अध्याय 40: युधिष्ठिर माता की मृत्यु पर विलाप करते हैं

तथा महात्मनस्तस्य तपस्युग्रे च तस्थुषः ।
अनाथस्येव निधनं तिष्ठत्स्वस्मासु बन्धुषु

tathā mahātmanastasya tapasyugre ca tasthuṣaḥ |
anāthasyeva nidhanaṃ tiṣṭhatsvasmāsu bandhuṣu

दुर्विज्ञेया गतिर्ब्रह्मन्पुरुषाणां मतिर्मम ।
यत्र वैचित्रवीर्योसौ दग्ध एवं वनाग्निना

durvijñeyā gatirbrahmanpuruṣāṇāṃ matirmama |
yatra vaicitravīryosau dagdha evaṃ vanāgninā

यस्य पुत्रशतं श्रीमदभवद्बाहुशालिनः ।
नागायुतबलो राजा स दग्धो हि दवाग्निना

yasya putraśataṃ śrīmadabhavadbāhuśālinaḥ |
nāgāyutabalo rājā sa dagdho hi davāgninā

यं पुरा पर्यवीजन्त तालवृन्तैर्वरस्त्रियः ।
तं गृध्राः पर्यवीजन्त दावाग्निपरिकालितम्

yaṃ purā paryavījanta tālavṛntairvarastriyaḥ |
taṃ gṛdhrāḥ paryavījanta dāvāgniparikālitam

सूतमागधसङ्घैश्च शयानो यः प्रबोध्यते ।
धरण्यां स नृपः शेते विकृष्टो गृध्रवायसैः

sūtamāgadhasaṅghaiśca śayāno yaḥ prabodhyate |
dharaṇyāṃ sa nṛpaḥ śete vikṛṣṭo gṛdhravāyasaiḥ

न च शोचामि गान्धारीं हतपुत्रां यशस्विनीम् ।
पतिलोकमनुप्राप्तां तथा भर्तृव्रते स्थिताम्

na ca śocāmi gāndhārīṃ hataputrāṃ yaśasvinīm |
patilokamanuprāptāṃ tathā bhartṛvrate sthitām

पृथामेव च शोचामि या पुत्रैश्वर्यमृद्धिमत् ।
उत्सृज्य् सुमहद्दीप्तं वनवासमरोचयत्

pṛthāmeva ca śocāmi yā putraiśvaryamṛddhimat |
utsṛjy sumahaddīptaṃ vanavāsamarocayat

धिग्राज्यमिदमस्माकं धिग्बलं धिक्पराक्रमम् ।
क्षत्रधर्मं च धिग्यस्मान्मृता जीवामहे वयम्

dhigrājyamidamasmākaṃ dhigbalaṃ dhikparākramam |
kṣatradharmaṃ ca dhigyasmānmṛtā jīvāmahe vayam

सुसूक्ष्मा किल लोकस्य गतिर्द्विजवरोत्तम ।
यत्समुत्सृज्य राज्यं सा वनवासमरोचयत्

susūkṣmā kila lokasya gatirdvijavarottama |
yatsamutsṛjya rājyaṃ sā vanavāsamarocayat

युधिष्ठिरस्य जननी भीमस्य विजयस्य च ।
अनाथवत्कथं दग्धा इति मुह्यामि चिन्तयन्

yudhiṣṭhirasya jananī bhīmasya vijayasya ca |
anāthavatkathaṃ dagdhā iti muhyāmi cintayan

वृथा संतर्पितो वह्निः खाण्डवे सव्यसाचिना ।
उपकारमजानन्स कृतघ्न इति मे मतिः

vṛthā saṃtarpito vahniḥ khāṇḍave savyasācinā |
upakāramajānansa kṛtaghna iti me matiḥ

यत्रादहत्स भगवान्मातरं सव्यसाचिनः ।
कृत्वा यो ब्राह्मणच्छद्म भिक्षार्थी समुपागतः

yatrādahatsa bhagavānmātaraṃ savyasācinaḥ |
kṛtvā yo brāhmaṇacchadma bhikṣārthī samupāgataḥ

धिगग्निं धिक् च पार्थस्य विश्रुतां सत्यसन्धताम् ।
इदं कष्टतरं चान्यद्भगवन्प्रतिभाति मे

dhigagniṃ dhik ca pārthasya viśrutāṃ satyasandhatām |
idaṃ kaṣṭataraṃ cānyadbhagavanpratibhāti me

वृथाऽग्निना समायोगो यदभूत्पृथिवीपतेः ।
तथा तपस्विनस्तस्य राजर्षेः कौरवस्य ह

vṛthā'gninā samāyogo yadabhūtpṛthivīpateḥ |
tathā tapasvinastasya rājarṣeḥ kauravasya ha

कथमेवंविधो मृत्युः प्रशास्य पृथिवीमिमाम्

kathamevaṃvidho mṛtyuḥ praśāsya pṛthivīmimām

तिष्ठत्सु मन्त्रपूतेषु तस्याग्निषु महावने ।
वृथाऽग्निना समायुक्तो निष्ठां प्राप्तः पिता मम

tiṣṭhatsu mantrapūteṣu tasyāgniṣu mahāvane |
vṛthā'gninā samāyukto niṣṭhāṃ prāptaḥ pitā mama

मन्ये पृथा वेपमाना कृशा धमनिसंतता ।
हा तात धर्मराजेति मामाक्रन्दन्महाभये

manye pṛthā vepamānā kṛśā dhamanisaṃtatā |
hā tāta dharmarājeti māmākrandanmahābhaye

भीम पर्याप्नुहि भयादिति चैवाभिवाशती ।
समन्ततः परिक्षिप्ता माताऽभून्मे दवाग्निना

bhīma paryāpnuhi bhayāditi caivābhivāśatī |
samantataḥ parikṣiptā mātā'bhūnme davāgninā

सहदेवः प्रियस्तस्याः पुत्रेभ्योधिक एव तु ।
न चैनां मोक्षयामास वीरो माद्रवतीसुतः

sahadevaḥ priyastasyāḥ putrebhyodhika eva tu |
na caināṃ mokṣayāmāsa vīro mādravatīsutaḥ

तच्छ्रुत्वा रुरुदुः सर्वे समालिङ्ग्य परस्परम् ।
पाण्डवाःक पञ्च दुःखार्ता भूतानीव युगक्षये

tacchrutvā ruruduḥ sarve samāliṅgya parasparam |
pāṇḍavāḥka pañca duḥkhārtā bhūtānīva yugakṣaye

तेषां तु पुरुषेन्द्राणां रुदतां रुदितस्वनः ।
प्रासादाभोगसंरुद्धे अन्वरौत्सीत्स रोदसी

teṣāṃ tu puruṣendrāṇāṃ rudatāṃ ruditasvanaḥ |
prāsādābhogasaṃruddhe anvarautsītsa rodasī