अध्याय 292: सीता की परीक्षा, श्रीराम की वापसी और राज्याभिषेक

स हत्वा रावयणं क्षुद्रं राक्षसेनद्रं सुरद्विषम् ।
बभूव हृष्टः ससुहृद्रामः सौमित्रिणा सह

sa hatvā rāvayaṇaṃ kṣudraṃ rākṣasenadraṃ suradviṣam |
babhūva hṛṣṭaḥ sasuhṛdrāmaḥ saumitriṇā saha

ततो हते दशग्रीवे देवाः सर्षिपुरोगमाः ।
आशीर्भिर्जययुक्ताभिरानर्चुस्तं महाभुजम्

tato hate daśagrīve devāḥ sarṣipurogamāḥ |
āśīrbhirjayayuktābhirānarcustaṃ mahābhujam

रामं कमलपत्राक्षं तुष्टुवुः सर्वदेवताः ।
गन्धर्वाः पुष्पवर्षैश्च वाग्भिश्च त्रिदशालयाः

rāmaṃ kamalapatrākṣaṃ tuṣṭuvuḥ sarvadevatāḥ |
gandharvāḥ puṣpavarṣaiśca vāgbhiśca tridaśālayāḥ

पूजयित्वा रणे रामं प्रतिजग्मुर्यथागतम् ।
तन्महोत्सवसंकाशमासीदाकाशमच्युत

pūjayitvā raṇe rāmaṃ pratijagmuryathāgatam |
tanmahotsavasaṃkāśamāsīdākāśamacyuta

ततो हत्वा दशग्रीवं लङ्कां रामो महायशाः ।
विभीषणाय प्रददौ प्रभुः परपुरंजयः

tato hatvā daśagrīvaṃ laṅkāṃ rāmo mahāyaśāḥ |
vibhīṣaṇāya pradadau prabhuḥ parapuraṃjayaḥ

ततः सीतां पुरस्कृत्य विभीषणपुरस्कृताम् ।
अविन्ध्यो नाम सुप्रज्ञो वृद्धामात्यो विनिर्ययौ

tataḥ sītāṃ puraskṛtya vibhīṣaṇapuraskṛtām |
avindhyo nāma suprajño vṛddhāmātyo viniryayau

उवाच च महात्मानं काकुत्स्थं दैन्यमास्थितम् ।
प्रतीच्छ देवीं सद्वृत्तां महात्मञ्जानकीमिति

uvāca ca mahātmānaṃ kākutsthaṃ dainyamāsthitam |
pratīccha devīṃ sadvṛttāṃ mahātmañjānakīmiti

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्मादवतीर्य रथोत्तमात् ।
बाष्पेणापिहितां सीतां ददर्शेक्ष्वाकुनन्दनः

etacchrutvā vacastasmādavatīrya rathottamāt |
bāṣpeṇāpihitāṃ sītāṃ dadarśekṣvākunandanaḥ

तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीं यानस्थां शोककर्शिताम् ।
मलोपचितसर्वाङ्गीं जटिलां कृष्णवाससम्

tāṃ dṛṣṭvā cārusarvāṅgīṃ yānasthāṃ śokakarśitām |
malopacitasarvāṅgīṃ jaṭilāṃ kṛṣṇavāsasam

उवाच रामो वैदेहीं परामर्शविशङ्कितः ।
लक्षयित्वेङ्गितं सर्वं प्रियं तस्यै निवेद्य सः

uvāca rāmo vaidehīṃ parāmarśaviśaṅkitaḥ |
lakṣayitveṅgitaṃ sarvaṃ priyaṃ tasyai nivedya saḥ

गच्छ वैदेहि मुक्ता त्वं यत्कार्यं तनमया कृतम् ।
मामासाद्यपतिं भद्रे न त्वं राक्षसवेश्मनि ।
जरां व्रजेथा इतिमे निहतोसौ निशाचरः

gaccha vaidehi muktā tvaṃ yatkāryaṃ tanamayā kṛtam |
māmāsādyapatiṃ bhadre na tvaṃ rākṣasaveśmani |
jarāṃ vrajethā itime nihatosau niśācaraḥ

कथं ह्यस्मद्विधो जातु जानन्धर्मविनिश्चयम् ।
परहस्तगतां नारीं मुहूर्तमपि धारयेत्

kathaṃ hyasmadvidho jātu jānandharmaviniścayam |
parahastagatāṃ nārīṃ muhūrtamapi dhārayet

सुवृत्तामसुवृत्तां वाऽप्यहं त्वामद्य मैथिलि ।
नोत्सहे परिभोगाय श्वावलीढं हविर्यथा

suvṛttāmasuvṛttāṃ vā'pyahaṃ tvāmadya maithili |
notsahe paribhogāya śvāvalīḍhaṃ haviryathā

ततः सा सहसा बाला तच्छ्रुत्वा दारुणं वचः ।
पपात देवी व्यथिता निकृत्ता कदली यथा

tataḥ sā sahasā bālā tacchrutvā dāruṇaṃ vacaḥ |
papāta devī vyathitā nikṛttā kadalī yathā

योप्यस्या हर्षसंभूतो मुखरागः पुराऽभवत् ।
क्षणेन सपुनर्नष्टो निःश्वासादिव दर्पणे

yopyasyā harṣasaṃbhūto mukharāgaḥ purā'bhavat |
kṣaṇena sapunarnaṣṭo niḥśvāsādiva darpaṇe

ततस्ते हरयः सर्वे तच्छ्रुत्वा रामभाषितम् ।
गतासुकल्पा निश्चेष्टा बभूवुः सहलक्ष्मणाः

tataste harayaḥ sarve tacchrutvā rāmabhāṣitam |
gatāsukalpā niśceṣṭā babhūvuḥ sahalakṣmaṇāḥ

ततो देवो विशुद्धात्मा विमानेन चतुर्मुखः ।
पद्मयोनिर्जगत्स्रष्टा दर्शयामास राघवम्

tato devo viśuddhātmā vimānena caturmukhaḥ |
padmayonirjagatsraṣṭā darśayāmāsa rāghavam

शक्रश्चाग्निश्च वायुश्चयमो वरुण एव च ।
यक्षाधिपश्च भगवांस्तथा सप्तर्षयोऽमलाः

śakraścāgniśca vāyuścayamo varuṇa eva ca |
yakṣādhipaśca bhagavāṃstathā saptarṣayo'malāḥ

राजा दशरथश्चैव दिव्यभास्वरमूर्तिमान् ।
विमानेन महार्हेण हंसयुक्तेन भास्वता

rājā daśarathaścaiva divyabhāsvaramūrtimān |
vimānena mahārheṇa haṃsayuktena bhāsvatā

ततोऽन्तरिक्षं तत्सर्वंदेवगन्धर्वसंकुलम् ।
शुशुभे तारकाचित्रं शरदीव नभस्तलम्

tato'ntarikṣaṃ tatsarvaṃdevagandharvasaṃkulam |
śuśubhe tārakācitraṃ śaradīva nabhastalam

तत उत्थाय वैदेही तेषां मध्ययशस्विनी ।
उवाच वाक्यं कल्याणी रामं पृथुलवक्षसम्

tata utthāya vaidehī teṣāṃ madhyayaśasvinī |
uvāca vākyaṃ kalyāṇī rāmaṃ pṛthulavakṣasam

राजपुत्र न ते कोपं करोमि विदिताहि मे ।
गतिः स्त्रीणां नराणां च शृणु चदं वचो मम

rājaputra na te kopaṃ karomi viditāhi me |
gatiḥ strīṇāṃ narāṇāṃ ca śṛṇu cadaṃ vaco mama

अन्तश्चरतिभूतानां मातरिश्वा सदागतिः ।
स मे विमुञ्चतु प्राणान्यदि पापं चराम्यहम्

antaścaratibhūtānāṃ mātariśvā sadāgatiḥ |
sa me vimuñcatu prāṇānyadi pāpaṃ carāmyaham

अग्निरापस्तथाऽऽकाशं पृथिवी वायुरेव च ।
विमुञ्चन्तु मम प्राणान्यदि पापं चराम्यहम्

agnirāpastathā''kāśaṃ pṛthivī vāyureva ca |
vimuñcantu mama prāṇānyadi pāpaṃ carāmyaham

यथाऽहं त्वदृतेवीर नान्यंस्वप्नेऽप्यचिन्तयम् ।
तथा मे देव निर्दिष्टस्त्वमेव हि पतिर्भव

yathā'haṃ tvadṛtevīra nānyaṃsvapne'pyacintayam |
tathā me deva nirdiṣṭastvameva hi patirbhava

ततोऽन्तरिक्षे वागारीत्सुभगा लोकसाक्षिणी ।
पुण्यासंहर्षणी तेषां वानराणां महात्मनाम्

tato'ntarikṣe vāgārītsubhagā lokasākṣiṇī |
puṇyāsaṃharṣaṇī teṣāṃ vānarāṇāṃ mahātmanām

बोभो राघव सत्यं वै वायुरस्मि सदागतिः ।
अपापा मैथिली राजन्संगच्छसहभार्यया

bobho rāghava satyaṃ vai vāyurasmi sadāgatiḥ |
apāpā maithilī rājansaṃgacchasahabhāryayā

अहमन्तःशरीरस्थो भूतानां रघुनन्दन ।
सुसूक्ष्ममपि काकुत्स्थ मैथिलीनापराध्यति

ahamantaḥśarīrastho bhūtānāṃ raghunandana |
susūkṣmamapi kākutstha maithilīnāparādhyati

रसावै मत्प्रसूता हि भूतदेहेषु राघव ।
अहंवै त्वां प्रब्रवीमि मैथिली प्रतिगृह्यताम्

rasāvai matprasūtā hi bhūtadeheṣu rāghava |
ahaṃvai tvāṃ prabravīmi maithilī pratigṛhyatām

धर्मोऽहमस्मि काकुत्स्थ साक्षी लोकस्य कर्मणाम् ।
शुभाशुभानां सीतेयमपापा प्रतिगृह्यताम्

dharmo'hamasmi kākutstha sākṣī lokasya karmaṇām |
śubhāśubhānāṃ sīteyamapāpā pratigṛhyatām

पुत्र नैतदिहाश्चर्यं त्वयि राजर्षिधर्मणि ।
साधो सद्वृत्त काकुत्स्थ शृणु चेदं वचो मम

putra naitadihāścaryaṃ tvayi rājarṣidharmaṇi |
sādho sadvṛtta kākutstha śṛṇu cedaṃ vaco mama

शत्रुरेष त्वया वीर देवगनधर्वभोगिनाम् ।
यक्षाणां दानवानां च महर्षीणां च पातितः

śatrureṣa tvayā vīra devaganadharvabhoginām |
yakṣāṇāṃ dānavānāṃ ca maharṣīṇāṃ ca pātitaḥ

अवध्यः सर्वभूतानां मत्प्रसादात्पुराऽभवत् ।
कस्माच्चित्कारणात्पापः कंचित्कालमुपेक्षितः

avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ matprasādātpurā'bhavat |
kasmāccitkāraṇātpāpaḥ kaṃcitkālamupekṣitaḥ

वधार्थमात्मनस्तेन हृता सीता दुरात्मना ।
नलकूबरशापेन रक्षा चास्याः कृता मया

vadhārthamātmanastena hṛtā sītā durātmanā |
nalakūbaraśāpena rakṣā cāsyāḥ kṛtā mayā

यदि ह्यकामामासेवेत्स्तरियमन्यामपि ध्रुवम् ।
शतधाऽस्य फलेन्मूर्धा इत्युक्तः सोभवत्पुरा

yadi hyakāmāmāsevetstariyamanyāmapi dhruvam |
śatadhā'sya phalenmūrdhā ityuktaḥ sobhavatpurā

नात्रशङ्का त्वया कार्या प्रतीच्छेमां महामते ।
कृतं त्वया महत्कार्यं देवानाममितप्रभ

nātraśaṅkā tvayā kāryā pratīcchemāṃ mahāmate |
kṛtaṃ tvayā mahatkāryaṃ devānāmamitaprabha

प्रीतोस्मि वत्स भद्रं ते पिता दशरथोस्मि ते ।
अनुजानामि राज्यं च प्रशाधि पुरुषोत्तम

prītosmi vatsa bhadraṃ te pitā daśarathosmi te |
anujānāmi rājyaṃ ca praśādhi puruṣottama

अभिवादयेत्वां राजेन्द्र यदि त्वं जनको मम ।
गमिष्यामि पुरीं रम्यामयोध्यां शासनात्तव

abhivādayetvāṃ rājendra yadi tvaṃ janako mama |
gamiṣyāmi purīṃ ramyāmayodhyāṃ śāsanāttava

तमुवाच पिता भूयः प्रहृष्टो भरतर्षभ ।
गच्छायोध्यां प्रशाधि त्वंराम रक्तान्तलोचन ।
संपूर्णानीहवर्षाणि चतुर्दश महाद्युते

tamuvāca pitā bhūyaḥ prahṛṣṭo bharatarṣabha |
gacchāyodhyāṃ praśādhi tvaṃrāma raktāntalocana |
saṃpūrṇānīhavarṣāṇi caturdaśa mahādyute

ततो देवान्नमस्कृत्य मुहृद्भिरभिनन्दितः ।
महेन्द्रइव पौलोम्या भार्यया स समेयिवान्

tato devānnamaskṛtya muhṛdbhirabhinanditaḥ |
mahendraiva paulomyā bhāryayā sa sameyivān

ततो वरं ददौ तस्मै ह्यविन्ध्याय परंतपः ।
त्रिजटां चार्थमानाभ्यां योजयामास राक्षसीम्

tato varaṃ dadau tasmai hyavindhyāya paraṃtapaḥ |
trijaṭāṃ cārthamānābhyāṃ yojayāmāsa rākṣasīm

तमुवाच ततो ब्रह्मा देवैः शक्रषुरोगमैः ।
कौसल्यामातरिष्टांस्ते वरानद्य ददानि कान्

tamuvāca tato brahmā devaiḥ śakraṣurogamaiḥ |
kausalyāmātariṣṭāṃste varānadya dadāni kān

वव्रेरामः स्थितिं धर्मे शत्रुभिश्चापराजयम् ।
राक्षसैर्निहतानां च वानराणां समुद्भवम्

vavrerāmaḥ sthitiṃ dharme śatrubhiścāparājayam |
rākṣasairnihatānāṃ ca vānarāṇāṃ samudbhavam

ततस्ते ब्रह्मणा प्रोक्ते तथेतिवचने तदा ।
समुत्तस्थुर्महाराज वानरा लब्धचेतसः

tataste brahmaṇā prokte tathetivacane tadā |
samuttasthurmahārāja vānarā labdhacetasaḥ

सीता चापि महाभागा वरं हनुमते ददौ ।
रामकीर्त्या समं पुत्र जीवितं ते भविष्यति

sītā cāpi mahābhāgā varaṃ hanumate dadau |
rāmakīrtyā samaṃ putra jīvitaṃ te bhaviṣyati

दिव्यास्त्वामुपभोगाश्च मत्प्रसादकृताः सदा ।
उपस्थास्यन्ति हनुमन्निति स्म हरिलोचन

divyāstvāmupabhogāśca matprasādakṛtāḥ sadā |
upasthāsyanti hanumanniti sma harilocana

ततस्ते प्रेक्षमाणानां तेपामक्लिष्टकर्मणाम् ।
अन्तर्धानं ययुर्देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः

tataste prekṣamāṇānāṃ tepāmakliṣṭakarmaṇām |
antardhānaṃ yayurdevāḥ sarve śakrapurogamāḥ

दृष्ट्वा रामं तु जानक्या संगतं शक्रसारथिः ।
उवाच परमप्रीतसुहृन्मध्य इदं वचः

dṛṣṭvā rāmaṃ tu jānakyā saṃgataṃ śakrasārathiḥ |
uvāca paramaprītasuhṛnmadhya idaṃ vacaḥ

देवगन्धर्वयक्षाणां मानुषासुरभोगिनाम् ।
अपनीतं त्वया दुःखमिदं सत्यपराक्रम

devagandharvayakṣāṇāṃ mānuṣāsurabhoginām |
apanītaṃ tvayā duḥkhamidaṃ satyaparākrama

सदेवासुरगनधर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ।
कथयिष्यन्ति लोकास्त्वां यावद्भूमिर्धरिष्यति

sadevāsuraganadharvā yakṣarākṣasapannagāḥ |
kathayiṣyanti lokāstvāṃ yāvadbhūmirdhariṣyati

इत्येवमुक्त्वाऽनुज्ञाप्यरामं शस्त्रभृतांवरम् ।
संपूज्यापाक्रमत्तेन रथेनादित्यवर्चसा

ityevamuktvā'nujñāpyarāmaṃ śastrabhṛtāṃvaram |
saṃpūjyāpākramattena rathenādityavarcasā

ततःसीतां पुरस्कृत्य रामः सौमित्रिणा सह ।
सुग्रीवप्रमुखैश्चैव सहितः सर्ववानरैः

tataḥsītāṃ puraskṛtya rāmaḥ saumitriṇā saha |
sugrīvapramukhaiścaiva sahitaḥ sarvavānaraiḥ

विधाय रक्षां लङ्कायां विभीषणपुरस्कृतः ।
संततार पुनस्तेन सेतुना मकरालयम्

vidhāya rakṣāṃ laṅkāyāṃ vibhīṣaṇapuraskṛtaḥ |
saṃtatāra punastena setunā makarālayam

पुष्पकेण विसानन खेचरेण विराजता ।
कामगेन यथामुख्यैरमात्यैः संवृतो वसी

puṣpakeṇa visānana khecareṇa virājatā |
kāmagena yathāmukhyairamātyaiḥ saṃvṛto vasī

ततस्तीरे समुद्रस्यं यत्रशिश्य स पार्थिवः ।
तत्रैवोवास धर्मात्मा सहितः सर्ववानरैः

tatastīre samudrasyaṃ yatraśiśya sa pārthivaḥ |
tatraivovāsa dharmātmā sahitaḥ sarvavānaraiḥ

अथैनान्राघवः काले समानीयाभिपूज्य च ।
विसर्जयामास तदा रत्नैः संतोष्य सर्वशः

athainānrāghavaḥ kāle samānīyābhipūjya ca |
visarjayāmāsa tadā ratnaiḥ saṃtoṣya sarvaśaḥ

गतेषु वानरेन्द्रेषु गोपुच्छर्क्षेषु तेषु च ।
सुग्रीवसहितो रामः किष्किन्दां पुनरागमत्

gateṣu vānarendreṣu gopuccharkṣeṣu teṣu ca |
sugrīvasahito rāmaḥ kiṣkindāṃ punarāgamat

विभीषणेनानुगतः सुग्रीवसहितस्तदा ।
पुष्पकेण विमानेन वैदेह्या दर्शयन्वनम्

vibhīṣaṇenānugataḥ sugrīvasahitastadā |
puṣpakeṇa vimānena vaidehyā darśayanvanam

किष्किन्धां तु समासाद्यरामः प्रहरतांवरः ।
अङ्गदं कृतकर्माणं यौवराज्येऽभ्यषेचयत्

kiṣkindhāṃ tu samāsādyarāmaḥ praharatāṃvaraḥ |
aṅgadaṃ kṛtakarmāṇaṃ yauvarājye'bhyaṣecayat

ततस्तैरेव सहितो रामः सौमित्रिणा सह ।
यथागतेन मार्गेण प्रययौ स्वपुरं प्रति

tatastaireva sahito rāmaḥ saumitriṇā saha |
yathāgatena mārgeṇa prayayau svapuraṃ prati

अयोध्यां स समासाद्यपुरीं राष्ट्रपतिस्ततः ।
भरताय हनूमन्तं दूतं प्रास्थापयद्द्रुतम्

ayodhyāṃ sa samāsādyapurīṃ rāṣṭrapatistataḥ |
bharatāya hanūmantaṃ dūtaṃ prāsthāpayaddrutam

लक्षयित्वेङ्गितं सर्वंप्रियं तस्मै निवेद्य वै ।
वायुपुत्रे पुनः प्राप्ते नन्दिग्राममुपाविशत्

lakṣayitveṅgitaṃ sarvaṃpriyaṃ tasmai nivedya vai |
vāyuputre punaḥ prāpte nandigrāmamupāviśat

सतत्रमलदिग्धाङ्गं भरतं चीरवाससम् ।
नन्दिग्रामगतंरामः सशत्रुघ्नं सराघवः ।
अग्रतःपादुके कृत्वा ददर्शासीनमासने

satatramaladigdhāṅgaṃ bharataṃ cīravāsasam |
nandigrāmagataṃrāmaḥ saśatrughnaṃ sarāghavaḥ |
agrataḥpāduke kṛtvā dadarśāsīnamāsane

समेत्यभरतेनाथ शत्रुघ्नेन च वीर्यवान् ।
राघवः सहसौमित्रिर्मुमुदे भरतर्षभ

sametyabharatenātha śatrughnena ca vīryavān |
rāghavaḥ sahasaumitrirmumude bharatarṣabha

ततो भरतशत्रुघ्नौ समेतौ गुरुणा तदा ।
वैदेह्या दर्शनेनोभौ प्रहर्षं समवापतुः

tato bharataśatrughnau sametau guruṇā tadā |
vaidehyā darśanenobhau praharṣaṃ samavāpatuḥ

तस्मै तद्भरतो राज्यमागतायातिसत्कृतम् ।
न्यासं निर्यातयामास युक्तः परमया मुदा

tasmai tadbharato rājyamāgatāyātisatkṛtam |
nyāsaṃ niryātayāmāsa yuktaḥ paramayā mudā

ततस्तं वैष्णवे शूरं नक्षत्रेऽभिजितेऽहनि ।
वसिष्ठो वामदेवश्च सहितावभ्यषिञ्चताम्

tatastaṃ vaiṣṇave śūraṃ nakṣatre'bhijite'hani |
vasiṣṭho vāmadevaśca sahitāvabhyaṣiñcatām

सोभिषिक्तः कपिश्रेष्ठं सुग्रीवं ससुहृज्जनम् ।
विभीषणं च पौलस्त्यमन्वजानाद्गृहान्प्रति

sobhiṣiktaḥ kapiśreṣṭhaṃ sugrīvaṃ sasuhṛjjanam |
vibhīṣaṇaṃ ca paulastyamanvajānādgṛhānprati

अभ्यर्च्य विविधै रत्नैः प्रीतियुक्तौ मुदा युतौ ।
समाधायेतिकर्तव्यं दुःखेन विससर्ज ह

abhyarcya vividhai ratnaiḥ prītiyuktau mudā yutau |
samādhāyetikartavyaṃ duḥkhena visasarja ha

पुष्पकं च विमानं तत्पूजयित्वा स राघवः ।
प्रादाद्वैश्रवणायैव प्रीत्या स रघुनन्दनः

puṣpakaṃ ca vimānaṃ tatpūjayitvā sa rāghavaḥ |
prādādvaiśravaṇāyaiva prītyā sa raghunandanaḥ

ततो देवर्षिसहितः सरितं गोमतीमनु ।
शताश्वमेधानाजह्रे जारूथ्यान्स निरर्गलान्

tato devarṣisahitaḥ saritaṃ gomatīmanu |
śatāśvamedhānājahre jārūthyānsa nirargalān