अध्याय 29: आश्रम की रात और व्यास का आगमन

ततस्तु राजन्नेतेषामाश्रमे पुण्यकर्मणाम् ।
शिवा नक्षत्रसम्पन्ना सा व्यतीयाय शर्वरी

tatastu rājanneteṣāmāśrame puṇyakarmaṇām |
śivā nakṣatrasampannā sā vyatīyāya śarvarī

ततस्तत्र कथाश्चासंस्तेषां धर्मार्थलक्षणाः ।
विचित्रपदसञ्चारा नानाश्रुतिभिरन्विताः

tatastatra kathāścāsaṃsteṣāṃ dharmārthalakṣaṇāḥ |
vicitrapadasañcārā nānāśrutibhiranvitāḥ

पाण्डवास्त्वभितो मातुर्धरण्यां सुषुपुस्तदा ।
उत्सृज्य तु महार्हाणि शयनानि नराधिप

pāṇḍavāstvabhito māturdharaṇyāṃ suṣupustadā |
utsṛjya tu mahārhāṇi śayanāni narādhipa

यदाहारोऽभकवद्राजा धृतराष्ट्रो महामनाः ।
तदाहारा नृवींरास्ते न्यवसंस्तां निशां तदा

yadāhāro'bhakavadrājā dhṛtarāṣṭro mahāmanāḥ |
tadāhārā nṛvīṃrāste nyavasaṃstāṃ niśāṃ tadā

व्यतीतायां तु शर्वर्यां कृतपौर्वाह्णिकक्रियः ।
भ्रातृभिः सहितो राजा ददर्शाश्रममण्डलम्

vyatītāyāṃ tu śarvaryāṃ kṛtapaurvāhṇikakriyaḥ |
bhrātṛbhiḥ sahito rājā dadarśāśramamaṇḍalam

सान्तः पुरपरीवारः सभृत्यः सपुरोहितः ।
यथासुखं यथोद्देशं धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञया

sāntaḥ puraparīvāraḥ sabhṛtyaḥ sapurohitaḥ |
yathāsukhaṃ yathoddeśaṃ dhṛtarāṣṭrābhyanujñayā

ददर्श तत्र वेदीश्च सम्प्रज्वलितपावकाः ।
कृताभिषेकैर्मुनिभिर्हुताग्निभिरुपस्थिताः

dadarśa tatra vedīśca samprajvalitapāvakāḥ |
kṛtābhiṣekairmunibhirhutāgnibhirupasthitāḥ

वानेयपुष्पनिकरैराज्यधूमोद्गमैरपि ।
ब्राह्मेण वपुषा युक्ता युक्ता मुनिगणस्य ताः

vāneyapuṣpanikarairājyadhūmodgamairapi |
brāhmeṇa vapuṣā yuktā yuktā munigaṇasya tāḥ

मृगयूथैरनुद्विग्नैस्तत्रतत्र समाश्रितैः ।
अशङ्कितैः पक्षिगणैः प्रगीतैरिव च प्रभो

mṛgayūthairanudvignaistatratatra samāśritaiḥ |
aśaṅkitaiḥ pakṣigaṇaiḥ pragītairiva ca prabho

केकाभिर्नीलकण्ठानां दात्यूहानां च कूजितैः ।
कोकिलानां कुहुरवैः सुखैः श्रुतिमनोहरैः

kekābhirnīlakaṇṭhānāṃ dātyūhānāṃ ca kūjitaiḥ |
kokilānāṃ kuhuravaiḥ sukhaiḥ śrutimanoharaiḥ

प्राधीतद्विजघोषैश्च क्वचित्क्वचिदलङ्कृतम् ।
फलमूलसमाहारैर्महद्भिश्चोपशोभितम्

prādhītadvijaghoṣaiśca kvacitkvacidalaṅkṛtam |
phalamūlasamāhārairmahadbhiścopaśobhitam

ततः स राजा प्रददौ तापसार्थमुपाहृतान् ।
कलशान्काञ्चनान्राजंस्तथैवौदुम्बरानपि

tataḥ sa rājā pradadau tāpasārthamupāhṛtān |
kalaśānkāñcanānrājaṃstathaivaudumbarānapi

अजिनानि प्रवेणीश्च स्रुक्स्रुवं च महीपतिः ।
कमण्डलूंश्चि स्थालीश्च पिठराणि च भारत

ajināni praveṇīśca sruksruvaṃ ca mahīpatiḥ |
kamaṇḍalūṃści sthālīśca piṭharāṇi ca bhārata

भाजनानि च लौहानि पात्रीश्च विविधा नृप ।
यद्यदिच्छति यावच्च यदन्यदपि काङ्क्षितम्

bhājanāni ca lauhāni pātrīśca vividhā nṛpa |
yadyadicchati yāvacca yadanyadapi kāṅkṣitam

एवं स राजा धर्मात्मा परीत्याश्रममण्डलम् ।
वसु विश्राण्य तत्सर्वं पुनरायान्महीपतिः

evaṃ sa rājā dharmātmā parītyāśramamaṇḍalam |
vasu viśrāṇya tatsarvaṃ punarāyānmahīpatiḥ

कृताह्निकं च राजानं धृतराष्ट्रं महीपतिम् ।
ददर्शासीनमव्यग्रं गान्धारीसहितं तदा

kṛtāhnikaṃ ca rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ mahīpatim |
dadarśāsīnamavyagraṃ gāndhārīsahitaṃ tadā

मातरं चाविदूरस्थां शिष्यवत्प्रणतां स्थिताम् ।
कुन्तीं ददर्श धर्मात्मा शिष्टाचारसमन्विताम्

mātaraṃ cāvidūrasthāṃ śiṣyavatpraṇatāṃ sthitām |
kuntīṃ dadarśa dharmātmā śiṣṭācārasamanvitām

स तमभ्यर्च्य राजानं नाम संश्राव्य चात्मनः ।
निषीदेत्यभ्यनुज्ञातो वृस्यामुपविवेश ह

sa tamabhyarcya rājānaṃ nāma saṃśrāvya cātmanaḥ |
niṣīdetyabhyanujñāto vṛsyāmupaviveśa ha

भीमसेनादयश्चैव पाण्डव भरतर्षभ ।
अभिवाद्योपसङ्गृह्य निषेदुः पार्थिवाज्ञया

bhīmasenādayaścaiva pāṇḍava bharatarṣabha |
abhivādyopasaṅgṛhya niṣeduḥ pārthivājñayā

स तैः परिवृतो राजा शुशुभेऽतीव कौरवः ।
बिभ्रद्ब्राह्मीं श्रियं दीप्तां देवैरिव बृहस्पतिः

sa taiḥ parivṛto rājā śuśubhe'tīva kauravaḥ |
bibhradbrāhmīṃ śriyaṃ dīptāṃ devairiva bṛhaspatiḥ

तथा तेषूपविष्टेषु समाजग्मुर्महर्षयः ।
शतयूपप्रभृतयः कुरुक्षेत्रनिवासिनः

tathā teṣūpaviṣṭeṣu samājagmurmaharṣayaḥ |
śatayūpaprabhṛtayaḥ kurukṣetranivāsinaḥ

व्यासश्च भगवान्विप्रो देवर्षिगणसेवितः ।
वृतः शिष्यैर्महातेजा दर्शयामास पार्थिवम्

vyāsaśca bhagavānvipro devarṣigaṇasevitaḥ |
vṛtaḥ śiṣyairmahātejā darśayāmāsa pārthivam

ततः स राजा कौरव्यः कुन्तीपुत्रश्च धर्मराट् ।
भीमसेनादयश्चैव प्रत्युत्थायाभ्यवादयन्

tataḥ sa rājā kauravyaḥ kuntīputraśca dharmarāṭ |
bhīmasenādayaścaiva pratyutthāyābhyavādayan

समागतस्ततो व्यासः शतयूपादिभिर्वृतः ।
धृतराष्ट्रं महीपालमास्यतामित्यभाषत

samāgatastato vyāsaḥ śatayūpādibhirvṛtaḥ |
dhṛtarāṣṭraṃ mahīpālamāsyatāmityabhāṣata

वरं तु विष्टरं कौश्यं कृष्णाजिनकुशोत्तरम् ।
प्रतिपेदे तदा व्यासस्तदर्थमुपकल्पितम्

varaṃ tu viṣṭaraṃ kauśyaṃ kṛṣṇājinakuśottaram |
pratipede tadā vyāsastadarthamupakalpitam

ते च सर्वे द्विजश्रेष्ठा विष्टरेषु समन्ततः ।
द्वैपायनाभ्यनुज्ञाता निषेदुर्विपुलौजसः

te ca sarve dvijaśreṣṭhā viṣṭareṣu samantataḥ |
dvaipāyanābhyanujñātā niṣedurvipulaujasaḥ