अध्याय 41: उदकक्रिया, श्राद्ध और राज्य का संचालन

नासौ वृथाऽग्निना दग्धो यथा तत्र श्रुतं मया ।
वैचित्रवीर्यो नृपतिर्न ते शोच्यो नराधिप

nāsau vṛthā'gninā dagdho yathā tatra śrutaṃ mayā |
vaicitravīryo nṛpatirna te śocyo narādhipa

वनं प्रविशतानेन वायुभक्षेण धीमता ।
अग्नयः कारयित्वेष्टिमुत्सृष्टा इति नः श्रुतम्

vanaṃ praviśatānena vāyubhakṣeṇa dhīmatā |
agnayaḥ kārayitveṣṭimutsṛṣṭā iti naḥ śrutam

याजकास्तु ततस्तस्य तानग्नीन्निर्जने वने ।
समुत्सृज्य यथाकामं जग्मुर्भरतसत्तम

yājakāstu tatastasya tānagnīnnirjane vane |
samutsṛjya yathākāmaṃ jagmurbharatasattama

स विवृद्धस्तदा वह्निर्वने तस्मिन्नभूत्किल ।
तेन तद्वनमादीप्तमिति ते तापसाऽब्रुवन्

sa vivṛddhastadā vahnirvane tasminnabhūtkila |
tena tadvanamādīptamiti te tāpasā'bruvan

स राजा जाह्नवीतीरे यथा ते कथितं मया ।
तेनाग्निना समायुक्तः स्वेनैव भरतर्षभ

sa rājā jāhnavītīre yathā te kathitaṃ mayā |
tenāgninā samāyuktaḥ svenaiva bharatarṣabha

एवमावेदयामासुर्मुनयस्ते ममानघ ।
ये ते भागीरथीतीरे मया दृष्टा युधिष्ठिर

evamāvedayāmāsurmunayaste mamānagha |
ye te bhāgīrathītīre mayā dṛṣṭā yudhiṣṭhira

एवं स्वेनाग्निना राजा समायुक्तो महीपते ।
मा शोचिथास्त्वं नृपतिं गतः स परमां गतिम्

evaṃ svenāgninā rājā samāyukto mahīpate |
mā śocithāstvaṃ nṛpatiṃ gataḥ sa paramāṃ gatim

गुरुशुश्रूषया चैव जननी ते जनाधिप ।
प्राप्ता सुमहतीं सिद्धिमिति मे नात्र संशयः

guruśuśrūṣayā caiva jananī te janādhipa |
prāptā sumahatīṃ siddhimiti me nātra saṃśayaḥ

कर्तुमर्हसि राजेन्द्र तेषां त्वमुदकक्रियाम् ।
भ्रातृभिः सहितः सर्वैरेतदत्र विधीयताम्

kartumarhasi rājendra teṣāṃ tvamudakakriyām |
bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvairetadatra vidhīyatām

ततः स पृथिवीपालः पाण्डवानां धुरंधरः ।
निर्ययौ सहसोदर्यः सदारश्च नरर्षभः

tataḥ sa pṛthivīpālaḥ pāṇḍavānāṃ dhuraṃdharaḥ |
niryayau sahasodaryaḥ sadāraśca nararṣabhaḥ

पौरजानपदाश्चैव राजभक्तिपुरस्कृताः ।
गङ्गां प्रजग्मुरभितो वाससैकेन संवृताः

paurajānapadāścaiva rājabhaktipuraskṛtāḥ |
gaṅgāṃ prajagmurabhito vāsasaikena saṃvṛtāḥ

ततोऽवगाह्य सलिले सर्वे तु कुरुपुङ्गवाः ।
युयुत्सुमग्रतः कृत्वा ददुस्तोयं महात्मने

tato'vagāhya salile sarve tu kurupuṅgavāḥ |
yuyutsumagrataḥ kṛtvā dadustoyaṃ mahātmane

गान्धार्याश्च पृथायाश्च विधिवन्नामगोत्रतः ।
शाचं निवर्तयन्तस्ते तत्रोषुर्नगराद्बहिः

gāndhāryāśca pṛthāyāśca vidhivannāmagotrataḥ |
śācaṃ nivartayantaste tatroṣurnagarādbahiḥ

प्रेषयामास स नरान्विधिज्ञानाप्तकारिणः ।
गङ्गाद्वारं कुरुश्रेष्ठो यत्र दग्धोऽभवन्नृपः ।

preṣayāmāsa sa narānvidhijñānāptakāriṇaḥ |
gaṅgādvāraṃ kuruśreṣṭho yatra dagdho'bhavannṛpaḥ |

तत्रैव तेषां तुल्यानि गङ्गाद्वारेऽन्वशात्तदा ।
कर्तव्यानीति पुरुषान्दत्तदेयान्महीपतिः

tatraiva teṣāṃ tulyāni gaṅgādvāre'nvaśāttadā |
kartavyānīti puruṣāndattadeyānmahīpatiḥ

द्वादशेऽहनि तेभ्यः स कृतशौचो नराधिपः ।
ददौ श्राद्धानि विधिवद्दक्षइणावन्ति पाण्डवः

dvādaśe'hani tebhyaḥ sa kṛtaśauco narādhipaḥ |
dadau śrāddhāni vidhivaddakṣaiṇāvanti pāṇḍavaḥ

धृतराष्ट्रं समुद्दिश्य ददौ स पृथिवीपतिः ।
सुवर्णं रजतं गाश्च शय्याश्च सुमहाधनाः

dhṛtarāṣṭraṃ samuddiśya dadau sa pṛthivīpatiḥ |
suvarṇaṃ rajataṃ gāśca śayyāśca sumahādhanāḥ

गान्धार्याश्चैव तेजस्वी पृथायाश्च पृथक्पृथक् ।
सङ्कीर्त्य नामनी राजा ददौ दानमनुत्तमम्

gāndhāryāścaiva tejasvī pṛthāyāśca pṛthakpṛthak |
saṅkīrtya nāmanī rājā dadau dānamanuttamam

यो यदिच्छति यावच्च तावत्स लभते द्विजः ।
शयनं भोजनं यानं मणिरत्नमथो धनम्

yo yadicchati yāvacca tāvatsa labhate dvijaḥ |
śayanaṃ bhojanaṃ yānaṃ maṇiratnamatho dhanam

यानमाच्छादनं भोगान्दासीश्च समलङ्कृताः ।
ददौ राजा समुद्दिश्य तयोर्मात्रोर्महीपतिः

yānamācchādanaṃ bhogāndāsīśca samalaṅkṛtāḥ |
dadau rājā samuddiśya tayormātrormahīpatiḥ

ततः स पृथिवीपालो दत्त्वा श्राद्धान्यनेकशः ।
प्रविवेश पुनर्धीमान्नगरं वारणाह्वयम्

tataḥ sa pṛthivīpālo dattvā śrāddhānyanekaśaḥ |
praviveśa punardhīmānnagaraṃ vāraṇāhvayam

ते चापि राजवचनात्पुरुषा ये गताऽभवन् ।
सङ्कल्प्य तेषां कुल्यानि पुनः प्रत्यागमंस्ततः

te cāpi rājavacanātpuruṣā ye gatā'bhavan |
saṅkalpya teṣāṃ kulyāni punaḥ pratyāgamaṃstataḥ

माल्यैर्गन्धैश्च विविधैरर्चयित्वा यथाविधि ।
कुल्यानि तेषां संयोज्य तदाचख्युर्महीपतेः

mālyairgandhaiśca vividhairarcayitvā yathāvidhi |
kulyāni teṣāṃ saṃyojya tadācakhyurmahīpateḥ

समाश्वास्य तु राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ।
नारदोप्यगमत्प्रीतः परमर्षिर्यथोप्सितम्

samāśvāsya tu rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram |
nāradopyagamatprītaḥ paramarṣiryathopsitam

एवं वर्षाण्यतीतानि धृतराष्ट्रस्य धीमतः ।
वनवासे तथा त्रीणि नगरे दशपञ्च च

evaṃ varṣāṇyatītāni dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ |
vanavāse tathā trīṇi nagare daśapañca ca

हतपुत्रस्य सङ्ग्रामे दानानि ददतः सदा ।
ज्ञातिसम्बन्धिमित्राणां भ्रातॄणां स्वजनस्य च

hataputrasya saṅgrāme dānāni dadataḥ sadā |
jñātisambandhimitrāṇāṃ bhrātṝṇāṃ svajanasya ca

युधिष्ठिरस्तु नृपतिर्नातिप्रीतमनास्तदा ।
धारयामास तद्राज्यं निहतज्ञातिबान्धवः

yudhiṣṭhirastu nṛpatirnātiprītamanāstadā |
dhārayāmāsa tadrājyaṃ nihatajñātibāndhavaḥ