अध्याय 98: परशुराम का श्रीराम से मिलना और तेज खोना

युधिष्ठिर निबोधेदं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।
भृगोस्तीर्थं महाराज महर्षिगणसेवितम्

yudhiṣṭhira nibodhedaṃ triṣu lokeṣu viśrutam |
bhṛgostīrthaṃ mahārāja maharṣigaṇasevitam

यत्रोपस्पृष्टवान्रामो हृतंतेजस्तदाप्तवान् ।
अत्र त्वंभ्रातृभिः सार्धं कृष्णया चैव पाण्डव

yatropaspṛṣṭavānrāmo hṛtaṃtejastadāptavān |
atra tvaṃbhrātṛbhiḥ sārdhaṃ kṛṣṇayā caiva pāṇḍava

दुर्योधनहृतंतेजः पुनरादातुमर्हसि ।
कृतवैरेण रामेण यथा कचोपहृतं पुनः

duryodhanahṛtaṃtejaḥ punarādātumarhasi |
kṛtavaireṇa rāmeṇa yathā kacopahṛtaṃ punaḥ

स तत्रभ्रातृभिश्चैव कृष्णया चैव पाण्डवः ।
स्नात्वा देवान्पितॄंश्चैव तर्पयामास भारत

sa tatrabhrātṛbhiścaiva kṛṣṇayā caiva pāṇḍavaḥ |
snātvā devānpitṝṃścaiva tarpayāmāsa bhārata

तस्य तीर्थस्य रूपं वै दीप्ताद्दीप्ततरं बभौ ।
अप्रवृष्यतरश्चासीच्छात्रवाणां नरर्षभ

tasya tīrthasya rūpaṃ vai dīptāddīptataraṃ babhau |
apravṛṣyataraścāsīcchātravāṇāṃ nararṣabha

अपृच्छच्चैव राजेन्द्र लोमशं पाण्डुनन्दनः ।
भगवन्किमर्थं रामस्य हृतमासीद्वपुः प्रभो ।
कथं प्रत्याहृतंचैव एतदाचक्ष्व पृच्छतः

apṛcchaccaiva rājendra lomaśaṃ pāṇḍunandanaḥ |
bhagavankimarthaṃ rāmasya hṛtamāsīdvapuḥ prabho |
kathaṃ pratyāhṛtaṃcaiva etadācakṣva pṛcchataḥ

शृणु रामस्य राजेन्द्र भार्गवस्य च धीमतः ।
जातो दशरथस्यासीत्पुत्रो रामो महात्मनः

śṛṇu rāmasya rājendra bhārgavasya ca dhīmataḥ |
jāto daśarathasyāsītputro rāmo mahātmanaḥ

विष्णुः स्वेन शरीरेण रावणस्य वधाय वै ।
पश्यामस्तमयोध्यायां जातं दाशरथिं ततः

viṣṇuḥ svena śarīreṇa rāvaṇasya vadhāya vai |
paśyāmastamayodhyāyāṃ jātaṃ dāśarathiṃ tataḥ

ऋचीकनन्दनो राभो भार्गवो रेणुकासुतः ।
तस् दाशरथेः श्रुत्वा ररामस्याक्लिष्टकर्मणः

ṛcīkanandano rābho bhārgavo reṇukāsutaḥ |
tas dāśaratheḥ śrutvā rarāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ

कौतूहलान्वितो रामस्त्वयोध्यामगमत्पुनः ।
जिज्ञासमानो रामस्य वीर्यं दाशरथेस्तदा

kautūhalānvito rāmastvayodhyāmagamatpunaḥ |
jijñāsamāno rāmasya vīryaṃ dāśarathestadā

तं वै दशरथः श्रुत्वा वियान्तमुपागतम् ।
प्रेषयामास रामस्य रामं पुत्रं पुरस्कृतम्

taṃ vai daśarathaḥ śrutvā viyāntamupāgatam |
preṣayāmāsa rāmasya rāmaṃ putraṃ puraskṛtam

स तमभ्यागतं दृष्ट्वा उद्यतास्त्रमवस्थितम् ।
प्रहसन्निव कोन्तेय रामो वचनमब्रवीत्

sa tamabhyāgataṃ dṛṣṭvā udyatāstramavasthitam |
prahasanniva konteya rāmo vacanamabravīt

कृतकालं हि राजेन्द्र धनुरेतन्मया विभो ।
समारोपय यत्नेन यदि शक्नोषि पार्तिव

kṛtakālaṃ hi rājendra dhanuretanmayā vibho |
samāropaya yatnena yadi śaknoṣi pārtiva

इत्युक्तस्त्वाह भगवंस्त्वं नाधिक्षेप्तुमर्हसि ।
नाहमप्यधमो धर्मे क्षत्रियाणां द्विजातिषु ।
इश्र्वाकूणां विशेषेण बाहुवीर्ये न कत्थनम्

ityuktastvāha bhagavaṃstvaṃ nādhikṣeptumarhasi |
nāhamapyadhamo dharme kṣatriyāṇāṃ dvijātiṣu |
iśrvākūṇāṃ viśeṣeṇa bāhuvīrye na katthanam

तमेवं वादिनं तत्र रामो वचनमब्रवीत् ।
अलं वै व्यपदेशेन धनुरायच्छ राघव

tamevaṃ vādinaṃ tatra rāmo vacanamabravīt |
alaṃ vai vyapadeśena dhanurāyaccha rāghava

ततो जग्राह रोषेण क्षत्रियर्षभमूदनम् ।
रामो दाशरथिर्दिव्यं हस्ताद्रामस्य कार्मुकम्

tato jagrāha roṣeṇa kṣatriyarṣabhamūdanam |
rāmo dāśarathirdivyaṃ hastādrāmasya kārmukam

धनुरारोपयामास सलील इव भारत ।
ज्याशब्दमकरोच्चैव स्मयमानः स वीर्यवान् ।
तस्य शब्दस् भूतानि वित्रसन्त्यशनेरिव

dhanurāropayāmāsa salīla iva bhārata |
jyāśabdamakaroccaiva smayamānaḥ sa vīryavān |
tasya śabdas bhūtāni vitrasantyaśaneriva

अथाब्रवीत्तदा रामो रामं दाशरथिस्तदा ।
इदमारोपितं ब्र्हमन्किमन्यत्करवाणि ते

athābravīttadā rāmo rāmaṃ dāśarathistadā |
idamāropitaṃ brhamankimanyatkaravāṇi te

तस्य रामो ददौ दिव्यं जामदग्न्यो महात्मनः ।
शरमाकर्णदेशान्तमयमाकृष्यतामिति

tasya rāmo dadau divyaṃ jāmadagnyo mahātmanaḥ |
śaramākarṇadeśāntamayamākṛṣyatāmiti

एतच्छ्रुत्वाऽब्रवीद्रामः प्रदीप्त इव मन्युना ।
श्रूयते क्षम्यते चैव दर्पपूर्णोसि भार्गव

etacchrutvā'bravīdrāmaḥ pradīpta iva manyunā |
śrūyate kṣamyate caiva darpapūrṇosi bhārgava

त्वया ह्यधिगतं तेजः क्षत्रियेभ्यो विशेषतः ।
पितामहप्रसादेन तेन मां क्षिपसि ध्रुवम् ।
पश्य मां स्वेन रूपेण चक्षुस्ते वितराम्यहम्

tvayā hyadhigataṃ tejaḥ kṣatriyebhyo viśeṣataḥ |
pitāmahaprasādena tena māṃ kṣipasi dhruvam |
paśya māṃ svena rūpeṇa cakṣuste vitarāmyaham

ततो रामशरीरे वै रामः पश्यति भार्गवः ।
आदित्यान्सवसून्रुद्रान्साध्यांश्च समरुद्गणान्

tato rāmaśarīre vai rāmaḥ paśyati bhārgavaḥ |
ādityānsavasūnrudrānsādhyāṃśca samarudgaṇān

पितरो हुताशनश्चैव नक्षत्राणि ग्रहास्तथा ।
गन्धर्वा राक्षसा यक्षा नद्यस्तीर्थानि यानि च

pitaro hutāśanaścaiva nakṣatrāṇi grahāstathā |
gandharvā rākṣasā yakṣā nadyastīrthāni yāni ca

ऋषयो वालखिल्याश्च ब्र्हमभूताः सनातनाः ।
देवर्षयश्च कार्त्स्न्येन समुद्राः पर्वतास्तथा

ṛṣayo vālakhilyāśca brhamabhūtāḥ sanātanāḥ |
devarṣayaśca kārtsnyena samudrāḥ parvatāstathā

वेदाश्च सोपनिषदो वषट्कारैः सहाध्वरैः ।
चेतोमन्ति च सामानि धनुर्वेदश्च भारत ।
मेघवृन्दानि वर्षाणि विद्युतश्च युधिष्ठिर

vedāśca sopaniṣado vaṣaṭkāraiḥ sahādhvaraiḥ |
cetomanti ca sāmāni dhanurvedaśca bhārata |
meghavṛndāni varṣāṇi vidyutaśca yudhiṣṭhira

ततः स भगवान्विष्णुस्तं वै बाणं मुमोच ह ।
शुष्काशनिसमाकीर्णं महोल्काभिश्च भारत

tataḥ sa bhagavānviṣṇustaṃ vai bāṇaṃ mumoca ha |
śuṣkāśanisamākīrṇaṃ maholkābhiśca bhārata

पांसुवर्षेण महता मेघवर्षैश्च भूतलम् ।
भूमिकम्पैश्च निर्घातैर्नादैश्च विपुलैरपि

pāṃsuvarṣeṇa mahatā meghavarṣaiśca bhūtalam |
bhūmikampaiśca nirghātairnādaiśca vipulairapi

स रामं विह्वलं कृत्वा तेजश्चाक्षिप्य केवलम् ।
आगच्छज्ज्वलितो बाणो रामबाहुप्रचोदितः

sa rāmaṃ vihvalaṃ kṛtvā tejaścākṣipya kevalam |
āgacchajjvalito bāṇo rāmabāhupracoditaḥ

स तु विह्वलतां गत्वा प्रतिलभ्य च चेतनाम् ।
रामः प्रत्यागतप्राणः प्राणमद्विष्णुतेजसम्

sa tu vihvalatāṃ gatvā pratilabhya ca cetanām |
rāmaḥ pratyāgataprāṇaḥ prāṇamadviṣṇutejasam

विष्णुना सोभ्यनुज्ञातो महेन्द्रमगमत्पुनः ।
भीतस्तु तत्रन्यवसद्ब्रीडितस्तु महातपाः

viṣṇunā sobhyanujñāto mahendramagamatpunaḥ |
bhītastu tatranyavasadbrīḍitastu mahātapāḥ

ततः संवत्सरेऽतीते हृतौजसमवस्थितम् ।
निर्मदं दुःखितं दृष्ट्वा पितरो राममब्रुवन्

tataḥ saṃvatsare'tīte hṛtaujasamavasthitam |
nirmadaṃ duḥkhitaṃ dṛṣṭvā pitaro rāmamabruvan

न वै सम्यगिदं पुत्र विष्णुमासाद्य वैकृतम् ।
स हि पूज्यश्च मान्यश्च त्रिषु लोकेषु सर्वदा

na vai samyagidaṃ putra viṣṇumāsādya vaikṛtam |
sa hi pūjyaśca mānyaśca triṣu lokeṣu sarvadā

गच्छ पुत्रनदीं पुण्यां वधूसरकृताह्वयाम् ।
तत्रोपस्पृश्य तीर्थेषु पुनर्वपुरवाप्स्यसि

gaccha putranadīṃ puṇyāṃ vadhūsarakṛtāhvayām |
tatropaspṛśya tīrtheṣu punarvapuravāpsyasi

दीप्तोदं नाम तत्तीर्थं यत्रते प्रतितामहः ।
भृगुर्देवयुगे राम तप्तवानुत्तमं तपः

dīptodaṃ nāma tattīrthaṃ yatrate pratitāmahaḥ |
bhṛgurdevayuge rāma taptavānuttamaṃ tapaḥ

तत्तथा कृतवान्रामः कौन्तेय वचनात्पितुः ।
प्राप्तवांश्च पुनस्तेजस्तीर्थेऽस्मिन्पाण्डुनन्दन

tattathā kṛtavānrāmaḥ kaunteya vacanātpituḥ |
prāptavāṃśca punastejastīrthe'sminpāṇḍunandana

एतदीदृशकं तात रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
प्राप्तमासीन्महाराज विष्णुमासाद्य वै पुरा

etadīdṛśakaṃ tāta rāmeṇākliṣṭakarmaṇā |
prāptamāsīnmahārāja viṣṇumāsādya vai purā