अध्याय 116: सच्चा ब्राह्मण कौन, और भक्तों का सम्मान

कीदृशा ब्राह्मणाः पुण्या भावशुद्धाः सुरेश्वर ।
यत्कर्म सफलं नेति कथयस्य ममानघ

kīdṛśā brāhmaṇāḥ puṇyā bhāvaśuddhāḥ sureśvara |
yatkarma saphalaṃ neti kathayasya mamānagha

शृणु पाण्डव तत्सर्वं ब्राह्मणानां यथाक्रमम् ।
सफलं निष्फलं चैव तेषां कर्म ब्रवीमि ते

śṛṇu pāṇḍava tatsarvaṃ brāhmaṇānāṃ yathākramam |
saphalaṃ niṣphalaṃ caiva teṣāṃ karma bravīmi te

त्रिदण्डधारणं मौनं जटाधारणमुण्डनम् ।
वल्कलाजिनसंवासो व्रतचर्याऽभिषेचनम्

tridaṇḍadhāraṇaṃ maunaṃ jaṭādhāraṇamuṇḍanam |
valkalājinasaṃvāso vratacaryā'bhiṣecanam

अग्निहोत्रं गृहे वासः स्वाध्यायं दारसत्क्रिया ।
सर्वाण्येतानि वै मिथ्या यदि भावो न निर्मलः

agnihotraṃ gṛhe vāsaḥ svādhyāyaṃ dārasatkriyā |
sarvāṇyetāni vai mithyā yadi bhāvo na nirmalaḥ

अग्निहोत्रं वृथा राजन्वृथा वेदास्तथैव च ।
शीलेन देवास्तुष्यन्ति श्रुतयस्तत्र कारणम्

agnihotraṃ vṛthā rājanvṛthā vedāstathaiva ca |
śīlena devāstuṣyanti śrutayastatra kāraṇam

क्षान्तः दान्तं जितक्रोधं जितात्मानं जितेन्द्रियम् ।
तमग्र्यं ब्राह्मणं मन्ये शेषाः शूद्रा इति स्मृताः

kṣāntaḥ dāntaṃ jitakrodhaṃ jitātmānaṃ jitendriyam |
tamagryaṃ brāhmaṇaṃ manye śeṣāḥ śūdrā iti smṛtāḥ

अग्निहोत्रव्रतपरान्स्वाध्यायनिरताञ्शुचीन् ।
उपवासरतान्दान्तांस्तादेवा ब्राह्मणान्विदुः

agnihotravrataparānsvādhyāyaniratāñśucīn |
upavāsaratāndāntāṃstādevā brāhmaṇānviduḥ

न जात्या पुजीतो राजन्गुणाः कल्याणकारणाः ।
चण्डालमपि वृत्तस्थं तं देवा ब्राह्मणं विदुः

na jātyā pujīto rājanguṇāḥ kalyāṇakāraṇāḥ |
caṇḍālamapi vṛttasthaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

मनश्शौचं कर्मशौचं कुलशौचं च भारत ।
शरीरशौचं वाक्छौचं शौचं पञ्चविधं स्मृतम्

manaśśaucaṃ karmaśaucaṃ kulaśaucaṃ ca bhārata |
śarīraśaucaṃ vākchaucaṃ śaucaṃ pañcavidhaṃ smṛtam

पञ्चस्वेतेषु शौचेषु हृदिं शौचं विशिष्यते ।
हृदयस्य च शौचेन स्वर्गं गच्छन्ति मानवाः

pañcasveteṣu śauceṣu hṛdiṃ śaucaṃ viśiṣyate |
hṛdayasya ca śaucena svargaṃ gacchanti mānavāḥ

अग्निहोत्रपरिभ्रष्टः प्रसक्तः क्रयविक्रयैः ।
वर्णसङ्करकर्ता च ब्राह्मणो वृषलैः समः

agnihotraparibhraṣṭaḥ prasaktaḥ krayavikrayaiḥ |
varṇasaṅkarakartā ca brāhmaṇo vṛṣalaiḥ samaḥ

यस्य वेदश्रुतिर्नष्टा कर्षकश्चापि यो द्विजः ।
विकर्मसेवी कौन्तेय स वै वृषल उच्यते

yasya vedaśrutirnaṣṭā karṣakaścāpi yo dvijaḥ |
vikarmasevī kaunteya sa vai vṛṣala ucyate

वृषो हि धर्मो विज्ञेयस्तस्य यः कुरुते लयम् ।
वृषलं तं विदुर्देवा निकृष्टं श्वपचादपि

vṛṣo hi dharmo vijñeyastasya yaḥ kurute layam |
vṛṣalaṃ taṃ vidurdevā nikṛṣṭaṃ śvapacādapi

स्तुतिभिर्ब्रह्मगीताभिर्यः शूद्रं स्तौति मानवः ।
न तु मां स्तौति पापात्मा स तु चण्डालतः समः

stutibhirbrahmagītābhiryaḥ śūdraṃ stauti mānavaḥ |
na tu māṃ stauti pāpātmā sa tu caṇḍālataḥ samaḥ

श्वदृतौ तु यथा क्षीरं ब्रह्म वै वृषले तथा ।
दुष्टतामेति तत्सर्वं शुना लीढं हविर्यथा

śvadṛtau tu yathā kṣīraṃ brahma vai vṛṣale tathā |
duṣṭatāmeti tatsarvaṃ śunā līḍhaṃ haviryathā

अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसान्यायविस्तरः ।
धर्मशास्त्रं पुराणं च विद्या ह्येताश्चतुर्दश

aṅgāni vedāścatvāro mīmāṃsānyāyavistaraḥ |
dharmaśāstraṃ purāṇaṃ ca vidyā hyetāścaturdaśa

यान्युक्तानि मया सम्यग्विद्यास्थानानि भारत ।
उत्पन्नानि पवित्राणि भुवनार्थं तथैव च

yānyuktāni mayā samyagvidyāsthānāni bhārata |
utpannāni pavitrāṇi bhuvanārthaṃ tathaiva ca

तस्मात्तानि न शूद्रस्य स्प्रष्टव्यानि युधिष्ठिर ।
सर्वं त्रीण्यपवित्राणि पञ्चामेध्यानि भारत ।

tasmāttāni na śūdrasya spraṣṭavyāni yudhiṣṭhira |
sarvaṃ trīṇyapavitrāṇi pañcāmedhyāni bhārata |

श्वा च शूद्रः श्वपाकश्च अपवित्राणि पाण्डव ॥
गायकः कुक्कुटो यूपो ह्युदक्या वृषलीपतिः ।

śvā ca śūdraḥ śvapākaśca apavitrāṇi pāṇḍava ||
gāyakaḥ kukkuṭo yūpo hyudakyā vṛṣalīpatiḥ |

प?ञ्चैते स्युरमेध्याश्च स्प्रष्टव्या न कदातन ।
स्पृष्ट्वैतानष्ट वै विप्रः सचेलो जलमाविशेत्

pa?ñcaite syuramedhyāśca spraṣṭavyā na kadātana |
spṛṣṭvaitānaṣṭa vai vipraḥ sacelo jalamāviśet

मद्भक्ताञ्शूद्रसामान्यादवमन्यन्ति ये नराः ।
नरकेष्वेव तिष्ठन्ति वर्षकोटिं नराधमाः

madbhaktāñśūdrasāmānyādavamanyanti ye narāḥ |
narakeṣveva tiṣṭhanti varṣakoṭiṃ narādhamāḥ

चण्डालमपि मद्भक्तं नावमन्येत बुद्धिमान् ।
अवमानात्पतन्त्येव नरके रौरवे नराः

caṇḍālamapi madbhaktaṃ nāvamanyeta buddhimān |
avamānātpatantyeva narake raurave narāḥ

मम भक्तस्य भक्तेषु प्रीतिरभ्यधिका मम ।
तस्मान्मद्भक्तभक्ताश्च पूजनीया विशेषतः

mama bhaktasya bhakteṣu prītirabhyadhikā mama |
tasmānmadbhaktabhaktāśca pūjanīyā viśeṣataḥ

कीटपक्षिमृगाणां च मयि संन्यस्तचेतसाम् ।
ऊर्ध्वामेव गतिं विद्धि किं पुनर्ज्ञानिनां नृणाम्

kīṭapakṣimṛgāṇāṃ ca mayi saṃnyastacetasām |
ūrdhvāmeva gatiṃ viddhi kiṃ punarjñānināṃ nṛṇām

पत्रं वाऽप्यथवा पुष्पंक फलं वाऽप्यप एव वा ।
ददाति मम शूद्रो यच्छिरसा धारयामि तत्

patraṃ vā'pyathavā puṣpaṃka phalaṃ vā'pyapa eva vā |
dadāti mama śūdro yacchirasā dhārayāmi tat

विप्रानेवार्चयेद्भक्त्या शूद्रप्रायांश्च मत्प्रियान् ।
तेषां तेनैव रूपेण पूजां गृह्णामि भारत

viprānevārcayedbhaktyā śūdraprāyāṃśca matpriyān |
teṣāṃ tenaiva rūpeṇa pūjāṃ gṛhṇāmi bhārata

वेदोत्तेनैव मार्गेण सर्वभूतहृदि स्थितम् ।
मामर्चयन्ति ये पिप्रा मत्सायुज्यं व्रजन्ति ते

vedottenaiva mārgeṇa sarvabhūtahṛdi sthitam |
māmarcayanti ye piprā matsāyujyaṃ vrajanti te

मद्भक्तानां हितायैव प्रादुर्भावः कृतो मया ।
प्रदुर्भावकृता काचिदर्चनीया युधिष्ठिर

madbhaktānāṃ hitāyaiva prādurbhāvaḥ kṛto mayā |
pradurbhāvakṛtā kācidarcanīyā yudhiṣṭhira

आसामन्यतमां मूर्तिं यो मद्भक्त्या समर्चति ।
तेनैव परितुष्टोऽहं भविष्यामि न संशयः

āsāmanyatamāṃ mūrtiṃ yo madbhaktyā samarcati |
tenaiva parituṣṭo'haṃ bhaviṣyāmi na saṃśayaḥ

मृदा च मणिरत्नैश्च ताम्रेण रजतेन च ।
कृत्वा प्रतिकृतिं कुर्यादर्चनां काञ्चनेन वा ।
पुण्यं दशगुणं विद्यादेतेषामुत्तरोत्तरम्

mṛdā ca maṇiratnaiśca tāmreṇa rajatena ca |
kṛtvā pratikṛtiṃ kuryādarcanāṃ kāñcanena vā |
puṇyaṃ daśaguṇaṃ vidyādeteṣāmuttarottaram

जपकामो भवेद्राजा विद्याकामो द्विजोत्तमः ।
वैश्यो वा धनकामस्तु शूद्रः सुखफलप्रियः ।
सर्वकामाः स्त्रियो वाऽपि सर्वान्कामानवाप्नुयुः

japakāmo bhavedrājā vidyākāmo dvijottamaḥ |
vaiśyo vā dhanakāmastu śūdraḥ sukhaphalapriyaḥ |
sarvakāmāḥ striyo vā'pi sarvānkāmānavāpnuyuḥ