अध्याय 31: गान्धारी व्यास से मृत पुत्रों के दर्शन माँगती हैं

वनवासं गते विप्र धृतराष्ट्रे महीपतौ ।
सभार्ये नृपशार्दूले वध्वा कुन्त्या समन्विते

vanavāsaṃ gate vipra dhṛtarāṣṭre mahīpatau |
sabhārye nṛpaśārdūle vadhvā kuntyā samanvite

विदुरे चापि धर्मज्ञे धर्मराजं व्यपश्रिते ।
वसत्सु पाण्डुपुत्रेषु सर्वेष्वाश्रममण्डले

vidure cāpi dharmajñe dharmarājaṃ vyapaśrite |
vasatsu pāṇḍuputreṣu sarveṣvāśramamaṇḍale

यत्तदाश्चर्यमिति वै करिष्यामीत्युवाच ह ।
व्यासः परमतेजस्वी महर्षिस्तद्वदस्व मे

yattadāścaryamiti vai kariṣyāmītyuvāca ha |
vyāsaḥ paramatejasvī maharṣistadvadasva me

वनवासे च कौरव्याः कियन्तं कालमच्युतः ।
युधिष्ठिरो नरपतिर्न्यवसत्सजनस्तदा

vanavāse ca kauravyāḥ kiyantaṃ kālamacyutaḥ |
yudhiṣṭhiro narapatirnyavasatsajanastadā

किमाहाराश्च ते तत्र ससैन्या न्यवसन्प्रभो ।
सान्तःपुरा महात्मान एतदिच्छामि वेदितुम्

kimāhārāśca te tatra sasainyā nyavasanprabho |
sāntaḥpurā mahātmāna etadicchāmi veditum

वनवासगतं राजन्धृतराष्ट्रं महीपतिम् ।
युधिष्ठिरोऽभ्ययाद्द्रष्टुं ससैन्यो भ्रातृभिः सह

vanavāsagataṃ rājandhṛtarāṣṭraṃ mahīpatim |
yudhiṣṭhiro'bhyayāddraṣṭuṃ sasainyo bhrātṛbhiḥ saha

प्रथमे दिवसे चैषामापो मूलं फलं तथा ।
भोजनं भूमिशय्या च तत्रासीद्भरतर्षभ

prathame divase caiṣāmāpo mūlaṃ phalaṃ tathā |
bhojanaṃ bhūmiśayyā ca tatrāsīdbharatarṣabha

तेऽनुज्ञातास्तदा राजन्कुरुराजेन पाण्डवाः ।
विविधान्यन्नपानानि शय्याश्चैवाभजन्वने

te'nujñātāstadā rājankururājena pāṇḍavāḥ |
vividhānyannapānāni śayyāścaivābhajanvane

मासमेकं विजह्रुस्ते ससैन्यान्तःपुरो वने ।
अथ तत्रागमद्व्यासो यथोक्तं ते मयाऽनघ

māsamekaṃ vijahruste sasainyāntaḥpuro vane |
atha tatrāgamadvyāso yathoktaṃ te mayā'nagha

तथा च तेषां सर्वेषां कथाभिर्नृपसन्निधौ ।
व्यासन्वास्य तं राजन्नाजग्मुर्मुनयोऽपरे

tathā ca teṣāṃ sarveṣāṃ kathābhirnṛpasannidhau |
vyāsanvāsya taṃ rājannājagmurmunayo'pare

नारदः पर्वतश्चैव देवलश्च महातपाः ।
विश्वावसुस्तुंबुरुश्च चित्रसेनश्च भारत

nāradaḥ parvataścaiva devalaśca mahātapāḥ |
viśvāvasustuṃburuśca citrasenaśca bhārata

तेषामपि यथान्यायं पूजां चक्रे महातपाः ।
धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञातः कुरराजो युधिष्ठिरः

teṣāmapi yathānyāyaṃ pūjāṃ cakre mahātapāḥ |
dhṛtarāṣṭrābhyanujñātaḥ kurarājo yudhiṣṭhiraḥ

निषेदुस्ते ततः सर्वे पूजां प्राप्य युधिष्ठिरात् ।
आसनेषु च पुण्येषु बर्हिणेषु वरेषउ च

niṣeduste tataḥ sarve pūjāṃ prāpya yudhiṣṭhirāt |
āsaneṣu ca puṇyeṣu barhiṇeṣu vareṣau ca

तेषु तत्रोपविष्टेषु स तु राजा महामतिः ।
पाण्डुपुत्रैः परिवृतो निषसाद कुरूद्वह

teṣu tatropaviṣṭeṣu sa tu rājā mahāmatiḥ |
pāṇḍuputraiḥ parivṛto niṣasāda kurūdvaha

गान्धारी चैव कुन्ती च द्रौपदी सात्वती तथा ।
स्त्रियश्चान्यास्तथाऽन्याभिः सहोपविविशुस्ततः

gāndhārī caiva kuntī ca draupadī sātvatī tathā |
striyaścānyāstathā'nyābhiḥ sahopaviviśustataḥ

तेषां तत्र कथा दिव्या धर्मिष्ठाश्चाभवन्नृप ।
राजर्षीणां पुराणानां देवासुरविभिश्रिताः

teṣāṃ tatra kathā divyā dharmiṣṭhāścābhavannṛpa |
rājarṣīṇāṃ purāṇānāṃ devāsuravibhiśritāḥ

ततः कथान्ते व्यासस्तं प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम् ।
प्रोवाच वदतांश्रेष्ठः पुनरेव स तद्वचः

tataḥ kathānte vyāsastaṃ prajñācakṣuṣamīśvaram |
provāca vadatāṃśreṣṭhaḥ punareva sa tadvacaḥ

प्रीयमाणो महातेजाः सर्ववेदविदांवरः ।
विदितं मम राजेन्द्र यत्ते हृदि विवक्षितम्

prīyamāṇo mahātejāḥ sarvavedavidāṃvaraḥ |
viditaṃ mama rājendra yatte hṛdi vivakṣitam

दह्यमानस्य शोकेन तव पुत्रकृतेन वै ।
गान्धार्याश्चैव यद्दुःखं हृदि तिष्टति नित्यदा

dahyamānasya śokena tava putrakṛtena vai |
gāndhāryāścaiva yadduḥkhaṃ hṛdi tiṣṭati nityadā

कुन्त्याश्च यन्महाराज द्रौपद्याश्च हृदि स्थितम् ।
यच्च धारयते तीव्रं दुःखं पुत्रविनाशजम् ।
सुभद्रा कृष्णभगिनी तच्चापि विदितं मम

kuntyāśca yanmahārāja draupadyāśca hṛdi sthitam |
yacca dhārayate tīvraṃ duḥkhaṃ putravināśajam |
subhadrā kṛṣṇabhaginī taccāpi viditaṃ mama

श्रुत्वा समागममिमं सर्वेषां वस्ततो नृप ।
संशयच्छेदनार्थाय प्राप्तः कौरवनन्दन

śrutvā samāgamamimaṃ sarveṣāṃ vastato nṛpa |
saṃśayacchedanārthāya prāptaḥ kauravanandana

इमे च देवगन्धर्वाः सर्वे चेमे महर्षयः ।
पश्यन्तु तपसो वीर्यमद्य मे चिरसम्भृतम्

ime ca devagandharvāḥ sarve ceme maharṣayaḥ |
paśyantu tapaso vīryamadya me cirasambhṛtam

तदुच्यतां महाप्राज्ञ कं कामं प्रददामि ते ।
प्रवणोस्मि वरं दातुं पश्य मे तपसो बलम्

taducyatāṃ mahāprājña kaṃ kāmaṃ pradadāmi te |
pravaṇosmi varaṃ dātuṃ paśya me tapaso balam

एवमुक्तः स राजेन्द्रो व्यासेनामितबुद्धिना ।
मुहूर्तमिव संचिन्त्य वचनायोपचक्रमे

evamuktaḥ sa rājendro vyāsenāmitabuddhinā |
muhūrtamiva saṃcintya vacanāyopacakrame

धन्योस्म्यनुगृहीतश्च सफलं जीवितं च मे ।
यन्मे समागमोऽद्येह भवद्भिः सह साधुभिः

dhanyosmyanugṛhītaśca saphalaṃ jīvitaṃ ca me |
yanme samāgamo'dyeha bhavadbhiḥ saha sādhubhiḥ

अद्य चाप्यवगच्छामि गतिमिष्टामिहात्मनः ।
ब्रह्मकल्पैर्भवद्भिर्यत्समेतोऽहं तपोधनाः

adya cāpyavagacchāmi gatimiṣṭāmihātmanaḥ |
brahmakalpairbhavadbhiryatsameto'haṃ tapodhanāḥ

दर्शनादेव भवतां पूतोऽहं नात्र संशयः ।
विद्यते न भयं चापि परलोके ममानघाः

darśanādeva bhavatāṃ pūto'haṃ nātra saṃśayaḥ |
vidyate na bhayaṃ cāpi paraloke mamānaghāḥ

किंतु तस्य सुदुर्बुद्धेर्मन्दस्यापनयैर्भृशम् ।
दूयते मे मनो नित्यं स्मरतः पुत्रगृद्धिनः

kiṃtu tasya sudurbuddhermandasyāpanayairbhṛśam |
dūyate me mano nityaṃ smarataḥ putragṛddhinaḥ

अपापाः पाण्डवा येन निकृताः पापबुद्धिना ।
घातिता पृथिवी येन सहया सनरद्विपा

apāpāḥ pāṇḍavā yena nikṛtāḥ pāpabuddhinā |
ghātitā pṛthivī yena sahayā sanaradvipā

राजानश्च महात्मानो नानाजनपदेश्वराः ।
आगम्य मम पुत्रार्थे सर्वे मृत्युवशं गताः

rājānaśca mahātmāno nānājanapadeśvarāḥ |
āgamya mama putrārthe sarve mṛtyuvaśaṃ gatāḥ

ये ते पितॄश्चं दारांश्च प्राणांश्च मनसः प्रियान् ।
परित्यज्य गताः शूराः प्रेतराजनिवेशनम्

ye te pitṝścaṃ dārāṃśca prāṇāṃśca manasaḥ priyān |
parityajya gatāḥ śūrāḥ pretarājaniveśanam

का नु तेषां गतिर्ब्रह्मन्मित्रार्थे ये हता मृधे ।
तथैव पुत्रपौत्राणां मम ये निहता युधि

kā nu teṣāṃ gatirbrahmanmitrārthe ye hatā mṛdhe |
tathaiva putrapautrāṇāṃ mama ye nihatā yudhi

दूयते मे मनोऽभीक्ष्णं घातयित्वा महाबलम् ।
भीष्मं शान्तनवं वृद्धं द्रोणं च द्विजसत्तमम्

dūyate me mano'bhīkṣṇaṃ ghātayitvā mahābalam |
bhīṣmaṃ śāntanavaṃ vṛddhaṃ droṇaṃ ca dvijasattamam

मम पुत्रेण मूढेन पापेनाकृतबुद्धिना ।
क्षयं नीतं कुलं दीप्तं पृथिवीराज्यमिच्छता

mama putreṇa mūḍhena pāpenākṛtabuddhinā |
kṣayaṃ nītaṃ kulaṃ dīptaṃ pṛthivīrājyamicchatā

एते मदर्थे पुत्रांश्च दारांश्च मनसः प्रियान् ।
भोगांश्च विविधांस्तात इष्टापुर्तांस्तथैव च ।
परित्यज्य गताः शूराः प्रेतराजनिवेशनम्

ete madarthe putrāṃśca dārāṃśca manasaḥ priyān |
bhogāṃśca vividhāṃstāta iṣṭāpurtāṃstathaiva ca |
parityajya gatāḥ śūrāḥ pretarājaniveśanam

एतत्सर्वमनुस्मृत्य दह्यमानो दिवानिशम् ।
न शान्तिमधिगच्छामि दुःखशोकसमाहतः

etatsarvamanusmṛtya dahyamāno divāniśam |
na śāntimadhigacchāmi duḥkhaśokasamāhataḥ

इति मे चिन्तयानस्य पितः शान्तिर्न विद्यते

iti me cintayānasya pitaḥ śāntirna vidyate

तच्छ्रुत्वा विविधं तस्य राजर्षेः परिदेवितम् ।
पुनर्नवीकृतः शोको गान्धार्या जनमेजय

tacchrutvā vividhaṃ tasya rājarṣeḥ paridevitam |
punarnavīkṛtaḥ śoko gāndhāryā janamejaya

कुन्त्या द्रुपदपुत्र्याश्च सुभद्रायास्तथैव च ।
तासां च वरनारीणां वधूनां कौरवस्य ह

kuntyā drupadaputryāśca subhadrāyāstathaiva ca |
tāsāṃ ca varanārīṇāṃ vadhūnāṃ kauravasya ha

पुत्रशोकसमाविष्टा गान्धारी त्विदमब्रवीत् ।
श्वशुरं बद्धनयना देवी प्राञ्जलिरुत्थिता

putraśokasamāviṣṭā gāndhārī tvidamabravīt |
śvaśuraṃ baddhanayanā devī prāñjalirutthitā

लोकान्तरगतान्पुत्रानयं काङ्क्षति मानद ।
तच्चास्य मासं ज्ञातं भगवंस्तपसा त्वया

lokāntaragatānputrānayaṃ kāṅkṣati mānada |
taccāsya māsaṃ jñātaṃ bhagavaṃstapasā tvayā

षोडशेमानि वर्षाणि गतानि मुनिपुङ्गव ।
अस्य राज्ञोहतान्पुत्राञ्शोचतो न शमो विभो

ṣoḍaśemāni varṣāṇi gatāni munipuṅgava |
asya rājñohatānputrāñśocato na śamo vibho

पुत्रशोकसमाविष्टो निःश्वसन्ह्येष भूमिपः ।
न शेते वसतीः सर्वा धृतराष्ट्रो महामुने

putraśokasamāviṣṭo niḥśvasanhyeṣa bhūmipaḥ |
na śete vasatīḥ sarvā dhṛtarāṣṭro mahāmune

लोकानन्यान्समर्थोसि स्रष्टुं सर्वांस्तपोबलात् ।
किमु लोकान्तरगतान्राज्ञो दर्शयितुं सुतान्

lokānanyānsamarthosi sraṣṭuṃ sarvāṃstapobalāt |
kimu lokāntaragatānrājño darśayituṃ sutān

इयं च द्रौपदी कृष्णा हतज्ञातिसुता भृशम् ।
शोचत्यतीव सर्वासां स्नुषाणां दयिता स्नुषा

iyaṃ ca draupadī kṛṣṇā hatajñātisutā bhṛśam |
śocatyatīva sarvāsāṃ snuṣāṇāṃ dayitā snuṣā

तथा कृष्णस्य भगिनी सुभद्रा भद्रभाषिणी ।
सौभद्रकवधसंतप्ता भृशं शोचति भामिनी

tathā kṛṣṇasya bhaginī subhadrā bhadrabhāṣiṇī |
saubhadrakavadhasaṃtaptā bhṛśaṃ śocati bhāminī

इयं च भूरिश्रवसो भार्या परमसम्मता ।
भर्तृव्यसनशोकार्ता भृशं शोचति भामिनी

iyaṃ ca bhūriśravaso bhāryā paramasammatā |
bhartṛvyasanaśokārtā bhṛśaṃ śocati bhāminī

यस्यास्तु श्वशुरो धीमान्बाह्लिकः स कुरूद्वहः ।
निहतः सोमदत्तश्च पित्रा सह महारणे

yasyāstu śvaśuro dhīmānbāhlikaḥ sa kurūdvahaḥ |
nihataḥ somadattaśca pitrā saha mahāraṇe

श्रीमतोस्य महाबुद्धेः सङ्ग्रामेष्वपलायिनः ।
पुत्रस्य ते पुत्रशतं निहतं यद्रणाजिरे

śrīmatosya mahābuddheḥ saṅgrāmeṣvapalāyinaḥ |
putrasya te putraśataṃ nihataṃ yadraṇājire

तस्य भार्याशतमिदं दुःखशोकसमाहतम् ।
पुनःपुनर्वर्धयानं शोकं रोज्ञो ममैव च ।
हताहारेण महता मामुपास्ते महामुने

tasya bhāryāśatamidaṃ duḥkhaśokasamāhatam |
punaḥpunarvardhayānaṃ śokaṃ rojño mamaiva ca |
hatāhāreṇa mahatā māmupāste mahāmune

ये च शूरा महात्मानः श्वशुरा मे महारथाः ।
सोमदत्तप्रभृतयः का नु तेषां गतिः प्रभो

ye ca śūrā mahātmānaḥ śvaśurā me mahārathāḥ |
somadattaprabhṛtayaḥ kā nu teṣāṃ gatiḥ prabho

तव प्रसादाद्भगवन्विशोकोऽयं महीपतिः ।
कुर्यात्कालमहं चेयं वधूस्तव महामुने

tava prasādādbhagavanviśoko'yaṃ mahīpatiḥ |
kuryātkālamahaṃ ceyaṃ vadhūstava mahāmune

इत्युक्तवत्यां गान्धार्यां कुन्ती व्रतकृशानना ।
प्रच्चन्नजातं पुत्रं तु सस्मारादित्यसन्निभम्

ityuktavatyāṃ gāndhāryāṃ kuntī vratakṛśānanā |
praccannajātaṃ putraṃ tu sasmārādityasannibham

तामृषिर्वरदो व्यासो दूरश्रवणदर्शनः ।
अपश्यद्दुःखितां देवीं मातरं सव्यसाचिनः

tāmṛṣirvarado vyāso dūraśravaṇadarśanaḥ |
apaśyadduḥkhitāṃ devīṃ mātaraṃ savyasācinaḥ

तामुवाच ततो व्यासो यत्ते कार्यं विवक्षितम् ।
तद्बूहि त्वं महाभागे यत्ते मनसि वर्तते

tāmuvāca tato vyāso yatte kāryaṃ vivakṣitam |
tadbūhi tvaṃ mahābhāge yatte manasi vartate

श्वशुराय तत कुन्ती प्रणम्य शिरसा तदा ।
उवाच वाक्यं सव्रीडा विवृण्वाना पुरातनम्

śvaśurāya tata kuntī praṇamya śirasā tadā |
uvāca vākyaṃ savrīḍā vivṛṇvānā purātanam