अध्याय 78: अनुपस्थित अर्जुन के लिए पाण्डवों की व्याकुलता

भगवान्काम्यकात्पार्थे गते मे प्रपितामहे ।
पाण्डवाः किमकुर्वंस्ते तमृते सव्यसाचिनम्

bhagavānkāmyakātpārthe gate me prapitāmahe |
pāṇḍavāḥ kimakurvaṃste tamṛte savyasācinam

स हि तेषां महेष्वासो गतिरासीदनीकजित् ।
आदित्यानां यथा विष्णुस्तथैव प्रतिभाति मे

sa hi teṣāṃ maheṣvāso gatirāsīdanīkajit |
ādityānāṃ yathā viṣṇustathaiva pratibhāti me

तेनेन्द्रसमवीर्येण संग्रामेष्वनिवर्तिना ।
विनाभूता वने वीराः कथमासन्पितामहाः

tenendrasamavīryeṇa saṃgrāmeṣvanivartinā |
vinābhūtā vane vīrāḥ kathamāsanpitāmahāḥ

गते तु पाण्डवेतात काम्यकात्सव्यसाचिनि ।
बभूवुः कौरवेयास्ते दुःखशोकपरायणाः

gate tu pāṇḍavetāta kāmyakātsavyasācini |
babhūvuḥ kauraveyāste duḥkhaśokaparāyaṇāḥ

आक्षिप्तसूत्रा मणयश्छिन्नपक्षा इवाण्डजाः ।
अप्रीतमनसः सर्वे बभूवुरथ पाण्डवाः

ākṣiptasūtrā maṇayaśchinnapakṣā ivāṇḍajāḥ |
aprītamanasaḥ sarve babhūvuratha pāṇḍavāḥ

वनं तु तदभूत्तेन हीनमक्लिष्टकर्मणा ।
कुबेरेण यथाहीनं वनं चैत्ररथं तथा

vanaṃ tu tadabhūttena hīnamakliṣṭakarmaṇā |
kubereṇa yathāhīnaṃ vanaṃ caitrarathaṃ tathā

तमृते ते नरव्याघ्राः पाण्डवा जनमेजय ।
मुदमप्राप्नुवन्तो वै काम्यके न्यवसंस्तदा

tamṛte te naravyāghrāḥ pāṇḍavā janamejaya |
mudamaprāpnuvanto vai kāmyake nyavasaṃstadā

ब्राह्मणार्थे पराक्रान्ताः शुद्धैर्वाणैर्महारथाः ।
निघ्नन्तो भरतश्रेष्ठ मेध्यान्बहुविधान्मृगान्

brāhmaṇārthe parākrāntāḥ śuddhairvāṇairmahārathāḥ |
nighnanto bharataśreṣṭha medhyānbahuvidhānmṛgān

नित्यंहि पुरुषव्याघ्रा वन्याहारमरिंदमाः ।
प्रविसृत्य समाहृत्य ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयन्

nityaṃhi puruṣavyāghrā vanyāhāramariṃdamāḥ |
pravisṛtya samāhṛtya brāhmaṇebhyo nyavedayan

एवं ते न्यवसंस्तत्रसोत्कणअठाः पुरुषर्षभाः ।
अहृष्टमनसः सर्वेगते राजन्धनंजये

evaṃ te nyavasaṃstatrasotkaṇaaṭhāḥ puruṣarṣabhāḥ |
ahṛṣṭamanasaḥ sarvegate rājandhanaṃjaye

अथ विप्रोषितं राजन्पाञ्चाली मध्यमं पतिम् ।
स्मरन्ती पाण्डवश्रेष्ठमिदं वचनमब्रवीत्

atha viproṣitaṃ rājanpāñcālī madhyamaṃ patim |
smarantī pāṇḍavaśreṣṭhamidaṃ vacanamabravīt

योऽर्जुनेनार्जुनस्तुल्यो द्विबाहुर्बहुबाहुना ।
तमृते पाण्डवश्रेष्ठं वनं न प्रतिभाति मे

yo'rjunenārjunastulyo dvibāhurbahubāhunā |
tamṛte pāṇḍavaśreṣṭhaṃ vanaṃ na pratibhāti me

शून्यामिव प्रपश्यामि तत्रतत्र महीमिमाम् ।
बह्वाश्चर्यमिदं चापि वनं कुसुमितद्रुमम्

śūnyāmiva prapaśyāmi tatratatra mahīmimām |
bahvāścaryamidaṃ cāpi vanaṃ kusumitadrumam

न तथा रमणीयं वै तमृते सव्यसाचिनम् ।
नीलाम्बुदसमप्रख्यं मत्तमातङ्गगामिनम्

na tathā ramaṇīyaṃ vai tamṛte savyasācinam |
nīlāmbudasamaprakhyaṃ mattamātaṅgagāminam

तमृते पुण्डरीकाक्षं काम्यकं नातिभाति मे ।
यस्य वा धनुषो घोषः श्रूयते चाशनिस्वनः ।
न लभे शर्म वै राजन्स्मरन्ती सव्यसाचिनम्

tamṛte puṇḍarīkākṣaṃ kāmyakaṃ nātibhāti me |
yasya vā dhanuṣo ghoṣaḥ śrūyate cāśanisvanaḥ |
na labhe śarma vai rājansmarantī savyasācinam

तथा लालप्यमानां तां निशाम्य परवीरहा ।
भीमसेनो महाराज द्रौपदीमिदमब्रवीत्

tathā lālapyamānāṃ tāṃ niśāmya paravīrahā |
bhīmaseno mahārāja draupadīmidamabravīt

मनःप्रीतिकरं भद्रे यद्ब्रवीषि सुमध्यमे ।
तन्म प्रीणाति हृदयममृतप्राशनोपमम्

manaḥprītikaraṃ bhadre yadbravīṣi sumadhyame |
tanma prīṇāti hṛdayamamṛtaprāśanopamam

यस्य दीर्घौ समौ पीनौ भुजौ परिघसन्निभौ ।
मौर्वीकृतकिणौ वृत्तौ खङ्गायुधधनुर्धरौ

yasya dīrghau samau pīnau bhujau parighasannibhau |
maurvīkṛtakiṇau vṛttau khaṅgāyudhadhanurdharau

निष्काङ्गदकृतापीडौ पञ्चशीर्षाविवोरगौ ।
तमृते पुरुषव्याघ्रं नष्टसूर्यमिवाम्बरम्

niṣkāṅgadakṛtāpīḍau pañcaśīrṣāvivoragau |
tamṛte puruṣavyāghraṃ naṣṭasūryamivāmbaram

यमाश्रित्य महाबाहुं पाञ्चालाः कुरवस्तथा ।
सुराणामपि यत्तानां पृतनासु न बिभ्यति

yamāśritya mahābāhuṃ pāñcālāḥ kuravastathā |
surāṇāmapi yattānāṃ pṛtanāsu na bibhyati

यस्य बाहू समाश्रित्य वयं सर्वेमहात्मनः ।
मन्यामहे जितानाजौ परान्प्राप्तां च मेदिनीम्

yasya bāhū samāśritya vayaṃ sarvemahātmanaḥ |
manyāmahe jitānājau parānprāptāṃ ca medinīm

तमृते फल्गुनं वीरं न लभे काम्यके धृतिम् ।
पश्यामि च दिशः सर्वास्तिमिरेणावृता इव

tamṛte phalgunaṃ vīraṃ na labhe kāmyake dhṛtim |
paśyāmi ca diśaḥ sarvāstimireṇāvṛtā iva

ततोऽब्रवीत्साश्रुकण्ठो नकुलः पाण्डुनन्दनः ।
यस्मिन्दिव्यानि कर्माणि कथयन्ति रणाजिरे ।
देवा अपि युधांश्रेष्ठं तमृतेका रतिर्वने

tato'bravītsāśrukaṇṭho nakulaḥ pāṇḍunandanaḥ |
yasmindivyāni karmāṇi kathayanti raṇājire |
devā api yudhāṃśreṣṭhaṃ tamṛtekā ratirvane

उदीचीं चो दिशं गत्वा जित्वा युधि महाबलान् ।
गन्धर्वमुख्याञ्शतशो हर्याँल्लेबे महाद्युतिः

udīcīṃ co diśaṃ gatvā jitvā yudhi mahābalān |
gandharvamukhyāñśataśo haryām̐llebe mahādyutiḥ

राज्ञे तित्तिरिकल्माषाञ्श्रीमतोऽनिलरंहसः ।
प्रादाद्भात्रे प्रियः प्रेम्णा राजसूये महाक्रतौ

rājñe tittirikalmāṣāñśrīmato'nilaraṃhasaḥ |
prādādbhātre priyaḥ premṇā rājasūye mahākratau

तमृतेभीमधन्वानं भीमादवरजं वने ।
कामये काम्यके वासं नेदानीममरोपमम्

tamṛtebhīmadhanvānaṃ bhīmādavarajaṃ vane |
kāmaye kāmyake vāsaṃ nedānīmamaropamam

यो धनानिन कन्याश्च युधि हित्वा महाबलान् ।
शतशो घातयित्वाऽरीन्पृतनामध्यगस्तदा ।
आजहार पुरा राज्ञे राजसूये महाक्रतौ

yo dhanānina kanyāśca yudhi hitvā mahābalān |
śataśo ghātayitvā'rīnpṛtanāmadhyagastadā |
ājahāra purā rājñe rājasūye mahākratau

यः समेतान्मृधे जित्वायादवानमितद्युतिः ।
सुभद्रामाजहारैको वासुदेवस्य संमते

yaḥ sametānmṛdhe jitvāyādavānamitadyutiḥ |
subhadrāmājahāraiko vāsudevasya saṃmate

येनार्धराज्यमाच्छिद्य द्रुपदस्य महात्मनः ।
आचार्यदक्षिणा दत्ता रणे द्रोणश्यभारत

yenārdharājyamācchidya drupadasya mahātmanaḥ |
ācāryadakṣiṇā dattā raṇe droṇaśyabhārata

तस्य जिष्णोर्बृसीं दृष्ट्वा सून्यत्रेव निवेशने ।
हृदयं मे महाराज न शाम्यात्रकदाचन

tasya jiṣṇorbṛsīṃ dṛṣṭvā sūnyatreva niveśane |
hṛdayaṃ me mahārāja na śāmyātrakadācana

विनादस्माद्विवासं तु रोचयेऽहमरिंदम ।
न हि नस्तमृते वीरं रमणीयमिदं वनम्

vinādasmādvivāsaṃ tu rocaye'hamariṃdama |
na hi nastamṛte vīraṃ ramaṇīyamidaṃ vanam