अध्याय 290: कुबेर का जल और इन्द्रजित का वध

तावुभौ पतितौ दृष्ट्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
बबन्ध रावणिर्भूयः शरैर्दत्तवरैस्तदा

tāvubhau patitau dṛṣṭvā bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
babandha rāvaṇirbhūyaḥ śarairdattavaraistadā

तौ वीरौ शरजालेन बद्धाविन्द्रजिता रणे ।
रेजतुः पुरुषव्याघ्रौ शकुन्ताविव पञ्जरे

tau vīrau śarajālena baddhāvindrajitā raṇe |
rejatuḥ puruṣavyāghrau śakuntāviva pañjare

दृष्ट्वा निपतितौ भूमौ सर्वाङ्गेषु शराचितौ ।
सुग्रीवः कपिभिः सार्धं परिवार्योपतस्तिवान्

dṛṣṭvā nipatitau bhūmau sarvāṅgeṣu śarācitau |
sugrīvaḥ kapibhiḥ sārdhaṃ parivāryopatastivān

सुषेणमैन्दद्विविदैः कुमुदेनाङ्गदेन च ।
हनुमननीलतारैश्च नलेन च कपीश्वरः

suṣeṇamaindadvividaiḥ kumudenāṅgadena ca |
hanumananīlatāraiśca nalena ca kapīśvaraḥ

ततस्तं देशमागम्य कृतकर्मा विभीषणः ।
बोधयामास तौ वीरौ प्रज्ञास्त्रेण प्रमोहितौ

tatastaṃ deśamāgamya kṛtakarmā vibhīṣaṇaḥ |
bodhayāmāsa tau vīrau prajñāstreṇa pramohitau

विशल्यौ चापि सुग्रीवः क्षणेनैतौ चकार ह ।
विशल्यया महौषध्या दिव्यमन्त्रप्रयुक्तया

viśalyau cāpi sugrīvaḥ kṣaṇenaitau cakāra ha |
viśalyayā mahauṣadhyā divyamantraprayuktayā

तौ लब्धसंज्ञौ नृवरौ विशल्यावुदतिष्ठताम् ।
उभौ गतक्लमौ चास्तां णेनैतौ महारथौ

tau labdhasaṃjñau nṛvarau viśalyāvudatiṣṭhatām |
ubhau gataklamau cāstāṃ ṇenaitau mahārathau

ततो विभीषणः पार्थ राममिक्ष्वाकुनन्दनम् ।
उवाच विज्वरं दृष्ट्वा कृताञ्जलिरिदं वचः

tato vibhīṣaṇaḥ pārtha rāmamikṣvākunandanam |
uvāca vijvaraṃ dṛṣṭvā kṛtāñjaliridaṃ vacaḥ

अयमम्भो गृहीत्वातु राजराजस् शासनात् ।
गुह्कोऽभ्यागतः श्लेतात्त्वत्सकाशमरिंदम

ayamambho gṛhītvātu rājarājas śāsanāt |
guhko'bhyāgataḥ śletāttvatsakāśamariṃdama

इदमम्भः कुबेरस्ते महाराज प्रयच्छति ।
अन्तर्हितानां भूतानां दर्शनार्थं परंतप

idamambhaḥ kuberaste mahārāja prayacchati |
antarhitānāṃ bhūtānāṃ darśanārthaṃ paraṃtapa

अनेन मृष्टनयनो भूतान्यन्तर्हितान्युत ।
भवान्द्रक्ष्यति यस्मै च भवानेतत्प्रदास्यति

anena mṛṣṭanayano bhūtānyantarhitānyuta |
bhavāndrakṣyati yasmai ca bhavānetatpradāsyati

तथेति रामस्तद्वारि प्रतिगृह्याभिसंस्कृतम् ।
चकार नेत्रयोः शौचं लक्ष्मणश्च महामनाः

tatheti rāmastadvāri pratigṛhyābhisaṃskṛtam |
cakāra netrayoḥ śaucaṃ lakṣmaṇaśca mahāmanāḥ

सुग्रीवजाम्बवन्तौ चहनुमानङ्गदस्तथा ।
मैन्दद्विविदनीलाश्च प्रायः प्लवगसत्तमाः

sugrīvajāmbavantau cahanumānaṅgadastathā |
maindadvividanīlāśca prāyaḥ plavagasattamāḥ

तथासमभवच्चापि यदुवाच विभीषणः ।
क्षणेनातीन्द्रियाण्येषां चक्षुंष्यासन्युधिष्ठिर

tathāsamabhavaccāpi yaduvāca vibhīṣaṇaḥ |
kṣaṇenātīndriyāṇyeṣāṃ cakṣuṃṣyāsanyudhiṣṭhira

इन्द्रजित्कृतकर्मा तु पित्रे कर्म तदाऽऽत्मनः ।
निवेद्य पुनरागच्छत्त्वरयाऽऽजिशिरःप्रति

indrajitkṛtakarmā tu pitre karma tadā''tmanaḥ |
nivedya punarāgacchattvarayā''jiśiraḥprati

तमागतं तु संक्रुद्धं पुनरेव युयुत्सया ।
अभिदुद्राव सौमित्रिर्विभीषणमते स्थितः

tamāgataṃ tu saṃkruddhaṃ punareva yuyutsayā |
abhidudrāva saumitrirvibhīṣaṇamate sthitaḥ

अकृताह्निकमेवैनं जिघांसुर्जितकाशिनम् ।
शरैर्जघान संक्रुद्धः कृतसंज्ञोऽथ लक्ष्मणः

akṛtāhnikamevainaṃ jighāṃsurjitakāśinam |
śarairjaghāna saṃkruddhaḥ kṛtasaṃjño'tha lakṣmaṇaḥ

तयोः समभवद्युद्धं तदाऽन्योन्यं जीगीषतोः ।
अतीव चित्रमाश्चर्यं शक्रप्रह्लादयोरिव

tayoḥ samabhavadyuddhaṃ tadā'nyonyaṃ jīgīṣatoḥ |
atīva citramāścaryaṃ śakraprahlādayoriva

अविध्यदिन्द्रजित्तीक्ष्णैः सौमित्रिं मर्मभेदिभिः ।
सौमित्रिश्चानलस्पर्शैरविध्यद्रावणिं शरैः

avidhyadindrajittīkṣṇaiḥ saumitriṃ marmabhedibhiḥ |
saumitriścānalasparśairavidhyadrāvaṇiṃ śaraiḥ

सौमित्रिशरसंस्पर्शाद्रावणिः क्रोधमूर्च्छितः ।
असृजल्लक्ष्मणायाष्टौ शरानाशीविषोपमान्

saumitriśarasaṃsparśādrāvaṇiḥ krodhamūrcchitaḥ |
asṛjallakṣmaṇāyāṣṭau śarānāśīviṣopamān

तस्येषून्पावकस्पर्शैः सौमित्रिः पत्रिभिस्त्रिभिः ।
वारयामास नाराचैः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः

tasyeṣūnpāvakasparśaiḥ saumitriḥ patribhistribhiḥ |
vārayāmāsa nārācaiḥ saumitrirmitranandanaḥ

असृजल्लक्ष्मणश्चाष्टौ राक्षसाय शरान्पुनः ।
तथा तं न्यहनद्वीरस्तन्मे निगदतः शृणु

asṛjallakṣmaṇaścāṣṭau rākṣasāya śarānpunaḥ |
tathā taṃ nyahanadvīrastanme nigadataḥ śṛṇu

एकेनास्य धनुष्मन्तं बाहुं देहादपातयत् ।
द्वितीयेन तु बाणेन भुजमन्यमपातयत्

ekenāsya dhanuṣmantaṃ bāhuṃ dehādapātayat |
dvitīyena tu bāṇena bhujamanyamapātayat

तृतीयेन तु बाणेन शितधारेण भास्वता ।
जहार सुनसं चापि शिरो ज्वलितकुण्डलम्

tṛtīyena tu bāṇena śitadhāreṇa bhāsvatā |
jahāra sunasaṃ cāpi śiro jvalitakuṇḍalam

विनिकृत्तभुजस्कन्धः कबन्धाकृतिदर्शनः ।
पपात वसुधायां तु छिन्नमूल इवद्रुमः

vinikṛttabhujaskandhaḥ kabandhākṛtidarśanaḥ |
papāta vasudhāyāṃ tu chinnamūla ivadrumaḥ

तं हत्वासूतमप्यस्त्रैर्जघान बलिनंवरः ।
लङ्कां प्रवेशयामासुस्तं रथं वाजिनस्तदा

taṃ hatvāsūtamapyastrairjaghāna balinaṃvaraḥ |
laṅkāṃ praveśayāmāsustaṃ rathaṃ vājinastadā

ददर्श रावणस्तं च रथं पुत्रविनाकृतम् ।
स पुत्रं निहतं श्रुत्वा त्रासात्संभ्रान्तमानसः ।

dadarśa rāvaṇastaṃ ca rathaṃ putravinākṛtam |
sa putraṃ nihataṃ śrutvā trāsātsaṃbhrāntamānasaḥ |

रावणः शोकमोहार्तो वैदेहीं हन्तुमुद्यतः ॥
ङ्गमादाय दुष्टात्मा जवेनाभिपपात ह

rāvaṇaḥ śokamohārto vaidehīṃ hantumudyataḥ ||
ṅgamādāya duṣṭātmā javenābhipapāta ha

तं दृष्ट्वातस्य दुर्बुद्देरविन्ध्यः पापनिश्चयम् ।
शमयामास संक्रुद्धं श्रूयतां येन हेतुना

taṃ dṛṣṭvātasya durbudderavindhyaḥ pāpaniścayam |
śamayāmāsa saṃkruddhaṃ śrūyatāṃ yena hetunā

महाराज्येस्थितो दीप्ते न स्त्रियं हन्तुमर्हसि ।
हतैवैषा यदा स्त्री च कबन्धनस्था च ते वशे

mahārājyesthito dīpte na striyaṃ hantumarhasi |
hataivaiṣā yadā strī ca kabandhanasthā ca te vaśe

न चैषा दहभेदेन हतास्यादिति मे मतिः ।
जहि भर्तारमेवास्या हते तस्मिन्हता भवेत्

na caiṣā dahabhedena hatāsyāditi me matiḥ |
jahi bhartāramevāsyā hate tasminhatā bhavet

न हि ते विक्रमे तुल्यः साक्षादपि शतक्रतुः ।
असकृद्धि त्वया सन्द्रास्त्रासितास्त्रिदसा युधि

na hi te vikrame tulyaḥ sākṣādapi śatakratuḥ |
asakṛddhi tvayā sandrāstrāsitāstridasā yudhi

एवं बहुविधैर्वाक्यैरविन्ध्यो रावणं तदा ।
क्रुद्धं संशमयामास जगृहे च स तद्वचः

evaṃ bahuvidhairvākyairavindhyo rāvaṇaṃ tadā |
kruddhaṃ saṃśamayāmāsa jagṛhe ca sa tadvacaḥ

निर्याणे स मतिं कृत्वा नियन्तारं क्षपाचरः ।
आज्ञापयामास तदारथो मे कल्प्यतामिति

niryāṇe sa matiṃ kṛtvā niyantāraṃ kṣapācaraḥ |
ājñāpayāmāsa tadāratho me kalpyatāmiti