadābhūtasaṃplavam

श्रुत्वा भागवतान्धर्मान्साक्षाद्विष्णोर्जगद्गुरोः ।
प्रहृष्टमनसो भूत्वा चिन्तयन्तोद्भुताः कथाः

śrutvā bhāgavatāndharmānsākṣādviṣṇorjagadguroḥ |
prahṛṣṭamanaso bhūtvā cintayantodbhutāḥ kathāḥ

ऋषय पाण्डवाश्चैव प्रणेमुस्तं जनार्दनम् ।
पूजयामास गोविन्दं धर्मपुत्रः पुनः पुनः

ṛṣaya pāṇḍavāścaiva praṇemustaṃ janārdanam |
pūjayāmāsa govindaṃ dharmaputraḥ punaḥ punaḥ

देवा ब्रह्मर्षयः सिद्धा गन्धर्वाप्सरसस्तथा ।
ऋषयस्च महात्मानो गुह्यका भुजगास्तता

devā brahmarṣayaḥ siddhā gandharvāpsarasastathā |
ṛṣayasca mahātmāno guhyakā bhujagāstatā

वालखिल्या महात्मानो योगिनस्तत्वदर्शिनः ।
तथा भागवताश्चापि पञ्चकालमुपासकाः

vālakhilyā mahātmāno yoginastatvadarśinaḥ |
tathā bhāgavatāścāpi pañcakālamupāsakāḥ

कौतूहलसमायुक्ता भगवद्भक्तिमागताः ।
श्रुत्वा तु परमं पुण्यं वैष्णवं धर्मशासनम्

kautūhalasamāyuktā bhagavadbhaktimāgatāḥ |
śrutvā tu paramaṃ puṇyaṃ vaiṣṇavaṃ dharmaśāsanam

विमुक्तपापाः पूतास्ते संवृत्तास्तत्क्षणेन् तु ।
प्रणम्य शिरसा विष्णु प्रतिनन्द्य च ताः कथाः

vimuktapāpāḥ pūtāste saṃvṛttāstatkṣaṇen tu |
praṇamya śirasā viṣṇu pratinandya ca tāḥ kathāḥ

द्रष्टारो द्वारकायां वै वयं सर्वे जगद्गुरुम् ।
इति प्रहृष्टमनसो ययुर्देवगणैः सह ।
सर्वे ऋषिगणा राजन्ययुः स्वंस्वं निवेशनम्

draṣṭāro dvārakāyāṃ vai vayaṃ sarve jagadgurum |
iti prahṛṣṭamanaso yayurdevagaṇaiḥ saha |
sarve ṛṣigaṇā rājanyayuḥ svaṃsvaṃ niveśanam

गतेषु तेषु सर्वेषु केशवः केशिहा हरिः ।
सस्मार दारुकं राजन्स च सात्यकिना सह ।
समीपस्थोऽभवत्सूतो याहि देवेति चाब्रवीत्

gateṣu teṣu sarveṣu keśavaḥ keśihā hariḥ |
sasmāra dārukaṃ rājansa ca sātyakinā saha |
samīpastho'bhavatsūto yāhi deveti cābravīt

ततो विषण्णवदनाः पाण्डवाः पुरुषोत्तमम् ।
अञ्जलिं मूर्ध्नि संधाय नेत्रैरश्रुपरिप्लुतैः ।
पिबन्तः सततं कृष्णं नोचुरार्ततरास्तदा

tato viṣaṇṇavadanāḥ pāṇḍavāḥ puruṣottamam |
añjaliṃ mūrdhni saṃdhāya netrairaśrupariplutaiḥ |
pibantaḥ satataṃ kṛṣṇaṃ nocurārtatarāstadā

कृष्णोपि भगवान्देवः पृथामामन्त्र्य चार्तवत् ।
धृतराष्ट्रं च गान्धारीं विगदुरं द्रौपदीं तथा

kṛṣṇopi bhagavāndevaḥ pṛthāmāmantrya cārtavat |
dhṛtarāṣṭraṃ ca gāndhārīṃ vigaduraṃ draupadīṃ tathā

कृष्णद्वैपायनं व्यासमृषीनन्यांस्च मन्त्रिणः ।
सुभद्रामात्मजयुतामुत्तरां स्पृश्य पाणिना ।
निर्गत्य वेश्मनस्तस्मादारुरोह तदा रथम्

kṛṣṇadvaipāyanaṃ vyāsamṛṣīnanyāṃsca mantriṇaḥ |
subhadrāmātmajayutāmuttarāṃ spṛśya pāṇinā |
nirgatya veśmanastasmādāruroha tadā ratham

वाजिभिः शैव्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकैः ।
युक्तं तु ध्वजभूतेन पतगेन्द्रेण धीमता

vājibhiḥ śaivyasugrīvameghapuṣpabalāhakaiḥ |
yuktaṃ tu dhvajabhūtena patagendreṇa dhīmatā

अन्वारुरोह चाप्येन प्रेम्या राजा युधिष्ठिरः ।
अपास्य चाशु यन्तारं दारुकं सूतसत्तमम् ।
अभीशून्प्रतिजग्राह स्वयं कुरुपतिस्तदा

anvāruroha cāpyena premyā rājā yudhiṣṭhiraḥ |
apāsya cāśu yantāraṃ dārukaṃ sūtasattamam |
abhīśūnpratijagrāha svayaṃ kurupatistadā

उपारुह्यार्जुनश्चापि चामरव्यजनं शुभम् ।
रुक्मदण्डं बृहन्मूर्ध्नि दुधावाभिप्रदक्षिणम्

upāruhyārjunaścāpi cāmaravyajanaṃ śubham |
rukmadaṇḍaṃ bṛhanmūrdhni dudhāvābhipradakṣiṇam

तथैव भीमसेनोपि रथमारुह्य वीर्यवान् ।
छत्रं शतशलाकं च दिव्यमाल्योपशोभितम्

tathaiva bhīmasenopi rathamāruhya vīryavān |
chatraṃ śataśalākaṃ ca divyamālyopaśobhitam

वैडूर्यमणिदण्‍डं च चामीकरविभूषितम् ।
दधार तरसा भीमश्छत्रं तच्छार्ङ्गधन्वनः

vaiḍūryamaṇidaṇ‍ḍaṃ ca cāmīkaravibhūṣitam |
dadhāra tarasā bhīmaśchatraṃ tacchārṅgadhanvanaḥ

उपारुह्य रथं शीघ्रं चामरव्यजने सिते ।
नकुलः सहदेवश्च धूयमानौ जनार्दनम्

upāruhya rathaṃ śīghraṃ cāmaravyajane site |
nakulaḥ sahadevaśca dhūyamānau janārdanam

भीमसेनोऽर्जुनश्चैव यमावप्यरिसूदनौ ।
पृष्ठतोऽनुययुः कृष्णं माशब्द इति हर्षिताः

bhīmaseno'rjunaścaiva yamāvapyarisūdanau |
pṛṣṭhato'nuyayuḥ kṛṣṇaṃ māśabda iti harṣitāḥ

त्रियोजने व्यतीते तु परिष्वज्य च पाण्डवान् ।
विसृज्य कृष्णस्तान्सर्वान्प्रणतान्द्वारका ययौ

triyojane vyatīte tu pariṣvajya ca pāṇḍavān |
visṛjya kṛṣṇastānsarvānpraṇatāndvārakā yayau

तथा प्रणम्य गोविन्दं तदाप्रभृति पाण्डवाः ।
कपिलाद्यानि दानानि ददुर्धर्मपरायणाः

tathā praṇamya govindaṃ tadāprabhṛti pāṇḍavāḥ |
kapilādyāni dānāni dadurdharmaparāyaṇāḥ

मधुसूदनवाक्यानि स्मृत्वास्मृत्वा पुनःपुनः ।
मनसा पूजयामासुर्हदयस्थानि पाण्डवाः

madhusūdanavākyāni smṛtvāsmṛtvā punaḥpunaḥ |
manasā pūjayāmāsurhadayasthāni pāṇḍavāḥ

युधिष्ठिरस्तु धर्मात्मा हृदि कृत्वा जनार्दनम् ।
तद्भक्तस्तन्मना युक्तस्तद्याजी तत्परोऽभवत्

yudhiṣṭhirastu dharmātmā hṛdi kṛtvā janārdanam |
tadbhaktastanmanā yuktastadyājī tatparo'bhavat

एवमुक्तं पुरावृत्तं वैष्णवं धर्मशासनम् ।
मया ते कथितं राजन्पिवित्रं पापनाशनम्

evamuktaṃ purāvṛttaṃ vaiṣṇavaṃ dharmaśāsanam |
mayā te kathitaṃ rājanpivitraṃ pāpanāśanam

तच्छृणुष्व महाराज विष्णुप्रोक्तं कुरूद्वह ।
तेन गच्छसि नान्येन तद्विष्णोः परमं पदम्

tacchṛṇuṣva mahārāja viṣṇuproktaṃ kurūdvaha |
tena gacchasi nānyena tadviṣṇoḥ paramaṃ padam