अध्याय 97: अगस्त्य द्वारा वातापि का पाचन और इल्वल का धन

इल्वलस्तान्विदित्वा तु महर्षिसहितान्नृपान् ।
उपस्थितान्सहामात्यो विषयान्ते ह्यपूजयत्

ilvalastānviditvā tu maharṣisahitānnṛpān |
upasthitānsahāmātyo viṣayānte hyapūjayat

तेषां ततोऽसुरश्रेष्ठस्त्वातिथ्यमकरोत्तदा ।
सुसंस्कृतेन कौरव्य भ्रात्रा वातापिना तदा

teṣāṃ tato'suraśreṣṭhastvātithyamakarottadā |
susaṃskṛtena kauravya bhrātrā vātāpinā tadā

ततो राजर्षयः सर्वे विषण्णा गतचेतसः ।
वातापिं संस्कृतं दृष्ट्वा मेषभूतं महासुरम्

tato rājarṣayaḥ sarve viṣaṇṇā gatacetasaḥ |
vātāpiṃ saṃskṛtaṃ dṛṣṭvā meṣabhūtaṃ mahāsuram

अथाब्रवीदगस्त्यस्तान्राजर्षीनृषिसत्तमः ।
विषादो वो न कर्तव्यो ह्यहं भोक्ष्ये महासुरम्

athābravīdagastyastānrājarṣīnṛṣisattamaḥ |
viṣādo vo na kartavyo hyahaṃ bhokṣye mahāsuram

धुर्यासनमथासाद्य निषसाद महानृषिः ।
तं पर्यवेषद्दैत्येन्द्र इल्वलः प्रहसन्निव

dhuryāsanamathāsādya niṣasāda mahānṛṣiḥ |
taṃ paryaveṣaddaityendra ilvalaḥ prahasanniva

अगस्त्य एव कृत्स्नं तु वातापिं बुभुजे ततः ।
बह्वन्नाशापि ते मेऽस्तीत्यवदद्भक्षयन्स्वयम्

agastya eva kṛtsnaṃ tu vātāpiṃ bubhuje tataḥ |
bahvannāśāpi te me'stītyavadadbhakṣayansvayam

भुक्तवत्यसुरोऽह्वानमकरोत्तस्य चेल्वलः ।
वातापे प्रतिबुध्यस्व दर्शयन्बलतेजसी ।
तपसा दुर्जयो यावदेष त्वां नातिवर्तते

bhuktavatyasuro'hvānamakarottasya celvalaḥ |
vātāpe pratibudhyasva darśayanbalatejasī |
tapasā durjayo yāvadeṣa tvāṃ nātivartate

ततस्तस्योदरं भेत्तुं वातापिर्वेगमाहरत् ।
तमबुध्यत तेजस्वी कुम्भयोनिर्महातपाः

tatastasyodaraṃ bhettuṃ vātāpirvegamāharat |
tamabudhyata tejasvī kumbhayonirmahātapāḥ

स वीर्यात्तपसोग्रस्तु ननर्द भगवानृषिः ।
एष जीर्णोसि वातापे मया लोकस्य शान्तये

sa vīryāttapasograstu nanarda bhagavānṛṣiḥ |
eṣa jīrṇosi vātāpe mayā lokasya śāntaye

इत्युक्त्वा स्वकराग्रेण उदरं समताडयत् ।
त्रिरेवं प्रतिसंरब्धस्तेजसा प्रज्वलन्निव

ityuktvā svakarāgreṇa udaraṃ samatāḍayat |
trirevaṃ pratisaṃrabdhastejasā prajvalanniva

ततो वायुः प्रादुरभूदधस्तस्य महात्मनः ।
शब्देन महता तात गर्जन्निव यथा घनः

tato vāyuḥ prādurabhūdadhastasya mahātmanaḥ |
śabdena mahatā tāta garjanniva yathā ghanaḥ

वातापे निष्क्रमस्वेति पुनः पुनरुवाच ह ।
तं प्रहस्याब्रवीद्राजन्नगस्त्यो मुनिसत्तमः ।
कुतो निष्क्रमितुं शक्तो मया जीर्णस्तु सोसुरः

vātāpe niṣkramasveti punaḥ punaruvāca ha |
taṃ prahasyābravīdrājannagastyo munisattamaḥ |
kuto niṣkramituṃ śakto mayā jīrṇastu sosuraḥ

इल्वलस्तु विषण्णोऽभूद्दृष्ट्वा जीर्णं महासुरम् ।
प्राञ्जलिश्च सहामात्यैरिदं वचनमब्रवीत् ।
किमर्थमुपयाताः स्थ ब्रूत किं करवाणि वः

ilvalastu viṣaṇṇo'bhūddṛṣṭvā jīrṇaṃ mahāsuram |
prāñjaliśca sahāmātyairidaṃ vacanamabravīt |
kimarthamupayātāḥ stha brūta kiṃ karavāṇi vaḥ

प्रत्युवाच ततोऽगस्त्यः प्रहसन्निल्वलं तदा ।
ईशोस्यसुर विद्मस्त्वां वयं सर्वे धनेश्वरम्

pratyuvāca tato'gastyaḥ prahasannilvalaṃ tadā |
īśosyasura vidmastvāṃ vayaṃ sarve dhaneśvaram

एते च नातिधनिनो धनाशा महती मम ।
यथाशक्त्यविहिंस्यान्यान्संविभागं प्रयच्छ नः

ete ca nātidhanino dhanāśā mahatī mama |
yathāśaktyavihiṃsyānyānsaṃvibhāgaṃ prayaccha naḥ

ततोऽवमत्य तमृषिमिल्वलो वाक्यमब्रवीत् ।
दित्सितं यदि वेत्सि त्वंततो दास्यामि ते वसु

tato'vamatya tamṛṣimilvalo vākyamabravīt |
ditsitaṃ yadi vetsi tvaṃtato dāsyāmi te vasu

गवां दशसहस्राणि राज्ञामेकैकशोऽसुर ।
तावदेव सुवर्णस्य दित्सितं ते महासुर

gavāṃ daśasahasrāṇi rājñāmekaikaśo'sura |
tāvadeva suvarṇasya ditsitaṃ te mahāsura

मह्यं ततो वै द्विगुणं रथश्चैव हिरण्मयः ।
मनोजवौ वाजिनौ च दित्सितं ते महासुर

mahyaṃ tato vai dviguṇaṃ rathaścaiva hiraṇmayaḥ |
manojavau vājinau ca ditsitaṃ te mahāsura

उल्वलस्तु मुनिं प्राह सर्वमस्ति यथाऽऽत्थ माम् ।
सर्वमेतत्प्रदास्यामि हिरण्यं गाश्च यद्धनम् ।
रथं तु यदवोचो मां नैतं विद्म हिरण्मयम्

ulvalastu muniṃ prāha sarvamasti yathā''ttha mām |
sarvametatpradāsyāmi hiraṇyaṃ gāśca yaddhanam |
rathaṃ tu yadavoco māṃ naitaṃ vidma hiraṇmayam

न मे वागनृता काचिदुक्तपूर्वा महाऽसुर ।
विज्ञायतां रथः साधु व्यक्तमस्ति हिरण्मयः

na me vāganṛtā kāciduktapūrvā mahā'sura |
vijñāyatāṃ rathaḥ sādhu vyaktamasti hiraṇmayaḥ

विज्ञायमानः स रथः कौन्तेयासीद्धिरण्मयः ।
ततः प्रव्यथितो दैत्यो ददावभ्यधिकं वसु

vijñāyamānaḥ sa rathaḥ kaunteyāsīddhiraṇmayaḥ |
tataḥ pravyathito daityo dadāvabhyadhikaṃ vasu

विवाजी च सुवाजी च तस्मिन्युक्तौ रथे हयौ ।
ऊहतुः स वसूनाशु तावगस्त्याश्रमं प्रति ।
सर्वान्राज्ञः सहागस्त्यान्निमेषादिव भारत

vivājī ca suvājī ca tasminyuktau rathe hayau |
ūhatuḥ sa vasūnāśu tāvagastyāśramaṃ prati |
sarvānrājñaḥ sahāgastyānnimeṣādiva bhārata

इल्वलस्त्वनुगम्यैनमगस्त्यं हन्तुमैच्छत ।
भस्म चक्रे महातेजा हुङ्कारेण महाऽसुरम्

ilvalastvanugamyainamagastyaṃ hantumaicchata |
bhasma cakre mahātejā huṅkāreṇa mahā'suram

अगस्त्येनाभ्यनुज्ञाता जग्मू राजर्षयस्तदा ।
कृतवांश् मुनिः सर्वं लोपामुद्राचिकीर्षितम्

agastyenābhyanujñātā jagmū rājarṣayastadā |
kṛtavāṃś muniḥ sarvaṃ lopāmudrācikīrṣitam

कृतवानसि तत्सर्वं भगवन्मम काङ्क्षितम् ।
उत्पादय सकृन्मह्यमपत्यं वीर्यवत्तरम्

kṛtavānasi tatsarvaṃ bhagavanmama kāṅkṣitam |
utpādaya sakṛnmahyamapatyaṃ vīryavattaram

तुष्टोऽहमस्मि कल्याणि तव वृत्तेन शोभने ।
विचारणामपत्ये तु तव वक्ष्यामि तां शृणु

tuṣṭo'hamasmi kalyāṇi tava vṛttena śobhane |
vicāraṇāmapatye tu tava vakṣyāmi tāṃ śṛṇu

सहस्रं तेऽस्तु पुत्राणआं शतं वा तत्समं तव ।
दश वा शततुल्याः स्युरेको वाऽपि सहस्रजित्

sahasraṃ te'stu putrāṇaāṃ śataṃ vā tatsamaṃ tava |
daśa vā śatatulyāḥ syureko vā'pi sahasrajit

सहस्रसंमितः पुत्र एकोप्यस्तु तपोधन ।
एको हि बहुभिः श्रेयान्विद्वान्साधुरसाधुभिः

sahasrasaṃmitaḥ putra ekopyastu tapodhana |
eko hi bahubhiḥ śreyānvidvānsādhurasādhubhiḥ

स तथेति प्रतिज्ञाय तया समगमन्मुनिः ।
समये समशीलिन्या श्रद्धावान्श्रद्दधानया

sa tatheti pratijñāya tayā samagamanmuniḥ |
samaye samaśīlinyā śraddhāvānśraddadhānayā

तत आधाय गर्भं तमगमद्वनमेव सः ।
तस्मिन्वनगते गर्भो ववृधे सप्त शारदान्

tata ādhāya garbhaṃ tamagamadvanameva saḥ |
tasminvanagate garbho vavṛdhe sapta śāradān

सप्तमेऽब्दे गते चापि प्राच्यवत्स महाकविः ।
ज्वलन्निव प्रभावेन दृढस्युर्नाम भारत

saptame'bde gate cāpi prācyavatsa mahākaviḥ |
jvalanniva prabhāvena dṛḍhasyurnāma bhārata

साङ्गोपनिषदान्वेदाञ्जपन्नेव महातपाः ।
तस्य पुत्रोऽभवदृषेः स तेजस्वी महानृषिः

sāṅgopaniṣadānvedāñjapanneva mahātapāḥ |
tasya putro'bhavadṛṣeḥ sa tejasvī mahānṛṣiḥ

स बाल एवतेजस्वी पितुस्तस्य निवेशने ।
इध्मानां भारमाजह्रे इध्मवाहस्ततोऽभवत्

sa bāla evatejasvī pitustasya niveśane |
idhmānāṃ bhāramājahre idhmavāhastato'bhavat

तथायुक्तं तु तं दृष्ट्वा मुमुदे स मुनिस्तदा ।
एवं स जनयामास भारतापत्यमुत्तमम् ।
लेभिरे पितरश्चास्य लोकान्राजन्यथेप्सितान्

tathāyuktaṃ tu taṃ dṛṣṭvā mumude sa munistadā |
evaṃ sa janayāmāsa bhāratāpatyamuttamam |
lebhire pitaraścāsya lokānrājanyathepsitān

अगस्त्यस्याश्रमश्चायमत ऊर्ध्वं विशांपते ।
ख्यातो भुवि महाराज तेजसा तस्य धीमतः

agastyasyāśramaścāyamata ūrdhvaṃ viśāṃpate |
khyāto bhuvi mahārāja tejasā tasya dhīmataḥ

प्राह्लादिरेवं वातापिर्ब्रह्मघ्नो दुष्टचेतनः ।
एवं विनाशितो राजन्नगस्त्येन महात्मना ।
तस्यायमाश्रमो राजन्रमणीयैर्गुणैर्युतः

prāhlādirevaṃ vātāpirbrahmaghno duṣṭacetanaḥ |
evaṃ vināśito rājannagastyena mahātmanā |
tasyāyamāśramo rājanramaṇīyairguṇairyutaḥ

एषा भागीरथी पुण्या देवगन्धर्वसेविता ।
वातेरिता पताकेव विराजति नभस्तले

eṣā bhāgīrathī puṇyā devagandharvasevitā |
vāteritā patākeva virājati nabhastale

प्रतार्यमाणा कूटेषु यथा निम्नेषु नित्यशः ।
शिलातलेषु संत्रस्ता पन्नगेन्द्रवधूरिव

pratāryamāṇā kūṭeṣu yathā nimneṣu nityaśaḥ |
śilātaleṣu saṃtrastā pannagendravadhūriva

दक्षिणां वै दिशं सर्वां प्लावयन्ती च मातृवत् ।
पूर्वं शंभोर्जटाभ्रष्टा समुद्रमहिषी प्रिया ।
अस्यां नद्यां मुपुण्यायां यथेष्टमवगाह्यताम्

dakṣiṇāṃ vai diśaṃ sarvāṃ plāvayantī ca mātṛvat |
pūrvaṃ śaṃbhorjaṭābhraṣṭā samudramahiṣī priyā |
asyāṃ nadyāṃ mupuṇyāyāṃ yatheṣṭamavagāhyatām