अध्याय 291: ब्रह्मास्त्र से राम द्वारा रावण वध

ततः क्रुद्धो दशग्रीवः प्रिये पुत्रे निपातिते ।
निर्ययौ रथमास्थाय हेमरत्नविभूषितम्

tataḥ kruddho daśagrīvaḥ priye putre nipātite |
niryayau rathamāsthāya hemaratnavibhūṣitam

संवृतोराक्षसैर्घेरैर्विविधायुधपाणिभिः ।
अभिदुद्राव रामं स पोथयन्हरियूथपान्

saṃvṛtorākṣasairgherairvividhāyudhapāṇibhiḥ |
abhidudrāva rāmaṃ sa pothayanhariyūthapān

तमाद्रवन्तं संक्रुद्ध मैन्दनीलनलाङ्गदाः ।
हनुमाञ्जाम्बवांश्चैव ससैन्याः पर्यवारयन्

tamādravantaṃ saṃkruddha maindanīlanalāṅgadāḥ |
hanumāñjāmbavāṃścaiva sasainyāḥ paryavārayan

ते दशग्रीवसैन्यं तदृक्षवानरपुङ्गवाः ।
द्रुमैर्विध्वंसयांचक्रुर्दशग्रीवस्य पश्यतः

te daśagrīvasainyaṃ tadṛkṣavānarapuṅgavāḥ |
drumairvidhvaṃsayāṃcakrurdaśagrīvasya paśyataḥ

ततः स्वसैन्यमालोक्य वध्यमानमरातिभिः ।
मायावी चासृजन्मायां रावणो राक्षसाधिपः

tataḥ svasainyamālokya vadhyamānamarātibhiḥ |
māyāvī cāsṛjanmāyāṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ

तस्य देहविनिष्क्रान्ताः शतशोऽथ सहस्रशः ।
राक्षसाः प्रत्यदृश्यन्त शरशक्त्यृष्टिपाणयः

tasya dehaviniṣkrāntāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ |
rākṣasāḥ pratyadṛśyanta śaraśaktyṛṣṭipāṇayaḥ

तान्रामो जघ्निवान्सर्वान्दिव्येनास्त्रेण राक्षसान् ।
अथ भूयोपि मायां स व्यदधाद्राक्षसाधिपः

tānrāmo jaghnivānsarvāndivyenāstreṇa rākṣasān |
atha bhūyopi māyāṃ sa vyadadhādrākṣasādhipaḥ

कृत्वा रामस् रूपाणि लक्ष्मणस्य च भारत ।
अभिदुद्राव रामं च लक्ष्मणं च दशाननः

kṛtvā rāmas rūpāṇi lakṣmaṇasya ca bhārata |
abhidudrāva rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ ca daśānanaḥ

ततस्ते राममर्च्छन्तो लक्ष्मणं च क्षपाचराः ।
अभिपेतुस्तदा रामं प्रगृहीतशरासनाः

tataste rāmamarcchanto lakṣmaṇaṃ ca kṣapācarāḥ |
abhipetustadā rāmaṃ pragṛhītaśarāsanāḥ

तां दृष्ट्वाराक्षसेन्द्रस् मायामिक्ष्वाकुनन्दनः ।
उवाच रामः सौमित्रिमसंभ्रान्तो बृहद्वचः

tāṃ dṛṣṭvārākṣasendras māyāmikṣvākunandanaḥ |
uvāca rāmaḥ saumitrimasaṃbhrānto bṛhadvacaḥ

जहीमान्राक्षसान्पापानात्मनः प्रतिरूपकान् ।
इत्युक्त्वाऽभ्यहनद्रामो लक्ष्मणश्चात्मरूपकान्

jahīmānrākṣasānpāpānātmanaḥ pratirūpakān |
ityuktvā'bhyahanadrāmo lakṣmaṇaścātmarūpakān

ततो हर्यश्वयुक्तेन रथेनादित्यवर्चसा ।
उपतस्थे रणे रामं मातलिः शक्रसारथिः

tato haryaśvayuktena rathenādityavarcasā |
upatasthe raṇe rāmaṃ mātaliḥ śakrasārathiḥ

अयं हर्यश्वयुग्जैत्रो मघोनः स्यन्दनोत्तमः ।
त्वदर्थमिह संप्राप्तः संदेशाद्वै शतक्रतोः

ayaṃ haryaśvayugjaitro maghonaḥ syandanottamaḥ |
tvadarthamiha saṃprāptaḥ saṃdeśādvai śatakratoḥ

अनेन शक्रः काकुत्स्थ समरे दैत्यदानवान् ।
शतशः पुरुषव्याघ्र रथोदारेण जघ्निवान्

anena śakraḥ kākutstha samare daityadānavān |
śataśaḥ puruṣavyāghra rathodāreṇa jaghnivān

तदनन नरव्याघ्र मया यत्तेन संयुगे ।
स्यन्दनेन जहिक्षिप्रं रावणं मा चिरं कृथाः

tadanana naravyāghra mayā yattena saṃyuge |
syandanena jahikṣipraṃ rāvaṇaṃ mā ciraṃ kṛthāḥ

इत्युक्तो राघवस्तथ्यं वचोऽशङ्कत मातलेः ।
मायैषाराक्षसस्येति तमुवाच विबीषणः

ityukto rāghavastathyaṃ vaco'śaṅkata mātaleḥ |
māyaiṣārākṣasasyeti tamuvāca vibīṣaṇaḥ

नेयं माया नरव्याघ्ररावणस् दुरात्मनः ।
तदातिष्ठ रथंशीघ्रमिमसैन्द्रं महाद्युते

neyaṃ māyā naravyāghrarāvaṇas durātmanaḥ |
tadātiṣṭha rathaṃśīghramimasaindraṃ mahādyute

ततः प्रहृष्टः काकुत्स्थस्तथेत्युक्त्वा विभीषणम् ।
रथेनाभिपपाताथ दशग्रीवं रुषाऽन्वितः

tataḥ prahṛṣṭaḥ kākutsthastathetyuktvā vibhīṣaṇam |
rathenābhipapātātha daśagrīvaṃ ruṣā'nvitaḥ

हाहाकुतानि भूतानि रावणे समभिद्रुते ।
सिंहनादाः सपटहादिति दिव्यास्तथाऽनदन्

hāhākutāni bhūtāni rāvaṇe samabhidrute |
siṃhanādāḥ sapaṭahāditi divyāstathā'nadan

[दशकन्धरराजसून्वोस्तथा युद्धमभून्महत् ।
अलब्धोपममन्यत्रतयोरेव तथाऽभवत् ॥]

[daśakandhararājasūnvostathā yuddhamabhūnmahat |
alabdhopamamanyatratayoreva tathā'bhavat ||]

सरामाय महाघोरं विससर्ज निशाचरः ।
शूलमिन्द्राशनिप्रख्यं ब्रह्मदण्डभिवोद्यतम्

sarāmāya mahāghoraṃ visasarja niśācaraḥ |
śūlamindrāśaniprakhyaṃ brahmadaṇḍabhivodyatam

तच्छूलं सत्वरं रामश्चच्छेद निशितैः शरैः ।
तद्दृष्ट्वा दुष्करं कर्म रावणं भयमाविशत्

tacchūlaṃ satvaraṃ rāmaścaccheda niśitaiḥ śaraiḥ |
taddṛṣṭvā duṣkaraṃ karma rāvaṇaṃ bhayamāviśat

ततः क्रुद्धः ससर्जाशु दशग्रीवः शिताञ्छरान् ।
सहस्रायुतशो रामे शस्त्राणि विविधानि च

tataḥ kruddhaḥ sasarjāśu daśagrīvaḥ śitāñcharān |
sahasrāyutaśo rāme śastrāṇi vividhāni ca

ततो भुशुण्डीः शूलानि मुसलानि परश्वथान् ।
शक्तीश्च विविधाकाराः शतघ्नीश्च शितान्क्षुरान्

tato bhuśuṇḍīḥ śūlāni musalāni paraśvathān |
śaktīśca vividhākārāḥ śataghnīśca śitānkṣurān

तां मायांविविधां दृष्ट्वा दशग्रीवस्य रक्षसः ।
भयात्प्रदुद्रुवुः सर्वे वानराः सर्वतोदिशम्

tāṃ māyāṃvividhāṃ dṛṣṭvā daśagrīvasya rakṣasaḥ |
bhayātpradudruvuḥ sarve vānarāḥ sarvatodiśam

ततः सुपत्रं सुमुखंहेमपुङ्गं शरोत्तमम् ।
तूणादादाय काकुत्स्थो ब्रह्मास्त्रेण युयोज ह

tataḥ supatraṃ sumukhaṃhemapuṅgaṃ śarottamam |
tūṇādādāya kākutstho brahmāstreṇa yuyoja ha

तं प्रेक्ष्यबाणं रामेण ब्रह्मास्त्रेणानुमन्त्रितम् ।
जहृषुर्देवगन्धर्वा दृष्ट्वा शक्रपुरोगमाः

taṃ prekṣyabāṇaṃ rāmeṇa brahmāstreṇānumantritam |
jahṛṣurdevagandharvā dṛṣṭvā śakrapurogamāḥ

अल्पावशेषमायुश्च ततोऽमन्यन्त रक्षसः ।
ब्रह्मास्त्रोदीरणाच्छत्रोर्देवदानवकिंनराः

alpāvaśeṣamāyuśca tato'manyanta rakṣasaḥ |
brahmāstrodīraṇācchatrordevadānavakiṃnarāḥ

ततः ससर्ज तं रामः शरमप्रतिमौजसम् ।
रावणान्तकरं घोरं ब्रह्मदण्डमिवोद्यतम्

tataḥ sasarja taṃ rāmaḥ śaramapratimaujasam |
rāvaṇāntakaraṃ ghoraṃ brahmadaṇḍamivodyatam

मुक्तमात्रेण रामेण दूराकृष्टेन भारत ।
स तेन राक्षसश्रेष्ठः सरथः साश्वसारथिः ।
प्रजज्वाल महाज्वालेनाग्निनाभिपरिप्लुतः

muktamātreṇa rāmeṇa dūrākṛṣṭena bhārata |
sa tena rākṣasaśreṣṭhaḥ sarathaḥ sāśvasārathiḥ |
prajajvāla mahājvālenāgninābhipariplutaḥ

ततः प्रहृष्टास्त्रिदशाः सहगन्धर्वचारणाः ।
निहतं रावणं दृष्ट्वा रामेणाक्लिष्टकर्मणा

tataḥ prahṛṣṭāstridaśāḥ sahagandharvacāraṇāḥ |
nihataṃ rāvaṇaṃ dṛṣṭvā rāmeṇākliṣṭakarmaṇā

तत्यजुस्तं महाभागं पञ्चभूतानि रावणम् ।
भ्रंशितः सर्वलोकेषु स हि ब्रह्मास्त्रतेजसा

tatyajustaṃ mahābhāgaṃ pañcabhūtāni rāvaṇam |
bhraṃśitaḥ sarvalokeṣu sa hi brahmāstratejasā

शरीरधातवो ह्यस् मासं रुधिरमेव च ।
नेशुर्ब्रह्मास्त्रनिर्दग्दा न च भस्माप्यदृश्यत

śarīradhātavo hyas māsaṃ rudhirameva ca |
neśurbrahmāstranirdagdā na ca bhasmāpyadṛśyata