अध्याय 30: व्यास बताते हैं, विदुर स्वयं धर्म थे

ततः समुपविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु ।
व्यासः सत्यवतीपुत्रः प्रोवाचामन्त्र्य पार्थिवम्

tataḥ samupaviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu |
vyāsaḥ satyavatīputraḥ provācāmantrya pārthivam

धृतराष्ट्र महाबाहो कच्चित्ते वर्तते तपः ।
कच्चिन्मनस्ते प्रीणाति वनवासे नराधिप

dhṛtarāṣṭra mahābāho kaccitte vartate tapaḥ |
kaccinmanaste prīṇāti vanavāse narādhipa

कच्चिद्धृदि न ते शोको राजन्पुत्रविनाशजः ।
कच्चिज्ज्ञानानि सर्वाणि सुप्रसन्नानि तेऽनघ

kacciddhṛdi na te śoko rājanputravināśajaḥ |
kaccijjñānāni sarvāṇi suprasannāni te'nagha

कच्चिद्बुद्धिं दृढां कृत्वा चरस्यारण्यकं विधिम् ।
कच्चिद्वधूश्च गान्धारी न शोकेनाभिभूयते

kaccidbuddhiṃ dṛḍhāṃ kṛtvā carasyāraṇyakaṃ vidhim |
kaccidvadhūśca gāndhārī na śokenābhibhūyate

महाप्रज्ञा बुद्धिमती देवी धर्मार्थदर्शिनी ।
आगमापायतत्त्वज्ञा कच्चिदेषा न शोचति

mahāprajñā buddhimatī devī dharmārthadarśinī |
āgamāpāyatattvajñā kaccideṣā na śocati

कच्चित्कुन्ती च राजंस्त्वां शुश्रूषत्यनहङ्कृता ।
या परित्यज्य स्वं पुत्रं गुरुशुश्रूषणे रता

kaccitkuntī ca rājaṃstvāṃ śuśrūṣatyanahaṅkṛtā |
yā parityajya svaṃ putraṃ guruśuśrūṣaṇe ratā

कच्चिद्धर्मसुतो राजा त्वया प्रत्यभिनन्दितः ।
भीमार्जुनयमाश्चैव कच्चिदेतेऽपि सान्तिताः

kacciddharmasuto rājā tvayā pratyabhinanditaḥ |
bhīmārjunayamāścaiva kaccidete'pi sāntitāḥ

कच्चिन्नन्दसि दृष्ट्रैतान्कच्चिते निर्मलं मनः ।
कच्चिच्च शुद्धभावोसि जातज्ञानो नराधिप

kaccinnandasi dṛṣṭraitānkaccite nirmalaṃ manaḥ |
kaccicca śuddhabhāvosi jātajñāno narādhipa

एतद्धि त्रितयं श्रेष्ठं सर्वभूतेषु भारत ।
निर्वैरता महाराज सत्यमक्रोध एव च

etaddhi tritayaṃ śreṣṭhaṃ sarvabhūteṣu bhārata |
nirvairatā mahārāja satyamakrodha eva ca

कच्चित्ते न च मोहोस्ति वनवासेन भारत ।
स्वदत्ते वन्यमन्नं वा उपवासोपि वा भवेत्

kaccitte na ca mohosti vanavāsena bhārata |
svadatte vanyamannaṃ vā upavāsopi vā bhavet

विदितं चापि राजेन्द्र विदुरस्य महात्मनः ।
गमनं विधिनाऽनेन धर्मस्य सुमहात्मनः

viditaṃ cāpi rājendra vidurasya mahātmanaḥ |
gamanaṃ vidhinā'nena dharmasya sumahātmanaḥ

माण्डव्यशापाद्धि स वै धर्मो विदुरतां गतः ।
महाबुद्धिर्महायोगी महात्मा सुमहामनाः

māṇḍavyaśāpāddhi sa vai dharmo viduratāṃ gataḥ |
mahābuddhirmahāyogī mahātmā sumahāmanāḥ

बृहस्पतिर्वा देवेषु शुक्रो वाऽप्यसुरेषु च ।
न तथा बुद्धिसम्पन्नो यथा स पुरुषर्षभः

bṛhaspatirvā deveṣu śukro vā'pyasureṣu ca |
na tathā buddhisampanno yathā sa puruṣarṣabhaḥ

तपोबलव्ययं कृत्वा सुचिरात्सम्भृतं तदा ।
माण्डव्येनर्षिणा धर्मो ह्यभिभूतः सनातनः

tapobalavyayaṃ kṛtvā sucirātsambhṛtaṃ tadā |
māṇḍavyenarṣiṇā dharmo hyabhibhūtaḥ sanātanaḥ

नियोगाद्ब्रह्मणः पूर्वं मया स्वेन बलेन च ।
वैचित्रवीर्यके क्षेत्रे जातः स सुमहामतिः

niyogādbrahmaṇaḥ pūrvaṃ mayā svena balena ca |
vaicitravīryake kṣetre jātaḥ sa sumahāmatiḥ

भ्राता तव महाराज देवदेवः सनातनः ।
धारणान्मनसा ध्यानाद्य धर्म कवयो विदुः

bhrātā tava mahārāja devadevaḥ sanātanaḥ |
dhāraṇānmanasā dhyānādya dharma kavayo viduḥ

सत्येन संवर्धयति यो दमेन शमेन च ।
अहिंसया च दानेन तपसा च सनातनः

satyena saṃvardhayati yo damena śamena ca |
ahiṃsayā ca dānena tapasā ca sanātanaḥ

येन योगबलाज्जातः कुरुराजो युधिष्ठिरः ।
धर्म इत्येष नृपते प्राज्ञेनामितबुद्धिना

yena yogabalājjātaḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ |
dharma ityeṣa nṛpate prājñenāmitabuddhinā

यथा वह्निर्यथा वायुर्यथाऽऽपः पृथिवी यथा ।
यथाऽऽकाशं तथा धर्म इह चामुत्र च स्थितः

yathā vahniryathā vāyuryathā''paḥ pṛthivī yathā |
yathā''kāśaṃ tathā dharma iha cāmutra ca sthitaḥ

सर्वगश्चैव राजेन्द्र सर्वं व्याप्य चराचरम् ।
दृश्यते देवदेवैः स सिद्धैर्निर्मुक्तकल्मषैः

sarvagaścaiva rājendra sarvaṃ vyāpya carācaram |
dṛśyate devadevaiḥ sa siddhairnirmuktakalmaṣaiḥ

यो हि धर्मः स विदुरो विदुरो यः स पाण्डवः ।
स एष राजन्दृश्यस्ते माण्डवः प्रेष्यवत्स्थितः

yo hi dharmaḥ sa viduro viduro yaḥ sa pāṇḍavaḥ |
sa eṣa rājandṛśyaste māṇḍavaḥ preṣyavatsthitaḥ

प्रविष्टः स महात्मानं भ्राता ते बुद्धिसम्मतः ।
दृष्ट्वा महात्मा कौन्तेयं महायोगबलान्वितः

praviṣṭaḥ sa mahātmānaṃ bhrātā te buddhisammataḥ |
dṛṣṭvā mahātmā kaunteyaṃ mahāyogabalānvitaḥ

त्वां चापि श्रेयसा योक्ष्ये नचिराद्भरतर्षभ ।
संशयच्छेदनार्थाय प्राप्तं मां विद्धि पुत्रक

tvāṃ cāpi śreyasā yokṣye nacirādbharatarṣabha |
saṃśayacchedanārthāya prāptaṃ māṃ viddhi putraka

न कृतं यैः पुरा कैश्चित्कर्म लोके महर्षिभिः ।
आश्चर्यभूतं तपसः फलं तद्दर्शयामि वः

na kṛtaṃ yaiḥ purā kaiścitkarma loke maharṣibhiḥ |
āścaryabhūtaṃ tapasaḥ phalaṃ taddarśayāmi vaḥ

किमिच्छसि महीपाल मत्तः प्राप्तुमभीप्सितम् ।
द्रष्ट्रुं स्प्रष्टुमथ श्रोतुं तत्कर्तास्मि तवानघ

kimicchasi mahīpāla mattaḥ prāptumabhīpsitam |
draṣṭruṃ spraṣṭumatha śrotuṃ tatkartāsmi tavānagha