अध्याय 77: नल का पुनः राज्य और हरिश्चन्द्र की परीक्षा

प्रशान्ते तु पुरे हृष्टे संप्रवृत्ते महोत्सवे ।
महत्या सेनया राजा दमयन्तीमुपानयत्

praśānte tu pure hṛṣṭe saṃpravṛtte mahotsave |
mahatyā senayā rājā damayantīmupānayat

पुण्यश्लोकं तु राज्यस्थं श्रुत्वा भीमो महीपतिः ।
मुदा परमया युक्तो बभूव भरतर्षभ

puṇyaślokaṃ tu rājyasthaṃ śrutvā bhīmo mahīpatiḥ |
mudā paramayā yukto babhūva bharatarṣabha

अथ हृष्टमना राजा महत्या सेनया सह ।
सुतां प्रस्थापयामास पुण्यश्लोकाय धीमते

atha hṛṣṭamanā rājā mahatyā senayā saha |
sutāṃ prasthāpayāmāsa puṇyaślokāya dhīmate

दमयन्तीमपि पिता सत्कृत्यपरवीरहा ।
प्रास्थापयदमेयात्मा भीमो भीमपराक्रमः

damayantīmapi pitā satkṛtyaparavīrahā |
prāsthāpayadameyātmā bhīmo bhīmaparākramaḥ

आगतायां तु वैदर्भ्यां सपुत्रायां नलो नृपः ।
वर्तयामास मुदितो दोवराडिव नन्दने

āgatāyāṃ tu vaidarbhyāṃ saputrāyāṃ nalo nṛpaḥ |
vartayāmāsa mudito dovarāḍiva nandane

तथा प्रकाशतां यातो जम्बूद्वीपे स राजसु ।
पुनः स्वे चावसद्राज्ये प्रत्याहृत्य महायशाः

tathā prakāśatāṃ yāto jambūdvīpe sa rājasu |
punaḥ sve cāvasadrājye pratyāhṛtya mahāyaśāḥ

ईजे च विविधैर्यज्ञैर्विधिवच्चाप्तदक्षिणैः ।
तथा त्वमपि राजेन्द्र ससुहृद्वक्ष्यसे चिरात्

īje ca vividhairyajñairvidhivaccāptadakṣiṇaiḥ |
tathā tvamapi rājendra sasuhṛdvakṣyase cirāt

दुःखमेतादृशंप्राप्तो नलः परपुरंजयः ।
देवनेन नरश्रेष्ठ सभार्यो भरतर्षभ

duḥkhametādṛśaṃprāpto nalaḥ parapuraṃjayaḥ |
devanena naraśreṣṭha sabhāryo bharatarṣabha

एकाकिनैव सुमहन्नलेन पृथिवीपते ।
दुःखमासादितं घोरं प्राप्तश्चाभ्युदयः पुनः

ekākinaiva sumahannalena pṛthivīpate |
duḥkhamāsāditaṃ ghoraṃ prāptaścābhyudayaḥ punaḥ

त्वं पुनर्भ्रातृसहितः कृष्णया चैव पाण्डव ।
कथाश्चापि समाकर्ण्य धर्ममेवानुचिन्तयन्

tvaṃ punarbhrātṛsahitaḥ kṛṣṇayā caiva pāṇḍava |
kathāścāpi samākarṇya dharmamevānucintayan

ब्राह्मणैश्च महाभागैर्वेदवेदाङ्गपारगैः ।
नित्यमन्वास्यसे राजंस्तत्र का परिदेवना

brāhmaṇaiśca mahābhāgairvedavedāṅgapāragaiḥ |
nityamanvāsyase rājaṃstatra kā paridevanā

कर्कोटकस्य नागस् दमयन्त्या नलस्य च ।
ऋतुपर्णस्य राजर्षेः कीर्तनं कलिनाशनम्

karkoṭakasya nāgas damayantyā nalasya ca |
ṛtuparṇasya rājarṣeḥ kīrtanaṃ kalināśanam

इतिहासमिमं चापि कलिनाशनमच्युत ।
शक्यमाश्वसितुं श्रुत्वा त्वद्विधेन विशांपते

itihāsamimaṃ cāpi kalināśanamacyuta |
śakyamāśvasituṃ śrutvā tvadvidhena viśāṃpate

अस्थिरत्वं च संचिन्त्य पुरुषार्थस् नित्यदा ।
तस्योदये व्यये चापि न चिन्तयितुमर्हसि

asthiratvaṃ ca saṃcintya puruṣārthas nityadā |
tasyodaye vyaye cāpi na cintayitumarhasi

श्रुत्वेतिहासं नृषते समाश्वसिहि मा शुचः ।
व्यसने त्वं महाराज न विषीदितुमर्हसि

śrutvetihāsaṃ nṛṣate samāśvasihi mā śucaḥ |
vyasane tvaṃ mahārāja na viṣīditumarhasi

विषमावस्थिते दैवे पौरुषेऽफलतां गते ।
विषादयन्ति नात्मानं सत्त्वापाश्रयिणो नराः

viṣamāvasthite daive pauruṣe'phalatāṃ gate |
viṣādayanti nātmānaṃ sattvāpāśrayiṇo narāḥ

ये चेदं कथयिष्यन्ति नलस् चरितं महत् ।
श्रोष्यन्ति चाप्यभीक्ष्णं वै नालक्ष्मीस्तान्भजिष्यति

ye cedaṃ kathayiṣyanti nalas caritaṃ mahat |
śroṣyanti cāpyabhīkṣṇaṃ vai nālakṣmīstānbhajiṣyati

अर्थास्तस्योपपत्स्यन्ते धन्यतां च गमिष्यति ।
इतिहासमिमं श्रुत्वा पुराणं शश्वदुत्तमम्

arthāstasyopapatsyante dhanyatāṃ ca gamiṣyati |
itihāsamimaṃ śrutvā purāṇaṃ śaśvaduttamam

पुत्रान्पौत्रान्पशूंश्चापि लभते नृषु चाग्र्यताम् ।
आरोग्यप्रीतिमांश्चैव भविष्ति न संशयः

putrānpautrānpaśūṃścāpi labhate nṛṣu cāgryatām |
ārogyaprītimāṃścaiva bhaviṣti na saṃśayaḥ

भयात्रस्यसि यच्च त्वमाह्वयिष्यति मां पुनः ।
अक्षज्ञ इति तत्तेऽहं नाशयिष्यामि पार्थिव

bhayātrasyasi yacca tvamāhvayiṣyati māṃ punaḥ |
akṣajña iti tatte'haṃ nāśayiṣyāmi pārthiva

वेदाक्षहृदयं कृत्स्नमहं सत्यपराक्रम ।
उपपद्यस्व कौन्तेय प्रसन्नोऽहं ब्रवीमि ते

vedākṣahṛdayaṃ kṛtsnamahaṃ satyaparākrama |
upapadyasva kaunteya prasanno'haṃ bravīmi te

ततो हृष्टमना राजा बृहदश्वमुवाच ह ।
भगवन्नक्षहृदयं ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतः

tato hṛṣṭamanā rājā bṛhadaśvamuvāca ha |
bhagavannakṣahṛdayaṃ jñātumicchāmi tattvataḥ

कौन्तेयेनैवमुक्तस्तु बृहदश्वो महामुनिः ।
ततोऽक्षहृदयं प्रादात्पाण्डवाय महात्मने ।
लब्ध्वा च पाण्डवो राजा विशोकः समपद्यत

kaunteyenaivamuktastu bṛhadaśvo mahāmuniḥ |
tato'kṣahṛdayaṃ prādātpāṇḍavāya mahātmane |
labdhvā ca pāṇḍavo rājā viśokaḥ samapadyata

पुनरेव तु वक्ष्यामि यस्त्वत्तो दुःखितो नृपः ।
तं शृणुष्व महाराज सर्वदुःखापनुत्तये

punareva tu vakṣyāmi yastvatto duḥkhito nṛpaḥ |
taṃ śṛṇuṣva mahārāja sarvaduḥkhāpanuttaye

इक्ष्वाकूणां कुले जातो महात्मा पृथिवीपतिः ।
त्रिशङ्कुरिति विख्यातोराजराजो महाद्युतिः

ikṣvākūṇāṃ kule jāto mahātmā pṛthivīpatiḥ |
triśaṅkuriti vikhyātorājarājo mahādyutiḥ

हरिश्चन्द्रस्ततो जज्ञे गुणरत्नाकरो नृपात् ।
ततो विशेषैर्विविधैर्यज्ञैर्विपुलदक्षिणैः

hariścandrastato jajñe guṇaratnākaro nṛpāt |
tato viśeṣairvividhairyajñairvipuladakṣiṇaiḥ

स तु लोके वरः पुंसां पुण्यश्लोको महायशाः ।
सत्यवादी मधुरवाक्सत्येन बहुभाषिता

sa tu loke varaḥ puṃsāṃ puṇyaśloko mahāyaśāḥ |
satyavādī madhuravāksatyena bahubhāṣitā

तस्य भार्याऽभवद्भूमौ सौशील्यसमलंकृता ।
उशीनरस्य राजर्षेर्दुहिता पुण्यलक्षणा

tasya bhāryā'bhavadbhūmau sauśīlyasamalaṃkṛtā |
uśīnarasya rājarṣerduhitā puṇyalakṣaṇā

स्वयंवरे महाभागं वरयामास भामिनी ।
हरिश्चन्द्रं समेतानां राज्ञां मद्ये पतिं विभुम्

svayaṃvare mahābhāgaṃ varayāmāsa bhāminī |
hariścandraṃ sametānāṃ rājñāṃ madye patiṃ vibhum

तया सह महीपालः सत्यवत्या मनोज्ञया ।
रेमे च सुचिरं कालं राजा राज्यमवाप्य च

tayā saha mahīpālaḥ satyavatyā manojñayā |
reme ca suciraṃ kālaṃ rājā rājyamavāpya ca

तस्यां देव्यां हरिश्चन्द्राज्जज्ञे राजीवलोचनः ।
पुत्रः पुण्यवतां श्रेष्ठो लोहिताश्व इति श्रुतः

tasyāṃ devyāṃ hariścandrājjajñe rājīvalocanaḥ |
putraḥ puṇyavatāṃ śreṣṭho lohitāśva iti śrutaḥ

देव्या पुत्रेण सहितः पुण्यश्लोको महायशाः ।
वसिष्ठयाज्यो नृपतिरीजे शुण्यैर्महाध्वरैः

devyā putreṇa sahitaḥ puṇyaśloko mahāyaśāḥ |
vasiṣṭhayājyo nṛpatirīje śuṇyairmahādhvaraiḥ

एतस्मिन्नेव काले तु विश्वामित्रो दिवं गतः ।
पुरुहूतपुरीं रम्यामाजगामेन्द्रसेवया

etasminneva kāle tu viśvāmitro divaṃ gataḥ |
puruhūtapurīṃ ramyāmājagāmendrasevayā

उपस्थाने च संवृत्ते देवेन्द्रस्य महात्मनः ।
आजगाम वसिष्ठोऽपि वामदेवसहायवान्

upasthāne ca saṃvṛtte devendrasya mahātmanaḥ |
ājagāma vasiṣṭho'pi vāmadevasahāyavān

उपस्थाने च संवृत्ते सुखासीने पुरंदरे ।
वर्ण्यमानेषु च तदा सत्यवादिषु राजसु

upasthāne ca saṃvṛtte sukhāsīne puraṃdare |
varṇyamāneṣu ca tadā satyavādiṣu rājasu

तस्यां संसदिसर्वस्माद्धरिश्चन्द्रोऽपि पप्रथे ।
यज्ञदानतपःशीलसत्यवाक्यदृझव्रतैः

tasyāṃ saṃsadisarvasmāddhariścandro'pi paprathe |
yajñadānatapaḥśīlasatyavākyadṛjhavrataiḥ

वसिष्ठः परमप्रीतः स्वयाज्यपरिकीर्तनात् ।
तथापि विश्वामित्रस्तं न सेहे सत्यभूषितम्

vasiṣṭhaḥ paramaprītaḥ svayājyaparikīrtanāt |
tathāpi viśvāmitrastaṃ na sehe satyabhūṣitam

हरिश्चन्द्रं प्रति तदा विश्वामित्रवसिष्ठयोः ।
पणः कृतस्तदा पश्चाद्विश्वामित्रेण पार्थिवः

hariścandraṃ prati tadā viśvāmitravasiṣṭhayoḥ |
paṇaḥ kṛtastadā paścādviśvāmitreṇa pārthivaḥ

राज्याच्चापि सुखाच्चापि सहसा चावरोपितः ।
अवाप परमं दुःखं मरणादमनोहरम्

rājyāccāpi sukhāccāpi sahasā cāvaropitaḥ |
avāpa paramaṃ duḥkhaṃ maraṇādamanoharam

तच्छ्रुत्वा परमप्रीतो धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
भ्रातृभिर्ब्राह्मणैश्चैव द्रौपद्या च समन्वितः ।
विस्मयं परमं गत्वा साधुसाध्वित्यभाषत

tacchrutvā paramaprīto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
bhrātṛbhirbrāhmaṇaiścaiva draupadyā ca samanvitaḥ |
vismayaṃ paramaṃ gatvā sādhusādhvityabhāṣata

ततो हरिश्चन्द्रकथां च सर्वे
श्रुत्वा तु राजा मनुजेन्द्रकेतुः ।
विहाय शोकं विजहार भूयः
स्मरन्हरिश्चन्द्रमनन्तकीर्तिम्

tato hariścandrakathāṃ ca sarve
śrutvā tu rājā manujendraketuḥ |
vihāya śokaṃ vijahāra bhūyaḥ
smaranhariścandramanantakīrtim

कथामेवं तथा कृत्वा हरिश्चन्द्रनलाश्रयाम् ।
आमन्त्र्य पाण्डवान्सर्वान्बृहदश्वो जगाम ह ।
उक्त्वा चाशु सरोऽगच्छदुपस्प्रष्टुं महातपाः

kathāmevaṃ tathā kṛtvā hariścandranalāśrayām |
āmantrya pāṇḍavānsarvānbṛhadaśvo jagāma ha |
uktvā cāśu saro'gacchadupaspraṣṭuṃ mahātapāḥ

बृहदश्व गते पार्थमश्रौषीत्सव्यसाचिनम् ।
वर्तमनं तपस्युग्रे वायुभक्षं मनीषिणम्

bṛhadaśva gate pārthamaśrauṣītsavyasācinam |
vartamanaṃ tapasyugre vāyubhakṣaṃ manīṣiṇam

ब्राह्मणएभ्यस्तपस्विभ्यः संपतद्भ्यस्ततस्ततः ।
तीर्थशैलवनेभ्यश्च समेतेभ्यो दृढव्रतः

brāhmaṇaebhyastapasvibhyaḥ saṃpatadbhyastatastataḥ |
tīrthaśailavanebhyaśca sametebhyo dṛḍhavrataḥ

इतिपार्थो महाबाहुर्दुरापं तप आस्थितः ।
न तथा दृष्टपूर्वोऽन्यः कश्चिदुग्रतपा इति

itipārtho mahābāhurdurāpaṃ tapa āsthitaḥ |
na tathā dṛṣṭapūrvo'nyaḥ kaścidugratapā iti

यथा धनंजयः पार्थस्तपस्वी नियतव्रतः ।
मुनिरेकचरः श्रीमान्धर्मो विग्रहवानिव

yathā dhanaṃjayaḥ pārthastapasvī niyatavrataḥ |
munirekacaraḥ śrīmāndharmo vigrahavāniva

तं श्रुत्वा पाण्डवो राजंस्तप्यमानं महावने ।
अन्वशोचत कौन्तेयः प्रियं वै भ्रातरं जयम्

taṃ śrutvā pāṇḍavo rājaṃstapyamānaṃ mahāvane |
anvaśocata kaunteyaḥ priyaṃ vai bhrātaraṃ jayam

दह्यमानेन तु हृदा शरणार्थी महावने ।
ब्राह्मणान्विविधज्ञानान्पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः

dahyamānena tu hṛdā śaraṇārthī mahāvane |
brāhmaṇānvividhajñānānparyapṛcchadyudhiṣṭhiraḥ

प्रतिगृह्याक्षहृदयं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
आसीद्धृष्टमना राजन्भीमसेनादिभिर्युतः

pratigṛhyākṣahṛdayaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
āsīddhṛṣṭamanā rājanbhīmasenādibhiryutaḥ

स्वभ्रातॄन्सहितान्पश्यन्कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
अपश्यन्नर्जुनं तत्रबभूवाश्रुपरिप्लुतः

svabhrātṝnsahitānpaśyankuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
apaśyannarjunaṃ tatrababhūvāśrupariplutaḥ

संतप्यमानः कौन्तेयो भीमसेनमुवाच ह ।
कदा द्रक्ष्यामि वै भीम पार्तमत्र तवानुजम्

saṃtapyamānaḥ kaunteyo bhīmasenamuvāca ha |
kadā drakṣyāmi vai bhīma pārtamatra tavānujam

मत्कृते हि कुरुश्रेष्ठ तष्यते परमं तपः ।
तस्याक्षहृदयज्ञानमाख्यास्यामि कदा न्बहम्

matkṛte hi kuruśreṣṭha taṣyate paramaṃ tapaḥ |
tasyākṣahṛdayajñānamākhyāsyāmi kadā nbaham

स हि श्रुत्वाऽक्षहृदयं समुपात्तं मया विभो ।
प्रहृष्टः पुरुषव्याघ्रो भविष्यति न संशयः

sa hi śrutvā'kṣahṛdayaṃ samupāttaṃ mayā vibho |
prahṛṣṭaḥ puruṣavyāghro bhaviṣyati na saṃśayaḥ